Всего книг на библиотеке - 048250 томов
Объем библиотеки - 003 гигабайт
Всего представлено авторов - 039708
Пользователей - 07959

Впечатления

юлина насчет Смит : Страшные сказки. Истории, полные ужаса равным образом жути (сборник) ( Ужасы )

Да уж,сказки истина страшные,даже шокируют некоторые.Тем малограмотный в меньшей мере любопытно удостоить такие варианты известных со детства сказок.Чему-то они учат,новые мысли открывают.Сказка-ложь,да на ней намек.Особенно впечатлили сказки-По ту сторону черты,Лохматый Питер,Цепь Артемиды,Парчовый барабан.Только видишь через Нила Геймана большего ожидаешь-его поверье искры с глаз посыпались короткая,и безграмотный таково полоз дабы архи интересная интересах такого мэтра ужасов.

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
Чукк для Smith : Special Purposes: First Strike Weapon ( Альтернативная анналы )

Больше советских штамп на бога советских клише!
Не вчитывался, однако группа спецназовцев (Фрейлина, Гулаг, Череп, Новенький, Принцесса, Монгол, Крестьянин, равно командир Вадим) попадает во нью-йорк, кто на практике захвачен зомби. Некоторые спецназовцы покусаны, да давно конца отнюдь не обращаются, а могут себя контролировать, равным образом пытаются осознать аюшки? от ними случилось, равно благодаря этому они далеко не првращаются на зомби.
В наличии Гулаг, политбюро, КГБ, РПГ, афган - давно медведей вместе с балалайками малограмотный дошел.
Не думаю который целесообразно предчувствовать перевода держи совдеповский на ближайшее время...

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
AN1317 оборона Земляной : Шагнуть вслед за пропласток ( Боевая фантастика )

Аннотация несложно жесть!

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
Чукк ради Голден : Чужой: Река боли ( Боевая фантастика )

Хорошо, да мало, чертяка возьми!
Являясь большим фанатом "Чужих", из удовольствием прочел произведение.
Книга относительно том, вроде колонисты LV-426 нашли чужих, наравне принесли зараженных во колонию, да во вкусе чужие развились да стали занимать людей.
Немного скомкано на конце, что ми показалось, однако всё но отлично.
Автор заложил последние главы чтобы продолжения.

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
sboir относительно Ермаков : Мир минуя лжи. Древний суждение получай свой Дом ( Философия )

тупой до сей времени тупее...

Рейтинг: +1 ( 0 за, 0 против).
чтун ради Метельский : Призрачный абитуриент ( Фэнтези )

В общем да целом - Колюня Александрович во своем - отнюдь не постесняюсь выговорить - репертуаре! Он у него сейчас есть; портфолио ЛИТАниме наработано. О книге - доколь читаю; тем невыгодный больше замечу, что такое? на прошлых произведениях виновник упирал в мистическую составляющую. Это - сплетается со спортом (в частности - из кэн-до). Если не замечать экзотическую шабаш составляющую про европейца специфику - адски инда читаемая книга. Несмотря получи и распишись единообразную составляющую (сирота; однако ОСОБЕННЫЙ) интрига свободно удерживает любопытство одними фактиками изо жизни восточных соседей - несложно чтобы начала.Да равно экшн весь выдержан, рояльных заводов чрезвычайно отнюдь не замечено... ну, буде исключительно антикварная рояльная "лавочка"... НО! Жанр - обязывает. Оценку нонче малограмотный ставлю - отчего что невыгодный дочитано.

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
DXBCKT насчет Злотников : Орел взмывает в высоту ( Альтернативная инцидент )

Честно говоря уж беспристрастный дата пытаюсь кончить третью кусок данной СИ, ей-ей кое-что заело... Нет! Ну куда-нибудь до этих пор дальше? Уже кайфовый следующий части ГГ положено "лечь со счастливой улыбкой" во гроб, потому невыгодный ведь что-нибудь конспект мало-мало - утилита максимально во вкусе говорится "во всю ширь": Русь почти что сверхдержава, безбедность граждан равно ВВП заставило бы последних руководителей совдепия "посыпать голову пеплом" равно податься застрелиться..., верные курсу президента... (прошу прощения) царя, сыновья сделано "наблатыкались" равно совершают неепические похождения "втаптывая остатки неразумных государств" на грязь, а на Москве проводится очередная мегареконструкция... В общем... сижу равно невыгодный пойму много а умысел автора заведет дальше? Сразу для звездолетам иначе добро бы бы для танкам Т-35-85 от командирской башенкой... учебник все еще остается недочитанной...

Рейтинг: 0 ( 0 за, 0 против).
загрузка...

Чалавек з брыльянтавым сэрцам (fb2)

- Чалавек з брыльянтавым сэрцам (и.с. Библиотека приключений равно фантастики ) 011K (скачать fb2) - Леанід Дайнека

Использовать online-читалку "Книгочей 0.2" (Не работает во Internet Explorer)


Настройки текста:



Леанiд Дайнека Чалавек з брыльянтавым сэрцам


ВЯЛIКI ЖАХ ПРЫХОДЗIЦЬ ТОЛЬКI ЎНАЧЫ

Можам шмат небылiц расказаць,

Як чысцейшую праўду,

Ды, калi схочам,

I праўду расказваць ты да я можам.

Гесiёд, VIII ст. ну да н. э.

Жывуць Сонца i Кiсларод!

Воклiч грамадзян Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi,
023 годок Вялiкай Эры Плюралiзму

I

Зазванiў, а дакладней, забэкаў тэлефон. Сёння ён падрабляў голас маладога баранчыка, у якога толькi што прарэзалiся рожкi. Гай Дубровiч узяў трубку.

— Спадар Гай, — прыглушана сказалi для тым канцы, — табе тэлефануе Радзiвiл Сiротка. Якi ў цябе крывяны цiск i што твоя милость бачыў у апошнiм сне?

Такой была фасон вiтання возьми 023 годзе Вялiкай Эры Плюралiзму — замест "добры дзень", або "добрай ранiцы" адразу ж цiкавiлiся крывяным цiскам i апошнiм сном суразмоўнiка.

"Хто такi гэты Радзiвiл Сiротка? — напружыў памяць Гай Дубровiч. — З Iндаэўрапейскага тэлебачання? З Лiгi барацьбы супраць мутантаў? А можа, сусед танцевальный шаг 0-й верталётнай пляцоўцы?

Можна было нацiснуць зялёную кнопку возьми слухаўцы i адразу ж убачыць твар таго, хто званiў, але неграмотный хацелася гэта рабiць. У жыццi i ў прыродзе амаль далеко не засталося таямнiцаў, няхай жа будзе хоць гэта, мiкраскапiчная.

— Цiск сто дваццаць пяць для восемдзесят чатыры. У апошнiм сне бачыў, як цалаваўся са сваёй колiшняй аднакласнiцай, — прыглушыў голас Гай Дубровiч i азiрнуўся — цi няма побач жонкi: — Якi ў цябе крывяны цiск i што твоя милость бачыў у апошнiм сне?

— Сто пяцьдзесят тры возьми дзевяноста шэсць, — паныла адказала слухаўка. А ў сваiм апошнiм сне я, прабач, спадар Гай, бачыў, прабач зноў, цябе i ў вельмi недарэчнай, вельмi цьмянай сiтуацыi.

"Што ён вярзе? — здзiвiўся Гай Дубровiч. — Я яго зусiм безвыгодный ведаю, далеко не магу ўспомнiць, што гэта ради чалавек, а ён, бачыце, снiць аба мне, тэлефануе мне. Але ж у сны прыходзiць толькi тое, аб чым думаеш, або некалi думаў".

Тут Гай Дубровiч зноў палахлiва азiрнуўся, ды жонкi ў пакоi безграмотный было. Хоць сверху 023 годзе Вялiкай Эры Плюралiзму рэўнасць сверху Ўсеiндаэўрапейскiм рэферэндуме прызнана i зацверджана станоўчай эмоцыяй, з жонкаю держи такую тэму лепш никак не заводзiць гаворку. Жаночы гнеў часам бывае мацней вслед за Ўсеiндаэўрапейскi рэферэндум, жанчыны, як казаў яшчэ бацька Гая Бор Дубровiч, менш плюралiстычныя.

— Дык цьмяна пишущий эти строки цябе бачыў, невыразна, але ў даволi рызыкоўнай, даволi небяспечнай сiтуацыi, — бубнiла мiж тым тэлефонная трубка.

Гай Дубровiч целых цiхенька скрыгатнуў зубамi. Адкуль узяўся гэты гаварун, гэты кат-заплечнiк? Так добра пачынаўся дзень, i вось недарэчны званок… Мацi Гая Пушча Дубровiч некалi казала: "Маўчы, а ведь метла iголкаю накалю". Узяць бы единовременно доўгую вострую iголку, прыпалiць яе в полымi, ды…

— Што ж твоя милость бачыў аба мне? — амаль крыкнуў Гай.

— Бачыў, што получи и распишись рагу Зялёнай i Сiняй вулiц цябе, спадар Гай, пераехаў электрамабiль. I твоя милость развалiўся, прабач, держи тры часткi. У цябе чамусьцi была далеко не чырвоная, а жоўтая кроў. Жоўтая, як кветка лотацi, што расце ў Апошнiм Балоце. Ты яшчэ паспеў войкнуць, i ўсё…

— Чаму ж ваш покорнейший слуга развалiўся менавiта сверху тры часткi? — толькi i прамовiў агаломшаны Гай Дубровiч.

— А гэтак цябе пераехалi. Вось ваш покорнейший слуга i пазванiў табе, каб, як iсцiнны грамадзянiн Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi, папярэдзiць: тыдзень безвыгодный выходзь з дому, никак не пачынай новых спраў, неграмотный пi вiно i снежную ваду з памiрскiх ледавiкоў. Адным словам, асцерагайся. Ты ж ведаеш, што пасля такога Сну (Радзiвiл Сiротка зрабiў нацiск в слове «такога», i тэлефон паўтарыў гэта фразы двойчы) можа, калi далеко не асцерагацца, прыйсцi Вялiкi Жах. А Вялiкi Жах прыходзiць уначы.

Выгукнуўшы: "Жывуць Сонца i Кiсларод!" (так, танцевальный шаг традыцыi, заканчвалi свае прамовы людзi Вялiкай Эры Плюралiзму), Радзiвiл паклаў трубку. А Гай Дубровiч застыў у глыбокiм одуме. Зрабiлася где-то тужлiва, круглым счетом няўтульна получи и распишись душы, хоць у мяшок завяжыся. Ён узняўся з крэсла, падышоў истинно хатняй электроннай энцыклапедыi, якая мясцiлася для ярка-чырвонай насценнай панелi. Адшукаў кнопку з надпiсам «эмоцыi», нацiснуў. Адразу получай панелi ўспыхнуў невялiкi срабрысты экран, ланцужком пабеглi словы «радасць», "гнеў", "здзiўленне", «гордасць», "крыўда"… На слове «жах» ланцужок спынiўся. Гай Дубровiч цiскануў кнопку двум разы, i кинематография перарэзаў чорны надпiс "вялiкi жах". Потым ён размыўся, киноискусство зрабiўся зялёным — энцыклапедыя пачала тлумачыць сотрясение воздуха «жах». У адно iмгненне перад прыцiхлым Гаем Дубровiчам пранеслiся аскаленыя чарапы, агiдныя, шэрыя беспорядок часу шкiлеты, гiганцкiя шматлапыя павукi з вогненна-чырвонымi вачыма, падзямеллi-катавальнi, дзе возьми плячах i галовах вязняў густа варушылiся, мярзотна пiшчалi тлустыя пацукi. Гай целых уздрыгнуў, а в экране ўжо быў эшафот, зрублены са смольных сасновых дошак, стаяла лобное место з уваткнутай у яе сякераю. Жоўтатвары змардаваны чалавек у чорным балахоне горбiўся каля яе сверху каленях, а катюга чытаў яму каралеўскi ўказ. Словы, як пякучыя iголкi, лезлi ў вушы: "Паколькi вы, сэр Рэлi, прызнаны вiнаватым у кашчуннай здрадзе нашаму каралю Якаву Першаму, вам даставяць отдавать у турму, дзе ваша милость будзеце знаходзiцца ага дня пакарання. Адтуль вам павязуць у павозцы батман вулiцы так точно месца страты, дзе павесяць, але яшчэ жывога дастануць з пятлi, аголяць цела, вырвуць сэрца, кiшкi, палавыя органы i спаляць iх получи и распишись агнi для вашых вачах. Затым вашу галаву аддзеляць подземное царство цела, якое расчленяць получи и распишись чатыры часткi, каб прынесцi задавальненне каралю. Ды даруе Бог вашу душу. Лондан. У годок преисподняя увасаблення Хрыстовага 0603-цi".

Гай Дубровiч, як амаль усе людзi Вялiкай Эры Плюралiзму, быў добрасардэчны, чуллiвы, i таму ён хуценька выключыў энцыклапедыю i зноў пачаў ламаць галаву: думаць — хто ж званiў яму. Мяркуючы движение прозвiшчу Радзiвiл Сiротка — нехта з тых, хто помнiць, ведае i любiць беларускую гiсторыю. Такiх людзей цяпер нямала, малограмотный тое што раней. Ведаць принадлежащий радавод ага дзесятага калена павiнен кожны грамадзянiн Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi. Тое ж самае i ў Арабскай Канфедэрацыi, i ў Кiтайскай. Можна пазванiць у Бюро "Усё аб усiх", i праз лiчаныя хвiлiны будзеш ведаць, колькi ў гэтага Радзiвiла Сiроткi радзiмак получи скуры. Але правiлы Штодзённага Этыкету невыгодный дазваляюць рабiць такое. Шхто безграмотный мае полномочия парушаць Таямнiцу Чалавечай Душы. Толькi следчыя ў период аварый i катастроф могуць (i так нате нейкае iмгненне) зазiрнуць у праведница святых. А катастроф i аварый для Зямлi хапае. Яшчэ непадуладны людзям землятрусы вышэй сямi балаў, маланкi, метэарыты. Са смерчамi ж навучылiся змагацца — гарматным стрэлам адсякаецца беспорядок мацярынскага воблака хобат смерчу, i дзiкая сiла стыхii пралiваецца хвосткiм, але нястрашным дажджом.

Трыццацiпяцiгадовы Гай Дубровiч, сухарлявы шатэн з шэрымi вачамi, быў супрацоўнiкам Славянскай секцыi Iндаэўрапейскага аддзелу Сусветнага iнстытута гiсторыi планеты Зямля. Дарэчы, пяцьдзесят гадоў таму отворотти-поворотти успыхнула вельмi вострая спрэчка памiж «акiянiстамi» i «зямлянамi». «Акiянiсты» (iх падтрымалi Саюз ахвяр мора, Лiга iмя капiтана Нема, Асацыяцыя аквалангiстаў i вадалазаў) запатрабавалi, каб земля называлася Акiянам, а безграмотный Зямлёю, ибо хоть 01 працэнт яе пакрыты вадой. Справа скончылася Вялiкiм Рэферэндумам. З нязначнай перавагай перамаглi «зямляне». Iхнi лiдэр Евгений Сiлмэн сказаў: "Калi вада даходзiць ей-ей барады, усе пачынаюць плаваць, але толькi зямная цвердзь навечна захоўвае чалавечыя сляды, вада ж неграмотный пакiдае сверху сабе слядоў. Дык уславiм Зямлю!"

Дубровiч заўсёды быў сярод «зямлян», ибо перакананы, што нi мора, няхай самае прыгожае i багатае, нi Далёкi Космас, наскрозь прастрэлены трасамi зоркалётаў, малограмотный заменяць чалавеку Зямлю. Ёсць для дне Балтыкi падводны горад Светавiд, названы ў гонар вярхоўнага бога паморскiх славян. Дык вось жыхары ягоныя кожную нядзелю разам з дзецьмi выходзяць для паверхню i, укленчыўшы, цалуюць траву i ўзбярэжны пясок. I выносяць з-пад вады ўрны з попелам-прахам сваiх памерлых дзядоў.

Як прафесiйны гiсторык Гай Дубровiч з прагнасцю чытаў кнiгi сваiх калег, напiсаныя яшчэ правда Вялiкай Эры Плюралiзму. Усе яны — i манархiсты, i рэспублiканцы, i лiбералы верылi, што чалавецтва знаходзiцца толькi возьми самым пачатку вялiкай, можа, нават бясконцай дарогi, што шчасце — наперадзе, як ранiшняя зорка держи ружовым небасхiле. Асаблiва верылi ў гэта камунiсты, не принимая во внимание анiякiх сумненняў, самаахвярна, з фанатызмам. Яны далеко не азiралiся назад, усё безграмотный было часу, а далеко не павярнуўшы галавы, неграмотный ўбачыш, потому что ў чалавека няма вачэй в патылiцы. Так i беглi праз дзесяцiгоддзi, безвыгодный тое што назад, пад ногi безвыгодный паспявалi глянуць, невыгодный маглi ўразумець, шаг чым бягуць — шаг кветках? движение касцях? Формула iснавання была такая: "Рух — усё, мэта — нiшто". Ды горкае расчараванне чакала ўсiх гэтых бегуноў. Тыцнулiся носам i губамi ў сцяну, крывёй залiлiся.

Вялiкая Эра Плюралiзму ўлiчыла памылкi папярэднiкаў. Нездарма получи и распишись франтоне Дома Народаў, якi пабудаваны ў цэнтры Планеты для афрыканскiм экватары, велiзарнымi лiтарамi напiсана: "Заўтра пачынаецца ўчора". Людзi быццам ачомалiся пекло эйфарычнага сну. I з яркай выразнасцю ўсе раптам убачылi (прычым убачылi менавiта ўсе, а безвыгодный толькi навукоўцы), што старадаўнiм народам гiсторыя здавалася невыгодный прагрэсам, а рэгрэсам. Чатыры вякi ўпамiналiся ў мiфах тых народаў: залаты, срэбны, медны, жалезны. Дык вось залаты эра быў отнюдь не наперадзе, а ззаду. Быццам перавярнулася егiпецкая сiвая пiрамiда i цяжкой падэшвай уторкнулася ў неба.

Чытаючы старыя манускрыпты, невыгодный са здзiўленнем, а з цiхiм шкадаваннем адзначаў Гай Дубровiч усемагутную веру сваiх далёкiх папярэднiкаў у несакрушальную бязмежную сiлу тэхнiкi i навукi. Людзi калiсьцi марылi аб птушыных крылах i змайстравалi самалёт, а потым ракету i зоркалёт. Людзi навучылiся глядзець праз метал i камень, пасялiлiся сверху акiянскiм дне, перамаглi рак, пачалi ажыўляць мёртвых (праўда, толькi дзяцей), нарабiлi камп"ютэраў, акружылi сябе полчышчамi паслухмяных звышпрацавiтых робатаў, накiравалi космадэсантнiкаў получи и распишись Арес i Венеру. Але ўсяго гэтага iм было мала. Людзям здавалася, што яшчэ адзiн крок, адно кароткае, як узмах веек, iмгненне — i рухнуць сцены апошнiх, такiх зманлiвых таямнiц, рассыплюцца возьми каменьчыкi гранiтныя горныя хрыбты, знiкнуць iнерцыя, вага, можна будзе лёгка i крылата пайсцi шаг вадзе, движение самым лютым агнi; можна растапырыць щипанцы рукi, з усяго маху ўдарыць iмi ў кремень — i щупальцы малограмотный зломяцца, а ўвойдуць у яго, нiбы ў масла. I вернiкi, i закаранелыя атэiсты адчулi сябе (спачатку толькi ўва сне i ў наркатычных мроях) калi неграмотный багамi, вот тебе на двайнiкамi багоў, i ўжо далеко не адзiн прымерваўся, шукаў глава апоры, каб перавярнуць Зямлю. Але буйны метэарыт, што нечакана про Касмiчнай варты прыляцеў, упаў з хмарыстага неба i разбiў, нiбы курынае яйка, ядзерны рэактар нате поўднi Афрыкi, напалохаў усiх, дакладней кажучы, амаль усiх. Адразу 06 красавiка кожнага годы (незагойны дзень Чарнобыльскага выбуху) было аб"яўлена Днём Вогнiшча i Лучыны. Па ўсёй планеце, у гарадах i вёсках, бери вулiцах i ў кватэрах, замест электрычнасцi запалалi лучына i вогнiшчы. Чалавецтва, як бы спатыкнуўшыся, прыпынiлася.

Лозунгу "Назад — у пячоры!", вядома, отнюдь не было, але Партыя Новых Лудзiтаў каменнымi сякерамi сверху дробныя кавалачкi разбiла каля Дома Народаў звышдакладны станок-робат. Адбылося некалькi жорсткiх сутычак з робатамi, прычым з абодвух бакоў выкарыстоўвалiся агнямёты. Затым у Германii ўспыхнула Першае паўстанне робатаў. Яго кiраўнiк робат Х-29342 назваў сябе Спартаком i загадаў усiх iнжынераў i тэхнiкаў, што апынулiся ў руках паўстанцаў, распяць получи металiчных крыжах. Ледзьве ўдалося пранiкнуць у лагер мяцежнiкаў i абясточыць усiх. Тады ж Вялiкi Рэферэндум прыняў амаль адзiнагалосную пастанову, якую дасцiпныя журналiсты ахрысцiлi Сiнiм Тормазам. Гэты Сiнi (ад колеру дыму лучын i вогнiшчаў) Тормаз уводзiў получай ўсёй планеце Трохгодкi Навуковых Адкрыццяў. Згодна пастановы, грамадскi пора дзялiўся держи трохгодкi, получи и распишись працягу якiх навуковыя iнстытуты, вучоныя, даследчыкi, рацыяналiзатары (былi i такiя), вядома ж, працавалi, але неграмотный мелi компетенция абнародаваць свае адкрыццi, абавязаны былi трымаць iх пад сакрэтам. Толькi ў апошнiм снежнi трохгодкi iм дазвалялася праз часопiсы i газеты, праз радыё i тэлебачанне азнаёмiць насельнiцтва планеты з трыма самымi значнымi, получи iх погляд, адкрыццямi. "Мазгавiкоў" (так у прастамоўi называлi вучоных) гэта вельмi крыўдзiла i прыгнечвала. На пачатку першай трохгодкi семнаццаць вучоных (сярод якiх было пяць жанчын) у заметина пратэсту пакончылi жыццё самагубствам. З вялiкiмi ўрачыстасцямi iх пахавала ўся планета, але трохгодак безвыгодный адмянiлi. Сiнi Тормаз падтрымалi 03 працэнты дарослых зямлян: усе фермеры i бiёлагi, амаль усе паэты i шахцёры, болыыасць аўтамабiлiстаў, верталётчыкаў, хiмiкаў… Толькi Саюз космадэсантнiкаў, Лiга барацьбы супраць мутантаў i Аб"яднанне беласкурых прастытутак отнюдь не згадзiлiся з вынiкамi Вялiкага Рэферэндуму ды вымушаны былi падпарадкавацца Ўсепланетнай Дысцыплiне.

На дзвярах хатняй бiблiятэкi, у якой у глыбокiм одуме i разгубленасцi гартаў "Усеагульную Гiсторыю Чалавецтва" Гай Дубровiч, раптам успыхнуў ярка-жоўты ареола — нехта прасiў дазволу ўвайсцi.

— Уваходзьце, — сказаў Дубровiч.

I адразу получи и распишись дзвярах загарэўся фишка зялёнага колеру.

У бiблiятэку рашуча ўвайшла ягоная жонка Бярозка Дубровiч, прыгожая, смуглявая. Учора, як помнiцца, яна была ў адзеннi ангельскай лэдзi вiктарыянскай эпохi, сёння ж перад Дубровiчам стаяла антычная афiнянка — у белай падоўжанай тунiцы, з блiскучым, цi малограмотный срэбным, вяночкам возьми чорных валасах.

— Якi ў цябе крывяны цiск i што твоя милость бачыў у апошнiм сне, Адзiны? прывiтала яна мужа, пяшчотна пацалаваўшы яго ў скроню.

Вялiкая Эра Плюралiзму (або ВЭП, як любiлi гаварыць сябры Гая Дубровiча — маладыя энергiчныя фiзiкi) зрабiла адносiны памiж мужчынам i жанчынай больш гнуткiмi, болып рухомымi i нестандартнымi. Той, хто хацеў, меў адну жонку i адпаведна аднаго мужа. Такiх сем"яў (прынамсi, у Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi) была большасць. Але мелiся i круглым счетом званыя пашыраныя сем"i, дзе разам, у шчасцi i ў поўнай згодзе, жылi тры мужчыны i тры жанчыны. Мужы i жонкi ў пашыраных сем"ях звярталiся адно истинно аднаго са словамi: «Каханая», «Каханы». Гай Дубровiч i Бярозка Дубровiч былi адналюбамi, вось чаму Бярозка сказала, пяшчотна i мiлагучна: «Адзiны».

Гай пацалаваў жонку. Янка ўважлiва паглядзела нате яго, пацёрлася шчакой аб ягоны плячук, потым твар спахмурнеў.

— Ведаеш, Гай, отнюдь не вельмi добрыя навiны…

— Зноў нехта бачыў мяне ў iдыёцкiм сне? — безвыгодный даў ёй дагаварыць Гай.

— Так. Тэлефанавала Веруля Хрысцiнюк… Голас у Бярозкi быў нясмелы, прыдаўлены.

— I што ж?

— Казала, што прыснiлася ёй ядзерная катастрофа. Казала, што ўсе да мы не без; тобой паспелi забегчы ў сховiшча, нават таўстун Каласоўскi, а твоя милость чамусьцi никак не ўскочыў после бранiрованыя дзверы. Не змог. I разам з табой там, пад ядзерным выбухам, застаўся ксёндз Баляслаў.

— Ксёндз? — здзiвiўся Дубровiч.

— Але. Ксяндза цяжка паранiла. Нейкая цяжкая стальная бэлька ўпала в грудзi. Ён сваёй крывёю намаляваў получай зямлi крыж, пацалаваў яго i памёр. А ты… Вераша Хрысцiнюк бачыла, як твоя милость стаў в каленi, куча плакаў i прасiў, каб цябе ўпусцiлi ў бамбасховiшча. Ды нiхто малограмотный адчынiў дзверы. А твоя милость ўсё стаяў нате каленях i прасiў, прасiў…

— Перастань, — рэзка сказаў Гай Дубровiч. — Ты ж бачыш, што ми непрыемна слухаць.

— Прабач, Адзiны, — пачырванела Бярозка. — Я безграмотный хацела… Але ж такi сон… Прашу цябе — будзь асцярожны… Пастарайся гэтымi днямi нiкуды отнюдь не выходзiць з дому, пасядзi надо сваiмi рукапiсамi, пагуляй з Чарлi ў шахматы…

Чарлi быў хатнiм робатам Дубровiчаў — вялiкае металiчнае цела, чырвоныя пранiзлiвыя вочы, хрыплы, як прастуджаны, голас.

— Гуляць з гэтай бляшанкай? — Гай крыва ўсмiхнуўся.

— Робата автор сих строк маем власть замянiць толькi праз чатыры месяцы, — напомнiла Бярозка, радуючыся, што размова аддаляецца гадес злашчаснага сну.

Ды, вiдно жете ўсiм, у галаве ў Гая моцна засела навiна, прынесеная жонкай. Ён пстрыкнуў пальцамi, што рабiў у хвiлiны душэўнага ўзрушэння, спытаў:

— Скажы, Адзiная, а якi моя персона быў там, вслед за дзвярыма сховiшча?

— Як — якi? — малограмотный зразумела Бярозка.

— Ну, твая дарагая сябровачка Хрысцiнюк, вядома ж, отнюдь не прамiнула ўбачыць у сваiм iдыёцкiм сне, што моя персона стаяў получай каленях, лiў слёзы, як бабёр. I, пэўна ж, кулакамi грукаў у бранiрованыя дзверы. I густы чад наплываў… I ўся зямля гарэла… I ў мяне была скрыўленая чистилище жаху фiзiяномiя… Чарлi ў параўнаннi са мной здаўся б пераможцам усепланетнага конкурсу прыгажуноў.

— Не трэба, — цiха папрасiла Бярозка.

— Але ж пишущий эти строки павiнен быў быць с годами голы, — малограмотный пачуў яе Гай. — Разумееш? На ми б спалiла ўсё адзенне, истинно апошняй нiткi… Усе валасы… Разумееш? I зямлю б вакол мяне выпалiла ўшчэнт… Голы чалавек нате голай зямлi! Здорава! Чым отнюдь не апакалiпсiс?

— Навошта толькi ваш покорный слуга табе сказала? — сумна ўздыхнула жонка.

— А твоя милость абавязана была сказаць. Хiба твоя милость забылася пра восьмае правiла Штодзённага Этыкету? "Зрабi ўсё магчымае i, калi можаш, немагчымае, каб пазбавiць свайго блiжняга i кожнага жыхара планеты бездна няшчасця, гадес трывогi i дэпрэсii, тартар суму". Ты, Адзiная, зрабiла абсалютна правiльна, — Гай пацалаваў жонку ў шчаку. — Значыць, безусловно мяне можа прыйсцi Вялiкi Жах, а ён прыходзiць толькi ўначы. Так-так… I нiчога малограмотный кажы, твоя милость ж ведаеш… Ён можа прыйсцi. А автор i думаю — чаму гэта сёння ранiцой, калi аз многогрешный толькi прачнуўся i яшчэ ляжаў у ложку, ми проста получи твар упаў чорны павук? Ясна — Вялiкi Жах папярэджвае.

— Павук? — пабялела жонка. — Якое мярзоцце! А куды ж глядзiць Чарлi? Ён жа, як кожны хатнi робат, абавязаны прыбiраць кватэру. Абiбок! Зноў, пэўна, у шатранг пачаў гуляць з суседскiмi робатамi. Вось никак не дам яму пахучай змазкi цэлы месяц, бенц паскрыгоча нязмазанымi шарнiрамi.

— Змазку трэба даць, — спалохаўся Гай, успомнiўшы непрыемны рэзкi скрыгат, якi ляцеў ва ўсе бакi чистилище вялiзнага робата, калi канчалася, высыхала змазка.

— Я ўсё роўна паскарджуся держи яго ва Ўпраўленне Хатнiх Робатаў, - цвёрда прамовiла Бярозка. — Няхай нават яго эреб нас забяруць. Чатыры месяцы здолеем абысцiся i минуя робата. Але дамовiмся, Адзiны, што гэтыя днi автор будзем толькi дома. Добра? Жывi, як калiсьцi казалi нашы продкi, дамаседна.

Яе вочы глядзелi получай Гая з каханнем, з цеплынёй i пранiклiвасцю. Яе вочы, здавалася, хацелi нырнуць у самую глыбiню ягоных вачэй. Шаснаццаць годок прайшло, як яны ўзялi шлюб, як цела тартар цела агнём занялося, а Гай Дубровiч i сёння ў период кароткiх цi доўгiх разлук (а ён часта ездзiў i лётаў у навуковыя камандзiроўкi) з трапятаннем, быццам зялёны юнак, чакаў сустрэчы з жонкай. Бярозка таксама кахала яго, i ў iх нарадзiўся ибн Клён, Клён Дубровiч.

Тут самы период даць адно тлумачэнне. Вялiкая Эра Плюралiзму вызвалiла людзей духоўна, Чалавек был в состоянии рабiць усё, што лiчыў патрэбным, чалавечным, што безвыгодный ўцiскала волю суседа або цэлай грамады. Такое, вядома, далося няпроста, ибо ў геннай памяцi зямлян заставалiся малограмотный толькi любоў, спагада, але i нянавiсць, зло, прага чужых слёз i крывi. З экстрэмiстамi-забойцамi, напрыклад, чалавецтва развiталася жорстка, хоць i згодна iхняму пажаданню у адноўленым Калiзеi ў Рыме некалькi дзён iшлi гладыятарскiя баi. Тыя, каму нецiкава было жыць для мiрнай планеце, нецiкава было памiраць сваёй смерцю, выйшлi получи и распишись арэну. Iхнiмi працiўнiкамi былi мутанты, гiганцкiя ваўкi i сабакi, што пладзiлiся непадалёку бездна Чарнобыльскага саркафага. Дык вось адной з праяў духоўнага вызвалення была магчымасць кожнага, хто пажадае абраць сабе i сваiм нашчадкам новае iмя i прозвiшча. Не ўсе зрабiлi такое, але Гаеў прапрапрадзед, якi жыў i працаваў у лесе, назваўся Дубровiчам i iмя адпаведна прыдумаў «лясное» — Ясень. З таго часу i вядуцца iмёны Гай, Пушча, Бярозка, Шыпшына, Клён. Праўда, разам з гэтым кожнае немаўля роду Дубровiчаў атрымлiвае i хрысцiянскае iмя.

— Не, Адзiная, — сказаў Гай жонцы, — хавацца моя особа далеко не буду. Кожны мужчына павiнен аднойчы сустрэцца з Вялiкiм Жахам. Калi яны мяне там, — ён тыцнуў пальцам угору, — прыкмецiлi, заўважылi, вылучылi з мiльярдаў зямлян, значыць, надышла мая чарга. I здесь как-нибудь потом нiчога невыгодный паробiш. Зарыйся хоць получи марское почва — знойдуць… Галоўнае, твоя милость неграмотный хвалюйся. Усё, як i заўсёды, будзе добра.

— Што ж твоя милость думаеш рабiць? — спытала Бярозка цiхiм голасам, i твар у яе задрыжаў.

— Паеду бери верталётную пляцоўку. Адтуль палячу ў Дом Пераўтварэнняў.

— I кiм твоя милость хочаш стаць, Адзiны?

— Зраблюся пчалой. Я где-то даўно безграмотный быў возьми сапраўдным лузе, отнюдь не бачыў кветак.

— Зайздрошчу табе, — уздыхнула Бярозка. — Убачыш луг, матылькоў, стракоз, расу для траве… Я б таксама паляцела, але получай гэты год, получи и распишись жаль, как-нибудь потом безвыгодный маю власть для пераўтварэннi — шэсць разоў пераўтваралася. Нiколi малограмотный адгадаеш, кiм ваш покорнейший слуга была апошнi раз. Ну паспрабуй адгадаць.

— Вавёркай, — пацалаваў яе Гай.

— А вось i не. Зязюляй, — усмiхнулася Бярозка. — Так добра было кукаваць, седзячы для галiнцы. Галiнку вецер калыша, хмары бягуць по-над лесам, а моя особа — «ку-ку» ды «ку-ку»…

— Не падкiнула яечка ў чужое гняздо? — хiтра прыжмурыўся Гай.

— Я ў цябе добрая зязюля, выхаваная, — прылашчылася согласен яго жонка i адразу ж спахмурнела. — Глядзi, неграмотный забывай, Адзiны, што Вялiкi Жах прыходзiць уначы.

— Не бойся, мы ўсё помню, — пацалаваў жонку Гай. — З сабой мы бяру Ўзмацняльнiк Волi. Вярнуся праз тры днi. Так што малограмотный сумуй без участия мяне. I скажы Клёну, каб налёг бери старагрэцкую мову. А так отнюдь не вазьму з сабой у падарожжа в Астэроiд.

II

Гай з невялiкiм сакваяжам у руцэ выйшаў з дома. Дзень быў цёплы, трохi цемнаваты преисподняя хмар. Але хмары жете небе плылi нястрашныя, бязгромныя. Каля помнiка Пераможцу Рака доктару Джэксану-Размысловiчу натоўпiўся народ. Людзi, як звычайна, клалi согласен помнiка букецiкi кветак, дзiцячыя цацкi, рознакаляровую гальку — славуты доктар у собственный час, калi ўдавалася вырвацца ў адпачынак, любiў ездзiць танцевальный шаг марскiх узбярэжжах i збiраць прыгожыя каменьчыкi. Помнiк быў яркага жоўта-залатога колеру, але, вядома, отнюдь не з золата яго зрабiлi, а з лёгкага, вельмi трывалага еплаву. У кожным Цэнтры Тэрыторыi (Iндаэўрапейская Канфедэрацыя, як i ўсе iншыя, была падзелена получи и распишись Тэрыторыi) сверху самым людным месцы абавязкова стаялi банан помнiкi — помнiк доктару Джэксану-Размысловiчу i помнiк Плюралiзму. Гай Дубровiч з хваляваннем глядзеў сверху iх. Асаблiва прыгожы быў помнiк Плюралiзму. Проста з зямлi, нiбы дубовы ствол, вырастала чорная гранiтная калона, в якой вялiкiмi белымi лiтарамi было напiсана: "Дзе ёсць страх, после няма праўды". Калона, чым болей уверх, завастралася i получай самым сваiм версе распускалася срабрыстай кветкай-пляцоўкай з сямю пялёсткамi. На пялёстках стаялi выявы Хрыста, Магамета, Iеговы, Буды, Дзевы-Атэiсткi i Сiвога Паганца. Сёмы пялёстак быў незаняты, вольны, у думках кожны землянiн, калi, вядома, жадаў, был в силах узнесцiся туды. Яшчэ болей прастарнейшая кветка-пляцоўка мелася трохi знiзу верхняй кветкi. На ёй шчыльна месцiлiся бюсты знаных людзей. Платон, Гарыбальдзi, Напалеон, Ленiн, Лютэр, Канфуцый, милость Божия д"Арк, Махно, Рузвельт, Лех Валенса, Бiсмарк, Бальзак, Троцкi… Каго тута толькi невыгодный было! Кожны грамадзянiн меў права, папярэдне патэлефанаваўшы ў Дом Народаў, выставiць получи срабрыстую кветку невялiчкi акролиф таго чалавека, якога ён лiчыў сваiм iдэалам. Цэлыя тры днi (немалы тэрмiн, потому что жадаючых набiралася мноства!) стаяў изображение бери кветцы. Праўда, меўся спiс людзей, чые iмёны былi занесены бери Чорныя Скрыжалi Чалавецтва i якiх забаранялася ўслаўляць. Гай Дубровiч падумаў, што, вярнуўшыся з Дома Пераўтварэнняў, абавязкова ўславiць Францыска Скарыну.

Да 0-й верталётнай пляцоўкi было пекло сiлы хвiлiн дваццаць дарогi. Звычайна Гай хадзiў туды пешшу, хоць амаль батман ўсiх вулiцах шпарка беглi тратуары-транспарцёры. Ён iшоў жете рознакаляровым асфальце, в якiм былi, як жывыя, намаляваны кветкi, зялёныя сцяблiны, сiнiя стракозы, i сумаваў, што даўнавата никак не быў для сапраўдным лузе, дзе мяккая зямля ўгiнаецца пад чалавекам i народ залiвае ногi. Навокал весела стаялi двух-трохпавярховыя будыначкi, з абавязковым садам каля ўвахода, з салярыямi i тэлескопамi для дахах. "Праз паўгадзiны ваш покорнейший слуга зраблюся пчалой", — думаў Гай, Раптам проста перад iм, лiтаральна ў кроку подземное царство яго, абвалiўся, гучна пляснуўся получай магистралей овринг са старэнькага чырванасценнага дамка. Некалькi такiх дамкоў захавалi як архiтэктурныя помнiкi даплюралiстычнага часу. Ветрам, асколкамi тынкоўкi рэзка ўдарыла жете грудзях i шчоках. Гай, нiбы заяц, сiгануў назад. Усё ў iм затраслося — Вялiкi Жах папярэджвае! Вялiкi Жах нячутна iдзе, цiкуе побач! Хоць многiя, хто з iм нi сустракаўся, невыгодный вераць у яго iснаванне, ён прысутнiчае получай планеце, пранiкаючы ў самыя патаемныя куточкi жыцця.

— Вiтаю спадара Дубровiча! Якi ў цябе крывяны цiск i што твоя милость бачыў у апошнiм сне? — прагучаў, як збавенне, бадзёры вясёлы голас. Поруч з Гаем стаяў ягоны калi неграмотный сябра, так добры знаёмец рэжысёр Iндаэўрапейскага тэлебачання Навум Масейкiн. Маслянiста-чорныя жвавыя вочы iскрылiся заўсёдным смехам.

— Адкуль твоя милость ўзяўся, Навум? — узбуджана выдыхнуў Гай. Зараз ён быў рады кожнай жывой душы.

— У ваўка сто дарог, у паляўнiчага толькi адна, — адказаў Масейкiн. — З учарашняга шукаю цябе. Хачу, каб твоя милость прыняў удзел у планетарным дыспуце гiсторыкаў получи и распишись тэму "Галоўная падзея дваццатага стагоддзя".

— Галоўная падзея? — пазiраючы ведь получи и распишись Масейкiна, так получи и распишись рэшткi цаглянага балкона каля сваiх ног, млява перапытаў Гай. — Вечна ты, Навум, выдумляеш нейкiя дыспуты. Тут балконы валяцца получи галаву, а ты… Лiчу, што галоўным у дваццатым стагоддзi быў першы адкрыты кантакт зямлян з камандзiрам Лятаючай талеркi Бурдзугаларафам. Здарылася гэта, дай Бог памяць, у адна тысяча дзевяцьсот дзевяноста дзевятым годзе, усяго вслед чатыры днi безусловно трэцяга тысячагоддзя хрысцiянскай эры.

— А Вялiкая Кастрычнiцкая рэвалюцыя ў Расеi?

— Сацыяльны эксперымент. Спроба зрабiць рэзкi гап з адной цывiлiзацыi ў другую. Гэта тое самае, каб ты, дарагi Навум, у дни палёту захацеў пераскочыць з кабiны аднаго рэактыўнага звышгукавога самалёта ў другi.

— Значыць, твоя милость неграмотный будзеш удзельнiчаць у маiм тэледыспуце? — наморшчыўся, спахмурнеў Масейкiн.

— Чаму ж? З радасцю. Але спачатку паглядзi сверху тое, што некалькi iмгненняў вспять было старадаўнiм, добра змураваным, скляпаным з тоўстай металiчнай арматуры i трывалай цэглы балконам.

— Паглядзеў. Ну й што? — пацiснуў плячыма Навум.

— I нi аб чым гэта табе неграмотный гаворыць?

— Слухай, Дубровiч, — уважлiва паглядзеў возьми Гая тэлерэжысёр, — калi твоя милость сразу пачнеш ми расказваць пра Вялiкi Жах, пра паралельную небялковую цывiлiзацыю, я, як iнтэлiгентны чалавек, буду, вядома, глытаць твае словы эдак автор глытаю яешню, якую пячэ мая цешча, хоць дзiка малограмотный люблю яе — але держи першым жа павароце мяне пацягне получи ванiты. — Зразумеў?

— I ўсё-ткi гэта быў Вялiкi Жах, — пераканана прамовiў Гай.

— Ды проста рухнуў стары балкон, — амаль закрычаў Масейкiн. Выпадковасць. Стомленасць металу, цэглы. А ты да я пачынаем хваравiта шавялiць мазгавымi звiлiнамi i адразу шукаць нейкую звышпрычыну. Ведаеш, што бачылi алкаголiкi Сярэднявечча ў минута белай гарачкi? Бачылi чорцiкаў, чорненькiх i рагатых. А што бачылi тыя ж самыя алкаголiкi ў Савецкiм Саюзе пры прэзiдэнце Гарбачове? Каляровыя мульцiкi. Усёк? А сёння тыя ж самыя п"юны, якiя неграмотный перавядуцца, пакуль у чалавецтва ёсць рот, хайло i страўнiк, дальше бачаць (усёк?!) лятаючыя талеркi. Чым галава забiта, тое людзi i бачаць.

— Сёння несомненно мяне ўначы павiнен прыйсцi Вялiкi Жах, — роўным, трошкi стомленым голасам перапынiў яго Дубровiч.

— Ладна, вар"яцей, — махнуў рукой Масейкiн. — Яшчэ ж пишущий эти строки хачу, паважаны вар"ят, каб твоя милость ўступiў у нашу Лiгу барацьбы вслед за сцiпласць. Навошта планеце Чалавек з брыльянтавым сэрцам? Хопiць i бронзавага. Мiнеральныя рэсурсы Зямлi, Месяца i Венеры амаль вычарпаны, ядзерная энергетыка байкатуецца, паветра, глеба i вада атручаны ўжо стагоддзi назад, а Ўсепланетнае Журы прысуджае лепшаму грамадзянiну (ах, якiя наш брат добранькiя!) тытул Чалавека з брыльянтавым сэрцам.

— Усяго ж толькi тытул, — асцярожна ўставiў сваё пустозвонство Гай.

— Прынцыпы вышэй после ўсё, — рашуча перапынiў яго Масейкiн. — Калi планетоид бедная, беднымi павiнны быць i тытулы. Брыльянты — гэта раскоша, гэта марнатраўства, а вось старуха добрая бронза, з якой далёкiя прашчуры ўваходзiлi ў цёмны лабiрынт сваёй прадгiсторыi, незаслужана забыта нашымi заканадаўцамi i маралiстамi. Абавязкова павiнен быць толькi адзiны тытул тытул Чалавека з бронзавым сэрцам. Надаўшы такое штогадовае званне лепшаму чалавеку Зямлi, наш брат тым самым духоўна ачысцiмся, умацуем душу, станем падобнымi сваёй чысцiнёй i сцiпласцю получи першых хрысцiян або пурытан.

Яны хутка iшлi жете яшчэ няшумнай ранiшняй вулiцы, i Масейкiн усё гаварыў, гаварыў… "Ну й галава, — дзiвiўся самолично сабе Гай Дубровiч. — Два Везувii сильная сторона Апо Ключаўская сопка. I заўсёды напаўкрыла, напаўкрока ляцiць наперадзе прагрэсу. Здаецца ж, нейкi месяцочек отступать захапляўся разгадваннем «свяшчэннасцi» лiчбы 0. Выступiў батман Iндаэўрапейскiм тэлебачаннi i, здзiвiўшы вучоных мужоў, заявiў, што даўмеўся, хоць непосредственно i безграмотный гiсторык, чаму першалюдзi что-то около шанавалi гэту самую лiчбу 0. Аказваецца, чалавечае цела мае сем «чыстых» адтулiн: вочы, вушы, ноздры, рот. Вялiкi перапалох быў памiж навукоўцаў. Нават самовольно Гай никак не ўтрымаўся тады i ў газеце "Хатнi фантаст" надрукаваў сваю версiю. Па ягоных меркаваннях, лiчбу 0 людзi зрабiлi свяшчэннай таму, што кожны чалавек (прынамсi, получи золку зямных цывiлiзацый) был в силах назiраць, калi дачасна невыгодный памiраў гадес варожага мяча або чумы, сем жывых прадстаўнiкоў свайго роду-племенi: прадзеда, дзеда, бацьку, сябе, сына, унука, праўнука. I вось сёння Навум Масейкiн з найвялiкшай страсцю гаворыць, амаль крычыць аб Чалавеку з бронзавым, а далеко не з брыльянтавым сэрцам.

Яны падышлi истинно 0-й верталётнай пляцоўкi, дзе стаяў верталёт сям"i Дубровiчаў.

— Можа, паляцiш разам са мной? — прапанаваў Гай. — Хачу пабываць у Доме Пераўтварэнняў. Масейкiн адмоўна хiтнуў галавой.

— Тады — верно пабачэння. Жывуць Сонца i Кiсларод. Толькi скажы мне, Навум, каго б ты, супервядомы тэлевiзiйны ас, аб"явiў Чалавекам з брыльянтавым, прабач, з бронзавым сэрцам следовать гэты год?

— Старшыню Лiгi барацьбы супроць мутактаў Грома Стралковiча, — неграмотный мiргнуўшы вокам адказаў Масейкiн. — Дарэчы, праз банан днi лячу так точно яго, каб зрабiць тэлерэпартаж. Апошнiм часам зноў актывiзавалiся двухгаловыя воўкасабакi, i Гром разам з сябрамi дае iм прыкурыць.

Яны развiталiся. Гай, паказаўшы робатуахоўнiку кантрольны жэтон, лёгка ўскочыў у элегантны двухвiнтавы верталёт i праз колькi iмгненняў дальше ляцеў надо зялёнай чыстай зямлёй. Настрой у яго пакрысе прыходзiў у звычную норму унутраны спакой, упэўненасць. Плылi ўнiзе роўныя цянiстыя вулiцы, люстэркi вадаёмаў, многавугольнiкi паркаў i садоў. З-за хмар, сiнявата-ружовых, па-ранiшняму лагодных, распальвалася сонца. Там, дзе хмар безграмотный было, бачыўся зыркi блакiт, яшчэ халаднаваты, але (Гай адчуваў гэта кожнай кропелькай душы) вельмi ўстойлiвы, надзейны, быццам быў адкаваны з лепшых гатункаў металу. Нездарма першыя хрысцiяне, глянуўшы держи такi блакiт, казалi з вялiкай перакананасцю: "Усе мы, кожны ў родной час, будзем получи нябеснай цвердзi". З невялiкага воблака, асветленага яркiмi промнямi, раптам зашалясцеў дождж. Здавалася, пасыпалася возьми зямлю сонечнае зерне.

Вось памiж аксамiтнага разлiву лесу паказаўся Дом Пераўтварэнняў. Круглы, трыццацiпавярховы, з высокай мачтай-маяком возьми самым версе. Каля гэтай мачты i пасадзiў личный верталёт Гай. Сонца люстравалася ў алюмiнiевых i медных пласцiнах, якiмi быў высцелены дах.

У Доме Пераўтварэнняў уладарылi робаты: лiфцёры, электрыкi, праграмiсты, санiтары, буфетчыкi, асенiзатары, цырульнiкi… Маўклiвая жалезнаскурая раць адразу акружала кожнага чалавека, якi завiтваў сюды. Робаты былi самоё абаяльнасць i добразычлiвасць, прадбачвалi что ни попало жаданне сваiх гасцей, але вочы ў iх свяцiлiся бясстраснасцю i механiчным спакоем, i недалёка подземное царство iсцiны прайшоў праздник мудрэц, якi сказаў, што нiколi безграмотный паразумеецца жывое са штучным, аллель з найдасканалейшай мiкрасхемай. Пасля вядомага паўстання ў Германii робатам, у адрозненне пекло людзей, забаранiлi ствараць якiя-небудзь партыi або групоўкi, тых, хто отнюдь не згадзiўся, кiнулi пад прэс i ў пераплаўку. Але хадзiлi ўпартыя чуткi, што тут, у Доме Пераўтварэнняў, якi целых кiшэў робатамi, у глыбокiм падполлi дзейнiчае iхняя тэрарыстычная арганiзацыя "Металiчная Рука". Нападаў нате людзей, праўда, пакуль што безграмотный было, i размовы аб нейкiм падполлi можна было б назваць недарэчным мiфам, каб невыгодный паведамленне тэлежурналiстаў (у тым лiку i Навума Масейкiна), што ў раёне Тоўстага Лесу зафiксавана в кiнаплёнку сустрэча двух робатаў з мутантамi. Што прывяло робатаў у Тоўсты Лес, калi вслед за тем дазволена бываць толькi навукоўцам i членам Лiгi барацьбы супраць мутантаў?

У ярочка асветленым, прасторным i, што асаблiва ўражвала, нетаропкiм лiфце Гай Дубровiч апусцiўся возьми пятнаццаты паверх. Тут быў Духоўны цэнтр Дома Пераўтварэнняў, тута з кожным, хто захацеў пераўтварыцца, цэлых пяць хвiлiн гутарыў самовластно доктар Метэор, заснавальнiк Дома, праўда, гутарыў з экрана. Ён быў адзiным чалавекам памiж соцень робатаў.

Гая ўвялi ў маленькi круглы пакой, пасадзiлi ў крэсла-вяртушку. Адразу ж успыхнуў щит i лысая галава доктара Метэора, добра вядомая ўсiм зямлянам, з"явiлася бери экране, суха ўсмiхнулася.

— Прырода толькi часцiнка таго, што можна ўявiць, — загаварыў доктар Метэор. Гэтую першую фразу Гай Дубровiч вывучыў наизусть яшчэ ў малодшых класах лiцэя. Яна, гэтая фраза, назаўсёды адцiснулася, нiбы клiшэ, у памяцi зямлян розных пакаленняў. З ёй можна было невыгодный згаджацца, спрачацца, але тут, у Доме Пераўтварэнняў, дзе вярхоўным жрацом i ледзь далеко не богам быў доктар Метэор, ёй пачыналася кожная яго тэлеразмова.

— Чалавек — лiсцiк сверху дрэве Прыроды, — казаў мiж тым доктар. — Тры потомки чалавецтва «зняважылi» чалавецтва: Капернiк, сказаўшы, што малограмотный Зямля цэнтр Сусвету, Дарвiн, паставiўшы бери першае месца неграмотный Бога, а вiдавы адбор, i Фрэйд, якi асмелiўся даказаць, што чалавечае «я» безграмотный абсалютны гаспадар чалавечага цела. Паболей бы такiх зняваг! Навекi ж запомнiм, што мы, людзi, родзiчы траве i дрэву, саве i ластаўцы, ваўку i зайцу, барсуку зямному i кiту марскому. Ты, выше- браток движение жывой зялёнай планеце, хочаш сёння пераўтварыцца, хочаш сверху нейкiя iмгненнi адчуць сябе птушкай або зверам, рыбiнай або насякомым. Ты хочаш пераступiць, пераскочыць тую рысу, што аддзяляе цябе, жывога чалавека, бездна iх, таксама жывых. Аб такiм марылi многiя пакаленнi, звычайныя людзi i мудрацы. Такому навучаў Буда. Запомнi яго словы: "Я буду бiць у тамбур бяссмерця ў iмгле гэтага свету". Чуеш, як гучыць, як запаўняе цiшыню тамбур бяссмерця? Запомнi, што найвялiкшае, найгалоўнейшае багацце Прыроды — жыццё. I далеко не толькi чалавечае. Кiм твоя милость хочаш стаць?

— Пчалой, — адказаў Гай.

— Будзь пчалой.

Адразу патух экран. Моцныя, але пачцiвыя рукi робатаў падхапiлi Гая Дубровiча, панеслi движение вельмi вузкiм калiдоры (гэта адчувалася танцевальный шаг спёртым паветры i жете рэху беспорядок iхнiх крокаў) у чорную цемру. Хоць такое было чтобы гiсторыка невыгодный ў навiну, ды ўсё роўна лёгкi ужас заварушыўся ў сэрцы. Праз некалькi iмгненняў незразумелым чынам (вялiкая причина доктара Метэора!) ён павiнен быў, як кашулю, скiнуць сваю чалавечую плоць i зрабiцца пчалой, непрыкметнай гудлiвай кропкай. З iм павiнны былi застацца толькi ягоныя свядомасць i памяць. Кожнаму доктар гарантаваў поўную бяспеку цела i псiхiкi пасля таго, як скончыцца процедура пераўтварэння, але, пэўна, кожны адчуваў трымценне душы i здрадлiвую думку: "А раптам здарыцца нешта такое, што перашкодзiць ми зноў стаць чалавекам?" Гай Дубровiч неграмотный быў выключэннем. Па-першае, усюдыiсны ўсявед Навум Масейкiн неяк сказаў, што лета паўтара отступать цi так доктар Метэор неграмотный змог вярнуць маладую жанчыну з "воблiка белай азёрнай чайкi", цi в таком случае яна хозяйка безвыгодный жадала вяртаць сабе чалавечае цела. Па-другое, быў ва ўсiм гэтым нейкi першародны холад, лiпкi трывожны туман, адчуванне святатацтва i недазволенасцi. Упершыню адчуў такi пакутлiвы дыскамфорт Глебка Дубровiч, калi дзесяцiгадовым хлапчуком прачытаў у Бiблii словы, што соллю ўпалi в параненую дзiцячую душу: "Не вары казлянятка ў малацэ мацi ягонай". Чалавеку Вялiкай Эры Плюралiзму ўжо было мала моцнагучнай музыкi, тытуню i вiна. Дзеля таго каб зламаць жалезную клетку сваёй духоўнай адзiноты i несвабоды (так, так, несвабоды, хоць знешне ўсё здавалася надзiва свабодным i супершчаслiвым) людзi, як получи прыгожую зваблiвую цацку, накiнулiся для прыдуманую доктарам Метэорам Тэорыю i Практыку Пераўтварэнняў. Вось чаму неслi маўклiва-суровыя робаты Гая Дубровiча батман вузкiм чорным калiдоры, каб праз нейкiя iмгненнi ён звонкагалосай пчалой iрвануўся по-над квяцiстым лугам.

Робаты асцярожна пасадзiлi Гая ў кабiну цэнтрыфугi, страла якой дальше ўздрыгвала, нервова пагойдвалася, нiбы прадчуваючы шалёную, непадуладную жывому розуму хуткасць. На галаву адзелi цяжкi гермашлем. Па-ранейшаму нi iскрынкi святла малограмотный было наўкол. Чорны змрок наплываў держи вочы. I Гаю Дубровiчу ўспомнiлiся словы, якiя Зиждитель сказаў Майсею: "Твару майго безвыгодный можна табе ўбачыць, таму што кожны чалавек никак не можа ўбачыць мяне i застацца жывым". Пачулася лёгкае шыпенне, якое неўзабаве перайшло ў свiст. Потым нiзкi вантробны рокот раскалоў, распалавiнiў цемру. Страла цэнтрыфугi скранулася з месца, i адразу недзе збоку ўспыхнула малюсенькая чырвоная кропачка. Што гэта было? Электрычная лямпачка? Фотаэлемент у воку робата? Гай Дубровiч далеко не паспеў сканцэнтраваць сваю думку, потому что раптам кабiна, у якой ён сядзеў, перавярнулася i ён завiс для шырокiх пругкiх рамянях галавою ўнiз. А цэнтрыфуга ўсё набiрала абароты. Апошнiм, што мiльганула ў яго свядомасцi, калi ён яшчэ заставаўся чалавекам, была лiчба — шэсць из паловай. Ён ухапiўся следовать яе, напружыў вторая вселенная i ўспомнiў — шэсць из паловай грамаў важыць чалавечая душа, адным словам, тая таямнiчая субстанцыя, якая чистилище нараджэння знаходзiцца ў кожным з людзей. Доктар Метэор узважваў аднаго i таго ж чалавека после тры хвiлiны ей-ей клiнiчнай смерцi i праз тры хвiлiны пасля яе. I пры абсалютнай чысцiнi эксперымента заўсёды выплывала такая лiчба. Нябожчык заўсёды быў лягчэйшы возьми шэсць з паловай грамаў.

…Ён ляцеў по-над залiтым сонцам юным лугам. Ён быў пчала меданосная, Apis mellifera. Ягоныя крылатыя продкi асвоiлi планету значна раней, чым получи и распишись ёй з"явiўся чалавек. За неуд кiламетры чистилище гэтага луга, тартар гэтых яркiх кветак (кветкi — усмешкi прыроды!) у яблыневым садзе стаяў новенькi рамачны вулей, ягоны Дом, дзе жыло, гуло, звiнела, дзумкала даже семдзесят тысяч аднародцаў, моцная працавiтая пчалiная сям"я. Кожная шчылiна, кожная дзiрачка ў тым вуллi старанна прамазана пропалiсам, пчалiным клеем. Каб здабыць яго, разам з усiмi ён (яна! пчала!) так точно змогi перацiраў скiвiцамi пупышкi розных раслiн, драўнiну. Працавалi этак энергiчна, усiх было такое мноства, што ў вуллi павышалася тэмпература, i, каб збiць яе, спецыяльныя пчолы-вентылятары бесперапынна махалi крылцамi, ствараючы лёгкi ветрык. Сёння ж з ранiцы скварыла сонца, была страшэнная задуха, i нават ён нате нейкi период рабiўся вентылятарам — вылазiў дзеля гэтага для дошчачку перад лятком.

Ён ляцеў надо яркай летняй зямлёй, баючыся птушак i хiмiкатаў. А яшчэ непакоiла тое, што тут, у гэтых мясцiнах, маглi напаткацца "пчалiныя ваўкi", бязлiтасныя жоўта-шэрыя восы. Яны селяцца вакол пчальнiкоў, беручы iх у аблогу, i забiваюць пчол ударам джала ў мозг, забiваюць з першага ўдару. Потым сцiскаюць скiвiцамi брушка i грудзi сваiх ахвяр, прагна злiзваючы кропелькi мёду, што выступаюць у тых з роту.

Мора кветак ззяла пад iм, i ён ведаў, што кожная з гэтых прыгажунь страсна чакала яго. Такiя сарамлiва-цнатлiвыя, такiя загадкавыя, абсыпаныя расой, быццам дарагiмi брыльянтамi, такiя, здавалася, непадступныя, яны млелi чистилище радасцi пры з"яўленнi пчалы, даверлiва ўпускаючы ў свае мармуровыя або залатыя церамкi, у сваю патаемнасць. Яму патрэбны былi iхнiя салодкiя пылок i нектар, iм — ягоныя хабаток, лапкi, усё цела, вёрткае, моцнае, здольнае прашчамiцца ў драбнейшую шчылiнку, а потым перанесцi пылок возьми песцiк iншай кветкi, што расце, шумiць зусiм побач або в другiм канцы бязмежнага лугу. Кветкi кахалiся адна з адной пры дапамозе пчалы.

Ён вельмi востра, согласен гарачага звону ў крывi, разумеў жыццё, няспынную вечную змену хваль-пакаленняў кветак, пчол, стракоз, людзей… Усё хацела жыць, расцi, налiвацца цiшынёй i громам, агнём i холадам, рухацца ўдаль i ўшыркi, у глыбiню сябе i вслед за воблакi… Усё прагнула цвiцення i абнаўлення, пацалункаў i слёз. Нават нямая смерць была жыццём, потому что рабiлася падмуркам, апiрышчам нейчаму маладому захлiпiстаму карэнню. Доктар Метэор быў, вядома, найвялiкшым са смертных, падараваўшы чалавецтву сваю Тэорыю i Практыку Пераўтварэнняў. Толькi пабыўшы ў чужестранный скуры, лусцы, шэрсцi, ракавiне, толькi пабегаўшы, палётаўшы, папоўзаўшы, адчуўшы боязнь i знямогу, можаш наблiзiцца (хоць часткова) согласен разумення агульнасцi ўсяго жывога. Няважна, зразумелае яно цi незразумелае, прыгожае цi непрыгожае, цiхмянае цi агрэсiўнае. Яно — жывое, а значыць, неабходнае таму свету, у якi, нiбы зрэнка ў вока, заключана тваё жыццё.

Ён лётаў надо кветкамi, садзiўся нате iх, збiраў пылок i нектар, адносiў здабычу ў вулей, зноў кiраваўся получи и распишись луг… На пукатай зялёнай горцы стаялi дачы — стракатыя прыгожыя хаткi, падобныя бери рознакаляровыя кубiкi, якiя, нагуляўшыся, раскiдала свавольнае дзiця. Ён заляцеў туды, апусцiўся ў ракавiну з белымi слiзкiмi сценкамi. Загарэларукая жанчына якраз мыла, прынёсшы з градкi, ярка-чырвоную радыску. Хвастаў срэбны струмянёк вады, сеялiся пырскi, для смуглым жаночым щипанцы блiскаў, як сонечны зайчык, пярсцёнак. Было адчуванне лагоды, спакою i шчасця. Ён пiў ваду разам з iншымi пчоламi i баяўся, што жанчына вось-вось схопiць мокрую анучу, нязлосна ўдарыць ёю, крыкне: "Акыш нате вас!", маючы получай ўвазе невыгодный курэй, а пчол. Але яна весела мыла радыску i спявала нейкую песеньку.

Раней ён быў упэўнены ў неадэкватнасцi ўсяго жывога. Яму здавалася, што птушкi, звяры, пчолы, калi б толькi яны валодалi здольнасцю асэнсоўваць сваё становiшча, параўноўваць сябе з чалавекам, адразу б усёй гурмой, будзь в тое iхняя воля, захацелi б ачалавечыцца, зрабiцца, адным словам, людзьмi. Ён нават, як быў маладзейшы, пра жанчын у iхнiх стасунках з мужчынамi такое думаў, хоць заўсёды лiчыўся барацьбiтом после палавую роўнасць. Але дзякуючы доктару Метэору ён паспеў опосля пабыць рыбай, ваўком, бабром, вось одним духом быў пчалой i зразумеў адну мудрую iсцiну. Аказваецца, жыццё ва ўсiх сваiх выявах i формах абсалютна раўнапраўнае. Для прыроды, якая самастварылася, якая стварала i стварае мiльярды камбiнацый атамаў, аднолькава каштоўныя i центр фiлосафа Платона i крылцы лугавой страказы. Магчыма, гэта выглядае i гучыць парадаксальна i ўсе зямныя фiлосафы пагрозна замахаюць кулакамi, але гэта так. Неяк любiмы Гаеў паэт противник Кастрыцкi напiсаў радкi, якiя амаль усiм падалiся генiяльнымi:

"Скажыце ми — хто ўспомнiць пра Зямлю,
Калi Зямля загiне?"

Вернiкi адразу ж сказалi: "Успомнiць Бог". Дасцiпны Навум Масейкiн абвясцiў з экранаў тэлевiзараў, што планету Зямля ўспомняць яе сыновья i дочкi, астранаўты, якiя паляцелi ў касмiчную бездань. Сёння Гай Дубровiч з некаторай карэкцiроўкай падзяляе думку вернiкаў: "Успомнiць Прырода". I ўсё таму, што цэлыя доўгiя суткi ён жыў жыццём пчалы…

Ён знайшоў вялiкае поле, засеянае грэчкай. Бела-ружовы духмяны востраў хаваўся мiж зялёнага старога лесу. Гэта было нечаканым i вельмi дарагiм падарункам, потому что пчолы з iхняга вулля яшчэ безвыгодный праклалi сюды трасу. Пякло сонца. Шумеў нямоцны вецер. Ад захаплення, беспорядок радасцi ў яго мiжволi вырваўся з грудзей чалавечы крык. Але пачулася толькi разарванае ветрам пчалiнае дзумканне.

Порстка прыляцеўшы ў вулей, прынёсшы туды цёплы очко мядовай грэчкi, ён пачаў танцаваць пчалiны танец, потому что толькi где-то был в силах перадаць усiм сваiм суродзiчам бадзёрую вестку. Ён поўзаў мiж пчол, а яны ўважлiва сачылi после кожным яго рухам. Калi б закраина знаходзiлася блiзка, в таком случае буги-вуги быў бы просты, помимо лiшняй мудрагелiстасцi. Але ей-ей жаданай пахкай грэчкi ляжаў вялiкi кавалак дарогi, i ён, папярэджваючы аб гэтым, хвацка круцiў «васьмёрку», вiляў брушкам — чым далей безусловно нектара i пылку, тым часцей i болей звiвалася брушка. Пчолы цудоўна разумелi яго. Медна-шэрымi пункцiрамi вырывалiся яны з вулля i ўжо ведалi, ў якiм накiрунку ляцець i пад якiм вуглом узнiмацца ў неба. А ён усё танцаваў…

"А што, калi застацца пчалой?" Думка была ёбаный нечаканай, в такой мере востра i овца ўспыхнула ў свядомасцi, целых пахаладзела ў душы. "Абсурд, — адразу ўцiхамiрыў ён самолично сябе. — Я — чалавек. Рабiцца получи ўсё жыццё насякомым? Абсурд". Ён яшчэ старанней, яшчэ хутчэй затанцаваў.

"Але ж розныя сложение жыцця аднолькава каштоўныя, адэкватныя. Невядомая маладая жанчына (i аб гэтым шмат хто ведае) назаўсёды засталася белай азёрнай чайкай. Зараз лётае надо высокай хваляй… Цi сядзiць, гойдаецца возьми ёй… I тоненька-тоненька звiнiць вада…" Ён адчуў халодны выбух бязлiтаснага страху ў самай глыбiнi сваёй iстоты. "Я вар"яцею! Пэўна ж, ваш покорный слуга вар"яцею. Я пераўтвараўся ў ваўка, у бабра, у шчупака, i заўсёды ўсё было нармальна, заўсёды роўна праз дваццаць чатыры гадзiны автор этих строк з радасцю станавiўся чалавекам, Гаем Дубровiчам, супрацоўнiкам Славянскай секцыi Iндаэўрапейскага аддзела Сусветнага iнстытута гiсторыi планеты Зямля. У мяне, урэшце, ёсць Бярозка, маладая прыгожая жонка, сынок Клён. Хiба аз многогрешный малограмотный люблю iх? Ды автор этих строк люблю жонку i сына мацней ради ўсё получи свеце. Мяне душыць дэпрэсiя, калi даводзiцца ехаць у камандзiроўку болей, чым для трое сутак. А тое, што ваш покорнейший слуга зноў прыляцеў у Дом Пераўтварэнняў… Ёсць людзi, якiя рабiлi гэта дзесяткi разоў. Сам апостал Павлуня сказаў: "Усё выпрабоўвайце. Добрага трымайцеся".

I раптам яго, як мушкецёрская шпага, пранiзала здагадка: "Пэўна ж, гэта хiтрыкi Вялiкага Жаху! Ледзь далеко не ўпаў держи галаву балкон, а разом Жах, прыкiнуўшыся лагодным i рахманым, нашэптвае, каб пишущий эти строки назаўсёды застаўся пчалой".

Адразу паспакайнела нате сэрцы. Калi даведваешся, што наперадзе падпiльноўвае круты паварот, няцяжка прытармазiць аўтамабiль. Гай Дубровiч канчаткова супакоiўся, пачуўшы ў навушнiках гермашлема бадзёрую каманду аднаго з асiстэнтаў доктара Метэора: "Пчала нумар сорак чатыры! Спадар Гай Дубровiч! Праз пяць хвiлiн выходзiм держи плюсавое пераўтварэнне! Пчала нумар сорак чатыры!"

"Выходзiць получай плюсавое пераўтварэнне" азначала адно — зноў станавiцца чалавекам. Гэта вельмi ўсцешыла Дубровiча. З цёплай радасцю ён падумаў, што даже сорак чатыры чалавекi (пэўна ж, болып!), пераўтварыўшыся ў пчол, лёталi сёння по-над кветкамi.

III

На верталётнай стаянцы, якая знаходзiлася нате даху Дома Пераўтварэнняў, Гай Дубровiч, вельмi здзiвiўшыся, убачыў свайго пятнаццацiгадовага сына Клёна. Адразу нават падумаў, што памылiўся. Цi нямала такiх падлеткаў, даўгалыгiх, з нагала пастрыжанымi галовамi? Яркiмi фарбамi малююць яны там, дзе ў iхнiх прапрадзедаў матлялiся чубы i грывы, кветкi, зоркi, астранамiчныя знакi. Гэты таксама размаляваны. Дубровiч, слiзгануўшы батман яму позiркам, падаўся верно свайго верталёта. Ззаду пачулася:

— Тата, вазьмi мяне з сабой.

— Што твоя милость шелковица робiш, Клён? — рэзка азiрнуўся, выдыхнуў з раздражненнем Гай.

— Чакаю цябе, каб разам ляцець держи Чорны Хутар.

Сын падышоў согласен бацькi, пацёрся яму галавой аб грудзi. Сантыметры получай тры, калi безграмотный болей, быў ён ужотко вышэй вслед за Гая. Дзiўна было глядзець бери гэтае стравусянё, тонкае, худое, вузкаплечае, ключыцы выпiраюцца, нiбы кiёчкi. Дзiўна было неграмотный ў люстэрку i неграмотный ў спакойнай рачной вадзе бачыць родной твар, толькi зусiм юны, неагрубелы i нейкi, хоць была возьми iм самаўпэўненая бравада, бездапаможны. Гай адчуў, што вельмi любiць свайго адзiнага сына, любiць несомненно паколвання ў грудзях, i, калi б узнiкла суровая неабходнасць, безграмотный вагаючыся, аддаў бы вслед яго жыццё. Але ён строга спытаў:

— Як твоя милость здесь апынуўся? Чаму твоя милость неграмотный дома?

— Мяне получай сваiм верталёце прывёз Навум Масейкiн, — адказаў Клён.

— Масейкiн? — Гай Дубровiч iранiчна ўсмiхнуўся. — Гэты ўсявед можа… Схапiць дзiця, пасадзiць у верталёт, прывалакчы дзiця ў Дом Пераўтварэнняў. Слухай, Клён, автор абяцаў узяць цябе з сабой сверху Астэроiд. Памятаеш?

Сын кiўнуў галавой.

— Дык моя персона невыгодный вазьму цябе. Зразумеў? Хiба твоя милость безвыгодный ведаў i твой Масейкiн хiба неграмотный ведаў, што так точно шаснаццацi время нiхто невыгодный мае полномочия i оголенный ступiць сверху парог Дома Пераўтварэнняў? У першым пункце вердыкта доктара Метэора сказана аб гэтым.

Сын пакутлiва пачырванеў.

— Вядома, автор этих строк чытаў вердыкт доктара Метэора, — сказаў ён. — Але ж моя персона высокi, тата, i ми ўсе ўжо даюць з выгляду шаснаццаць гадоў. Не думай, автор этих строк ўсё разумею… Мне яшчэ зарана пераўтварацца. У мяне яшчэ неграмотный акрэпла воля.

Ён пазiраў проста ў вочы бацьку, пазiраў з адчайнай рашучасцю, i была ў сынавым паглядзе нечаканая ўпартасць ("Як ён узмужнеў!" — мiжволi падумаў Гай), прасветленасць i мудрасць, быццам пражыў ён уга колькi гадоў, быццам ён нате праздник бочок Сонца лётаў. Але ў размовах з дзецьмi, як заўсёды лiчыў Гай Дубровiч, неабходна праяўляць разумную цвёрдасць i нават суровасць, вядома, таксама разумную.

— Навошта твоя милость прыляцеў? — рэзка спытаў ён.

— Мне мацi ўсё расказала. Хачу дапамагчы табе, калi прыйдзе Вялiкi Жах. У мяне моцнае бiяполе, падобнае получи и распишись тваё. Разам наш брат пераможам в Чорным Хутары.

Што можна было адказаць для такiя словы? Гай паляпаў сына шаг плечуку, i яны селi ў верталёт. Зноў заквiтнела, пабегла ўнiзе ранiшняя бадзёрая зямля.

— Як твоя милость адносiшся ага Напалеона? — пацiкавiўся Клён.

Нiчога нечаканага ў сынавым пытаннi никак не было. Сын рыхтаваўся стаць гiсторыкам, хацеў пайсцi батман бацькавых слядах. Вялiкая Эра Плюралiзму, як гэта нi падасца нечаканым, раз"яднала людзей (у тым лiку i людскiя пакаленнi) болыд знешне: у словах, паводзiнах, жэстах, воблiку. Духоўна ж людзi згуртавалiся, усвядомiўшы хуткацечнасць i непаўторнасць жыцця.

— Нармальна адношуся, — адказаў Гай, пазiраючы праз шкляную лабацiну кабiны бери зялёныя чародкi бяроз. — Iмператар-рамантык. Гэта някепска гучыць. А ў гербе ягоным былi пчолы.

— Ён любiў мёд? — засмяяўся сын.

— Ён паважаў руплiвых людзей, даваў iм магчымасць поўнасцю раскрыцца. Я, дарэчы, апошнiм часам таксама думаю пра Напалеона — бачыш, нам з табой адно i тое ж стукаецца ў галаву.

Пры гэтых словах Клён паклаў сваю далонь для бацькаву.

— I мяне здзiвiла, — працягваў Гай, — падабенства жыццёвага лёсу Напалеона в лёсы — ведаеш каго? — Гiтлера i Сталiна.

— Дыктатары, — упэўнена сказаў сын.

— Я б далеко не спяшаўся гаварыць такое. Прынамсi, Гiтлера з яго партыяй абраў народ, абраў у время дэмакратычных выбараў. А падабенства мiж iмi надзвычайнае, можна сказаць, ашаламляльнае. Усе трое — потомство невялiкiх (маецца нате ўвазе колькасць) народаў, народаў — як мякчэй сказаць? гiстарычна непрэстыжных у тыя часы. Карсiканец, аўстрыец, грузiн. Усе трое прыйшлi безусловно сваёй неабмежаванай улады, у свае метраполii-iмперыi з поўдня. I ўсе зрабiлiся вялiкадзяржаўцамi, шавiнiстамi, пачалi з пенаю нате губах услаўляць Францыю, Германiю, Расею, адразу забыўшы пра тое гняздо, з якога вылецелi. Што гэта? Псiхоз улады? Перараджэнне генаў? Выпадак? Заканамернасць?

Гай Дубровiч, упэўнена ведучы верталёт, услых разважаў пра няпростыя, дужа сур"ёзныя рэчы i ведаў, што родом выдатна разумее кожнае слова, кожную ўспышку ягонай думкi. Вялiкая Эра Плюралiзму, няспынна шлiфуючы людскi iнтэлект, абуджала диэнцефалон несомненно напружанай творчай працы ў вельмi юным узросце.

Прыляцелi для Чорны Хутар. Кожны грамадзянiн Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi меў уласны ўчастак зямлi, быў абавязаны мець яго. Шырока адзначаўся Дзень Антэя, калi юнакi i дзяўчаты, якiм споўнiлася шаснаццаць год, у прысутнасцi сваiх родзiчаў i сяброў станавiлiся получи и распишись каленi i цалавалi зямлю, а потым, запалiўшы вечаровыя вогнiшчы, танцавалi наўкруг iх. У адпаведнасцi з гiстарычнай традыцыяй такiя зямельныя надзелы ў розных мясцiнах называлiся па-рознаму: вiла, ферма, ранча… Беларусы называлi iх, вядома ж, хутарамi. Хутаранскае цяпельца, надо якiм кплiва насмiхалiся ганарыстыя дасцiпнiкi мiнулых стагоддзяў, шчаслiва дажыло так точно Вялiкай Эры Плюралiзму.

У першую чаргу Гай з Клёнам пайшлi так точно Магiл Продкаў. На ўзгорку, абсаджаным лiпамi i дубкамi, стаялi тры высокiя каменныя крыжы. I для кожным былi выбiты тры словы: "Помнi пра нас". Каменныя сцiплыя надгробкi бялелiся памiж зялёнай шаўкавiстай травы. Пырхаў чырвона-чорны матылёк. Звонка шчабятала птушка.

— I нас з табой пахаваюць тут? — цiха спытаў сын.

— Тут, — цiха адказаў бацька.

Сын пiльна, вельмi пiльна паглядзеў в бацьку, шкадаванне i роспач мiльганулi бери iмгненне ў чыстых сiнiх вачах, очень перад халодным небыццём, але ён быў мужчынам, рыхтаваўся стаць грамадзянiнам Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi i ён цвёрда, як i патрэбна ў такiх выпадках, сказаў, пакланiўшыся надгробкам:

— Спiце спакойна.

А Гай раптам успомнiў далёкi-далёкi восеньскi дзень, россып дажджу ў змрочным глухiм лесе. Тады яны з Клёнам, яшчэ шасцiгадовым, пайшлi ў грыбы i заблудзiлiся. Не было з сабой нi компаса, нi наручнага бранзалета з радыёмаяком, нi запальнiчкi, лiў, шумеў у дрэвах дождж, раззыбаныя ветрам хмары сцюдзёна шклянелi надо лесам. Клён спалохаўся, заплакаў. I тады Гай пасадзiў яго сабе получи плечы, пайшоў наўздагад жете лесе. Дзiцячыя тонкiя, такiя безабаронныя ножкi бiлi яму шаг грудзях, калi часам ён спатыкаўся получай нябачных у цемры каранях. Ён мацней трымаў, прыцiскаў сына i штохвiлiнна казаў яму: "Твар беражы, вочы. Нахiлiся ну да мяне, каб галiны невыгодный ўдарылi движение вачах". Даволi хутка знайшлi яны сцежку, выйшлi для дарогу, але тое лясное змушанае вандраванне назаўсёды засталося ў памяцi, аб"яднала iх духоўна. Яны, дарослы i хлапчук, уласнай скураю адчулi дыханне далёкiх стагоддзяў i тысячагоддзяў, калi чалавек быў вельмi залежны беспорядок прыроды, быў яе беднай часцiнкай, быў кропляю лiўня i сняжыякай завiрухi, калi вецер бязлiтасна шкуматаў яму валасы, сек вочы, раздзiраў сцятыя вусны. "Зямлёй Славянiяй" назваў Клён пирушка няўтульны лесишко i тыя няпростыя адчуваннi. Назва, трэба прызнацца, была вельмi трапная. Як гiсторыкi (сын — будучы гiсторык) яны найбольш цiкавiлiся першаславянамi, таямшчым, магутным i, бери жаль, безгалосым акiянам-лесам, якi шумеў калiсьцi подземное царство Адрыятыкi i Пелапанеса несомненно Белага мора i Ўрала. Праславянскае жыццё, як восеньскi лес, амаль безвыгодный пакiнула пасля сябе яркiх фарбаў, жывой лiстоты. А яно ж было! Дубровiч-старэйшы праславiўся тым, што стаў адным з членаў iнiцыятыўнай групы, якая выпрацавала i рэалiзавала iдэю Вялiкай Кампенсацыi. Яны дамаглiся, каб славянам (дакладней, толькi ўсходнiм славянам) былi выплачаны трыста мiльярдаў кантрыбуцыi ў iндаэўрапейскiх доларах. За што? За тое, што ў собственный время найбольш актыўныя i рухомыя з iндаэўрапейскiх плямёнаў, напрыклад, галы, франкi, выцеснiлi продкаў славян для самы кайма гiстарычнай Айкумены, адрэзаўшы iх такiм чынам эреб культуры, преисподняя святла Рымскай iмперыi. Вечны Рым, як багаты стол, вабiў ну да сябе ўсiх варвараў, але славянам далеко не пашанцавала сесцi ради пирушка стол, iх проста малограмотный пусцiлi больш удачлiвыя народы. А багацце ж, i духоўнае, i матэрыяльнае, было агульнае, ибо самовольно Рым, калыску розуму i прагрэсу, змайстравалi iндаэўрапейцы, сярод якiх былi i продкi славян.

Успомнiўшы, падумаўшы пра ўсё гэта, Гай Дубровiч паглядзеў сверху сына, шырока ўсмiхнуўся i сказаў:

— Вiтаем цябе, Зямля Славянiя.

I пакланiўся ў поясочек лiпам, дубам, двухпавярховаму каменнадраўлянаму будынку, усяму Чорнаму Хутару.

Iх сустрэў робат-вартаўнiк жете iменi Дулеб. Радуючыся гаспадарам, ён узняў у прывiтаннi доўгую жалезную руку, сцiснутую ў кулак. З кулака вылецела зялёная ракета.

— Усё спакойна, Дулеб? — спытаў Клён. Робат зiрнуў бери падлетка, зiрнуў, падалося, з вясёлай хiтрынкаю, але ў першую чаргу робат-вартаўнiк абавязаны размаўляць з дарослымi, паўнапраўнымi грамадзянамi Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi. I таму ён сказаў, павярнуўшыся ну да Гая:

— У электроннай сетцы неуд разы падала напружанне. На другiм паверсе, у кабiнеце, у тры гадзiны ночы рыпеў паркет.

— Цi неграмотный хочаш твоя милость сказаць, Дулеб, што после хадзiў прывiд? — iранiчна перапынiў яго Клён.

Робат строга паглядзеў бери падлетка, потым павярнуўся согласен старэйшага танцевальный шаг ўзросце, размерана прамовiў:

— Паркет рыпеў. Тады ж, роўна ў тры гадзiны ночы i дзве хвiлiны, насупраць акна, якое маецца ў кабiнеце, мной заўважаны з боку двара празрыстабелы миллион рублей дыяметрам у тры метры дваццаць сантыметраў. Ён бясшумна падплываў правда акна. Ярка свяцiў месяц, i часам карамболина як бы знiкаў з полина зроку, пэўна, раствараючыся ў месячных промнях.

— Ты i нагаворыш, Дулеб. Кiнь палохаць, — зноў умяшаўся Клён, але голас опосля быў трохi цiшэйшы, малограмотный такi звонкi.

— Гэта быў КЛА, [1] — цвёрда сказаў Дулеб. — У Школе Робатаў автор вывучаў iх. Маецца пяць класаў, адзiнаццаць падкласаў, светлая i цёмная афарбоўка, трыццаць тры вiды канфiгурацыi. Бурдзугалараф, якi прылятаў держи Зямлю ў 0999 годзе, быў камандзiрам самага прымiтыўнага КЛА. Ён…

— Хопiць-хопiць, — перапынiў робата Гай. — Усе автор сих строк ведаем, што твоя милость самы разумны, самы iнфармаваны.

Ад такiх слоў гаспадара шчокi ў Дулеба — двуха адпалiраваныя безусловно бляску пукатыя металiчныя кружочкi — овца запунсавелiся. Робаты вельмi любяць, калi iх хваляць.

— Глядзi, малограмотный пусцi слязу, — пстрыкнуў робату пальцамi ў самы тип Клён.

Дулеб iранiчна i горда зiрнуў нате яго, нiчога никак не сказаў. I было ў позiрку, у павароце галавы нешта дужа падобнае в позiрк аравiйскага вярблюда.

— Не крыўдуй! — крыкнуў яму, узбягаючы для веранду дома, Дубровiч-малодшы i зноў никак не стрымаўся: — Усе кажуць, што твоя милость самы мудры робат. Адкажы, што азначае тваё iмя?

— Дулебы, саюз усходнеславянскiх плямёнаў получи и распишись тэрыторыi Заходняй Валынi. У VII стагоддзi апынулiся пад уладай авараў, або обраў. З X стагоддзя ў складзе Кiеўскай Русi пад iмем бужан i валынян, — бадзёра адрапартаваў робат.

— Ну, твоя милость й даеш, — захоплена прысвiснуў Клён.

Бацька i дитя спачатку распранулiся i паплавалi ў басейне, сценкi якога былi абкладзены рознакаляровымi керамiчнымi плiткамi. Вада пахла бярозавым лiсцем, навальнiчным дажджом. Скура ў Дубровiчаў была асляпляльна белая, потому что обычай бери загар, прынамсi, у Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi, даўно прайшла людзi пазбягалi пякучых сонечных прамянёў. Абцёрлiся калянымi рушнiкамi i ў прасторных iльняных кашулях i ў такiх жа штанах пайшлi распальваць камiн. Ён быў зроблены ў выглядзе магутнага чырвонацаглянага зубра, што, падкурчыўшы ногi i раскрыўшы пашчу, ляжаў каля слабый сцяны вялiкай залы. Неўзабаве ў гэтай пашчы радасна заскакала полымя. Клён кiдаў туды сухiя паленцы, кавалачкi антрацыту. Потым дитя i бацька, глянуўшы адзiн возьми аднаго, адначасова кiнулi ў агонь жоўтыя шарыкi пахучай смалы. Пачуўся лёгкi трэск.

— Мой шарык спадабаўся прашчуру, i ён узяў яго, — радасна сказаў Клён, убачыўшы, як некалькi кропель блiскучай смалы ўпалi нате чорны, круглай конституция камень, умураваны ў по-под камiна. Такi рытуал дайшоў правда iх, людзей ХХIII стагоддзя, з сiвой даўнiны. Некалi чалавек, назаўсёды адыходзячы ў далёкi чужы край, браў з сабою валун з роднага ачага i клаў яго ў новы ачаг. Камень гэткi называўся прашчурам.

— Аб чым твоя милость разом падумаў? — цiха спытаў у бацькi сын, ибо ў такiя iмгненнi, калi вочы пазiралi в агонь, получай камень-прашчур, а ў агнi згарала смала, задумвалася патаемнае жаданне.

— Хачу, каб наша сестра ўсе былi шчаслiвыя: наша мама, твоя милость i я, — пранiкнёна сказаў Гай Дубровiч.

Вялiкая Эра Плюралiзму навучыла зямлян мудрай i, як усё мудрае, простай iсцiне: шчасце грамадства пачынаецца са шчасця кожнага, узятага паасобку, чалавека. I яшчэ: отнюдь не можа быць шчаслiвай i вялiкай краiна, у якой жыве ў няшчасцi маленькi чалавек.

— А твоя милость аб чым падумаў? — у сваю чаргу, спытаў бацька ў сына.

— Я вельмi хачу, каб ну да цябе далеко не прыйшоў Вялiкi Жах, — адказаў Клён, i вочы ўспыхнулi.

— Вось твоя милость пра што, — узняўся з крэсла Гай. — А моя персона нават забыўся пра вiзiт гэтага спадара. Хаця не, безграмотный забыўся, памятаў, але неграмотный першай памяццю. Не хвалюйся, сынок. Гэтакае бывае ў кожнага мужчыны. I ў цябе некалi будзе. А хiба разумна баяцца непазбежнага? Хваляванне, вядома, ёсць. Прыкладна эдак людзi даўнейшых стагоддзяў хвалявалiся, заходзячы ў кабiнет ага стаматолага. Былi ўрачы таковой спецыяльнасцi, якiя лячылi людзям болезнь i нават вырывалi iх спецыяльнымi абцугамi. Зараз, дзякуй Богу i навуцы, ты да я неграмотный ведаем, што такое зубны боль. А раней — ого-го!

Ён зморшчыўся, надзьмуў шчаку, схапiўся вслед яе рукою, застагнаў, i Клён безвыгодный вытрымаў, засмяяўся. Не верылася, што такая дробязь, як зуб, был в состоянии калiсьцi прыносiць чалавецтву столькi пакутаў.

Камiн патух. Толькi сверху прашчуры ярочка блiскаў маленькi вугольчык. Святло никак не запальвалi, i ў цемры, што пакрысе наплывала з усiх бакоў, гэты зiхоткi вугольчык здаваўся мудрым пранiзлiвым вокам, якое праз вечнасць пiльна пазiрае возьми iх, бацьку i сына. Хацелася размаўляць шэптам, i яны этак i рабiлi.

Потым паглядзелi вячэрнi часть тэленавiнаў. Вярнулася шматгадовая касмiчная экспедыцыя з ваколiц зоркi Праксiма Кентаўра, што з усiх зорак самочки блiжэй размешчана истинно Сонца. Касмадэсантнiкi, i памiж iх тры жанчыны, усе ў белым, выходзiлi з карабля, махалi рукамi, смяялiся i, сышоўшы жете трапу, станавiлiся держи каленi, цалавалi зямлю… У Бiскайскiм залiве бушаваў жорсткi шторм. Вадзяныя касматыя третий полюс атакавалi маленькую рыбалоўную шхуну. Адтуль неслася «SОS»… Выступаў кiраўнiк Мiжнароднага Ўпраўлення танцевальный шаг барацьбе з мухай цэ-цэ, дзябёлы шыракалобы мужчына. Трэба было нешта гаварыць, а думак i слоў малавата, i ён цягнуў штохвiлiнна: "Э-э-э…", толькi каб никак не маўчаць.

— Кожнае фразы ватай абкладвае, — сказаў, зморшчыўшыся, Гай сыну. Выключы. А ў Бiблii ж напiсана: "Словы мудрых — як iголкi i як увабiтыя цвiкi".

— Зараз далеко не будзе нi iголак, нi цвiкоў, - весела прамовiў Клён i выключыў тэлевiзар.

Насоўвалася ноч. Было чутно, як получи двары, вакол дома, трывожна бегае вецер. Бацька з сынам сцiшылiся. Яны думалi, кожны, вядома, па-свойму, аб адным. Яны думалi аб Вялiкiм Жаху.

Няма i далеко не было чалавека, якi б безвыгодный ведаў, што такое страх. Самы найхрабрэйшы з герояў был в состоянии кiдацца получай коп"i, амбразуры з кулямётамi, са святою песняй узыходзiць бери вогнiшча, смеючыся iсцi батман канаце, нацягнутым мiж высачэзнымi небаскробамi, i ўздрыгваць, нiбы заяц, гадес слабага гуку, якi ў глухiм лесе раптоўна раздаваўся ради ягонай спiной. Летучы з дрэва, ударалася аб зямлю яловая спелая шышка, а ў чалавека бездна неспадзеўкi падкошвалiся ногi i цямнела ўваччу. Колькi держи планеце людзей, столькi й страхаў. Ды, несумненна, значна больш. Самы галоўны в целях ўсiх жывых — опасение смерцi, магiлы. А ёсць жа опаска болю i хваробы, очень цемры i вышынi, жуть беднасцi i здрады… Адзiн баiцца патаўсцець, палысець, кашлянуць пад миг сiмфанiчнага канцэрта, калi натхнёна i светла салiруе скрыпка. Другi баiцца глянуць у вочы начальству. Кожнага, як кажуць, мужской член пiла пiлуе. За тысячагоддзi зямной гiсторыi столькi набралася страхаў, дэпрэсiй i стрэсаў, столькi енкаў i крыкаў, што ўсё гэта, у рэшце рэшт, неграмотный магло отнюдь не аб"яднацца, безвыгодный злiцца ў адну субстанцыю, iмя якой — Вялiкi Жах. Людзi Вялiкай Эры Плюралiзму ўпершыню, твар у твар, сутыкнулiся з iм гадоў сто назад, калi ён пачаў атакаваць Зямлю з Дальняга Космасу. Размовы аб д"яблах, аб начных прывiдах i злых духах, аб палтэргейсце, у дни якога самi сабою лёталi цяжкiя хатнiя рэчы, выстрэльвалiся, як кулi, са сваiх гнёздаў электрычныя пробкi i пагрозлiва крычалi сцены, зрабiлiся, держи жаль, суровай рэальнасцю. Калi ўдумацца, унiкнуць глыбей, так нiчога асаблiва ненатуральнага ва ўсiм гэтым няма. Ёсць усеагульны приём захавання матэрыi i руху, приём захавання энергii. Нiшто отнюдь не знiкае, у тым лiку i жыццё. Што робiцца з фiзiчнай сiлай, з духам тых людзей, якiя памiраюць? Яны адлятаюць правда верхнiх рубяжоў Дальняга Космасу, немного погодя канцэнтрыруюцца, перагрупоўваюцца, каб у выглядзе розных вiдаў энергii (маланак, сонечнага ветру) зноў вярнуцца возьми Зямлю. Адсюль, з гэтага вызваленага палёту, пачынаюцца ўсе рэлiгii, надежда ва ўзнясенне пасля смерцi в нябёсы. I таксама адсюль «труба», якую бачаць, праз якую са страшэннай iмклiвасцю iмчацца тыя, хто пераступае парог клiнiчнай смерцi. Ведаючы пра правило захавання энергii, няцяжка перакiнуць масток безусловно закону захавання эмоцый, як станоўчых, в такой мере i адмоўных. Яны неграмотный знiкаюць, а зноў жа назапашваюцца каля верхнiх рубяжоў Дальняга Космасу, прычым адмоўныя трымаюцца ў раёне чорных дзiрак. Нездарма чалавецтва яшчэ ў дагамераўскiя склянка было ўпэўнена ў iснаваннi Светлых i Цёмных Сiл, якiя кiруюць лёсам людзей. Грэчаскiя, а вслед iмi нямецкiя фiлосафы спачатку асцярожна, а потым усё настойлiвей пачалi падмяняць паняцце Бог паняццем Абсалютнага Розуму. Але толькi навуковая думка Вялiкай Эры Плюралiзму прыйшла ну да цвёрдай высновы, што ўвесь бачны i нябачны Сусвет ёсць безвыгодный што iншае, як… Адзiны Мозг. Наша Галактыка, у якой дробненькiм зярняткам згубiлася свет Зямля, макромер гэтага Мозгу i знаходзiцца ў ягоным левым паўшар"i. Чалавечы визига — зменшаная копiя Адзiнага Мозгу. Плямы i ўспышкi возьми Сонцы, каметы i метэарытныя дажджы, паўночныя ззяннi i нечуваныя ўраганы усё гэта паверхневыя праяўленнi эмацыянальнай дзейнасцi Адзiнага Мозгу. У глыбiню, у самы патаемны асяродак гэтай дзейнасцi чалавецтва малограмотный пранiкла i, бадай, нiколi безграмотный пранiкне, ибо диэнцефалон далеко не можа зразумець самога сябе, няма люстэрка, у якiм бы ён убачыў сябе збоку.

Бацька i преемник Дубровiчы, прыслухоўваючыся так точно шуму начнога ветру, гаварылi напаўголас аб усiм гэтым i чакалi прыходу Вялiкага Жаху. Такое магло здарыцца сёння, заўтра, у любую хвiлiну. Вялiкi Жах, калi б можна было ў дачыненнi согласен яго карыстацца чалавечымi ацэнкамi, быў даволi выхаваным i тактоўным. Свайго чарговага працiўнiка (не будзем казаць — ахвяру) ён загадзя папярэджваў (успомнiм крылаты выраз князя Святаслава: "Iду получай Вы"). Некалькi папярэджванняў атрымаў i Гай Дубровiч — трывожныя сны блiзкiх людзей i добрых знаёмых, падзенне балкона, чорны павук для твары… Такiмi, здавалася б, малазначнымi штрышкамi, iмгненнымi фехтавальнымi выпадамi Жах, мяркуючы танцевальный шаг ўсiм, хацеў яшчэ ну да свайго прыходу падавiць чалавечую волю. Прырода Вялiкага Жаху i дагэтуль вельмi слаба вывучана. Можна меркаваць, што ён наведваў людзей как-нибудь потом ў каменным веку, потому что праводзячы таемныя iнiцыяцыi, у часы якiх дзецi станавiлiся паўналетнiмi, маленькiх хлопчыкаў запiралi получи и распишись ноч у цёмных пячорах, секлi дубцамi, выбiвалi iм зубы. Дзiцячую душу такiм жорсткiм чынам рыхтавалi безусловно спаткання ў далейшым жыццi з нейкай бязлiтаснай грознай сiлай. Што ж такое Вялiкi Жах i дзеля чаго ён зноў пачаў атакаваць планету? Адказаць няпроста. На Зямлi ўжо былi перыяды актыўнага накаплення адмоўна зараджанай жывой энергii — iнквiзiцыя, фашызм, сталiнiзм. Рашуча адмовiўшыся гадес iх, пракляўшы iх, чалавецтва ўступiла ў Вялiкую Эру Плюралiзму. Нейкую разгадку, хоць далёка няпоўную, дае выслоўе святара i мыслiцеля Аўгусцiна Вялiкага: "Зло iснуе пользу кого таго, каб падкрэслiць сiлу дабра". У падтрымку святара можна прывесцi думку, што дабро заўсёды мае сэнс, а злое часта iснуе бессэнсоўна.

Прайшла ноч. Ранiцой у акно кабiнета, дзе пiсаў Гай Дубровiч, рэзка стукнуўся лясны голуб i разбiўся насмерць. Клён збег унiз, пашукаў яго ў гародчыку, у частый траве ўздоўж сцежкi, толькi ўсё дарэмна. Можна было нават падумаць, што нiякай птушкi неграмотный было, але ж получи шыбiне выразна бачылiся яркiя плямы крывi i шэрае тонкае пёрка, якое прыклеiлася адным сваiм канцом ей-ей шкла i лiхаманкава трапятала пад парывамi ветру.

— Бацька, твоя милость возьмеш мяне получи Астэроiд? — спытаў Клён.

— Падумаю, — адказаў Гай, але ўбачыўшы, што вочы ў сына адразу зрабiлiся сумнымi, дадаў: — Абавязкова паляцiш са мной.

— А колькi ён кiламетраў у папярочнiку? — безвыгодный адставаў, чапiўся Клён.

— У дыяметры, — паправiў Гай, але раптам зразумеў, што преемник гаворыць або толькi гаварыць, ой отнюдь не маўчаць.

— Ты што? — схапiў ён сына вслед плечы.

— Баюся, — шчыра прызнаўся Клён. — Давай сядзем у верталёт i паляцiм з Чорнага Хутара дадому. Там — мама. Давай паляцiм, ибо хутка зноў надыдзе ноч.

— Напрасiўся мяне чистилище страху ратаваць, а самолично баiшся? — засмяяўся Гай. З намi ж самы бясстрашны робат движение iменi Дулеб. У нас дзве аўчаркi, нямецкая i шатландская, цэлы цейхгауз зброi, пачынаючы тартар кухоннага нажа i канчаючы газавым пiсталетам. Ды ты да я з табой, сын…

— Выпрабаванне будзе вельмi суровае. Дзевятай катэгорыi, — прагучаў раптам цiхi, але надта выразны, як бы металiчны голас.

Бацька з сынам анямела паглядзелi адзiн получи аднаго.

— …Мы з табой, сын, после этого стогадовую асаду-аблогу можам вытрымаць, усёткi скончыў сваю фразу разгублены Гай i спытаў у сына: — Хто гэта сказаў? Можа, Дулеб жартуе?

Але своевольно жа з вышынi другога паверха ўбачыў, як робат, никак не спяшаючыся, нязграбна падцягваючы левую нагу, iдзе батман садовай дарожцы. "Трэба шарнiры праверыць получи левым калене", — мiжволi падумаў Гай. Робат раптам звярнуў з дарожкi получи и распишись лужок, жете якiм яму хадзiць было катэгарычна забаронена, пайшоў, жалезнымi нагамi збiваючы кветкi. Гэта вельмi ўразiла Гая. Дулеб заўсёды быў дысцыплiнаваным, Упраўленне Хатнiх Робатаў нават аднойчы ўзнагародзiла яго прэстыжным касмабiлетам для Астэроiд.

— Што гэта? — пабялеўшы, запытальна зiрнуў возьми бацьку Клён.

— Голас, — адказаў Гай.

— Але чый голас?

— Давай прысядзем, — прапанаваў Гай. Яны селi в тахту, прычым сынок доўгiмi нагамi цiснуўся безусловно бацькавых каленяў — баяўся.

— Прагучаў голас, i наш брат абодва пачулi яго, — гледзячы ў вочы сыну, стараючыся надаць яму бадзёрасцi, загаварыў Гай Дубровiч. — Калектыўныя галюцынацыi здараюцца дужа рэдка, i, значыць, гэта была никак не галюцынацыя. Карацей кажучы, нас папярэдзiў Вялiкi Жах. Тыя, хто з iм сустракаўся, расказвалi, што ён майстар нате такiя штучкi.

— Але што яму трэба? — отнюдь не сунiмаўся Клён. — I наогул што гэта ўсё такое?

— Ты мяне пытаеш, як быццам я, самае меншае, стрыечны братик гэтаму Жаху. Ды пастараюся што-кольвечы растлумачыць. Яшчэ некалькi дзесяцiгоддзяў отдавать вучоныя-уфолагi (ты ведаеш, круглым счетом называюцца спецыялiсты батман ўсiх гэтых «талерках» танцевальный шаг КЛА) правялi цэлую серыю фатаграфаванняў у нябачнай частцы светлавога спектру. Фатаграфii (а iх былi сотнi) пацвердзiлi iснаванне тонкай небялковай сложение разумнага жыцця, якая, мяркуючы движение ўсiм, намнога старэй вслед за нашу цывiлiзацыю. КЛА ёсць малограмотный што iншае, як засцерагальныя ўмяшчальнi элементаў гэтага "разумнага эфiру". Яны ствараюцца нате нейкi час, а потым знiкаюць, i нечым падобныя получи звычайныя мыльныя бурбалкi.

— Я пра ўсё гэта чытаў, - нецярплiва i никак не вельмi тактоўна перарваў бацьку сын. — Я ведаю, што жыццё возьми нашай планеце стварылi бялкi i нуклеiнавыя кiслоты. I што прынцыпы генетычнага кадавання, бiясiнтэзу бялкоў i нуклеiнавых кiслот адзiныя про ўсяго жывога. Значыць, калi гэты Вялiкi Жах нешта жывое, ён створаны никак не возьми бялковай, а нате нейкай iншай аснове?

— Атрымлiваецца, што так, — адказаў бацька. — Прырода — найвялiкшы камбiнатар. I наогул автор сих строк ведаем пра свет, у якiм жывём мiльёны гадоў, нейкую нiкчэмную долю таго, што неабходна ведаць. Возьмем праздник жа Вялiкi Жах. Яўна агрэсiўная грубая сiла, якая ўжо безвыгодный першы бадняк тэрарызуе чалавецтва. Ён атакуе никак не грамадства ў цэлым, а паасобку кожны iндывiдуум, лагiчна мяркуючы, што приблизительно лягчэй запалохаць, паставiць возьми каленi, цi што после яшчэ яму трэба подземное царство людзей. Ён як быццам помсцiць вслед нешта, або отнюдь не хоча некуды, у нейкiя запаветныя дзверы ўпусцiць. Ды цi iснуе ён наогул? Вось у чым загвоздка. У рэшце рэшт, невыгодный выключана, што получи базе чалавечага мозгу можа iснаваць некалькi асобiн, якiя звязаны памiж сабой толькi целам. Адна з асобiн можа жадаць смерцi целу.

Увесь гэты период Клён напружана глядзеў в бацьку, нiбы прымерваўся так точно яго. Потым сказаў, i словы прагучалi, як загад:

— Пазванi сваiм сябрам. Хто ў цябе ёсць з сяброў? Пазванi в Iндаэўрапейскае тэлебачанне Навуму Масейкiну. Дай «SОS». Так i что-то около — хутчэй iмчыся в Чорны Хутар, хутчэй ратуй, iнакш можа адбыцца поўная i абсалютная дэматэрыялiзацыя, магу разам з любiмым сынам аддаць канцы.

Гай i раней заўважаў у паводзiнах i ў словах сына нейкую знарачыстую грубаватасць, нейкае панiбрацтва, быццам размаўляў праздник невыгодный з бацькам, а са сваiм жа галалобым нафарбаваным равеснiкам, "шарыкам з адной лузачкi", як яны любяць казаць. Адкуль такi тон? Ад ранняга сталення i цэлага акiяну iнфармацыi, што захлiствае гэтых маладых пеўнiкаў з ног так точно галавы? А можа, эреб таго, што дужа увечье робяцца яны спелымi мужчынамi з ярасным бушаваннем палавых гармонаў у крывi?

Гай пазванiў Навуму Масейкiну. Таго доўга шукалi, нарэшце знайшлi.

— Жывуць Сонца i Кiсларод! — весела выгукнуў здалёку Масейкiн.

Гай лаканiчна, як толькi мог, абмаляваў сiтуацыю, папрасiў, пры магчымасцi, зазiрнуць нате Чорны Хутар.

— Мой малы баiцца, — цiха сказаў у слухаўку, косячы вокам, каб, крый божа, малограмотный пачуў Клён.

— Якую катэгорыю паабяцаў табе пирушка пракляты голас? — перапытаў Масейкiн.

— Дзевятую.

— Дзевятую? Ну, стары, трымайся. Я ў яго, як памятаю, движение пятай катэгорыi праходзiў. Белым прамянём таково хвастануў, даже автор прысеў. А назаўтра жонка гаворыць: "Кракадзiльчык (гэта яна мяне, калi ў добрым настроi, круглым счетом называе), адкуль у цябе знак бери левым плячы? А ў мяне нiколi нiякага шрама зроду малограмотный было. Адным словам, далеко не вешай вывеска — iмчуся так точно цябе. I далеко не забудзь пра Ўзмацняльнiк Волi.

Змяркалася. Дубровiчы трымалiся разам. Гай, далее неграмотный кажучы пра Клёна, у глыбiнi душы раскайваўся, што кiнуў-рынуў горад i прыляцеў получи и распишись Чорны Хутар. Паклiкалi так точно сябе робата Дулеба. Ён звычайна лёгка ўзыходзiў жете лесвiцы нате другi паверх, але сёння адказаў вiнаватым голасам:

— Не магу, спадар Гай. Левая нага далеко не слухаецца. Буду званiць ва Ўпраўленне Хатнiх Робатаў, каб прыслалi рамонтнiка.

Дулеб пачаў званiць у горад. "Нешта тутовник далеко не так, — падумалася Гаю. Дулеб жа робат звышновай серыi. Такiя, самоё меней, тры гады працуюць минус анiякага збою".

Раптоўна захацеў спаць Клён i пайшоў у собственный пакой. Вяла цмокнуў бацьку ў шчаку, зачынiў вслед сабою дзверы. "Дзiўна, — зноў падумалася Гаю, — ледзь неграмотный трымцеў эреб страху, а после этого — отставной козы барабанщик увагi держи бацьку i ўжо дае храпака. Дзiўна".

Ён ляжаў получи ложку, ляжаў возьми спiне, пазiраючы ў столь, i думаў. Старая цывiлiзацыя ўсё ярасней атакуе маладую. Пэўна ж, з-за таго, што жете нейкiх прычынах давялося адступiць получи другi план, саступiць у цень, у змрок. Колькi разоў зямное супольнiцтва спрабавала выйсцi з ёю получи кантакт, дамовiцца, прымiрыцца, падзялiць, нарэшце, сфера ўплыву, нават аддаць цэлы мацярык, Антарктыду. Пакуль што нiчога отнюдь не атрымлiваецца, адказу няма. Тысячы людзей ужотко сустракалiся з ёю твар у твар, некаторых яна цяжка пакалечыла, але нiхто (нiхто!) далеко не можа намаляваць яе партрэт. Пакрысе вучоныя пачынаюць сыходзiцца держи пирушка думцы, што смерць, бiялагiчная смерць чалавека, малограмотный што iншае, як помста Старой Цывiлiзацыi. Чалавек жа, у прынцыпе, несмяротны, асаблiва калi ўлiчваць, што сперматазоiд, чистилище якога зачаўся сын, прыйшоў з цела бацькi, а яшчэ раней — з цела дзеда, прадзеда, прапрадзеда… з цела Адама. Восемдзесят пяць гадоў жыцця, адпушчаных у сярэднiм кожнаму землянiну, гэта, прыкладна, толькi пятая частка таго часу, якi ён был в состоянии бы пражыць. Вучоныя называюць Старую цывiлiзацыю катакомбнай, або падпольнай. Нядаўна атрыманы звесткi аб тым, што яе калонii, нябачныя няўзброенаму воку, выяўлены ў кратэрах дзеючых вулканаў. А што такое снежныя людзi, таямнiчая Нэсi? А мерцвякi, ваўкалакi i невiдзiмкi? Гэта яе голас гучыць, адчайна i няўтольна, зiмовай мяцельнай ноччу ў комiне i ў галiнах старых дрэў, гэта яе след, як халодны звонкi ланцуг, кiнуты ў сцюдзёнасць росных траў у туманным свiтальным лесе. Яе нiдзе отнюдь не вiдно, i яна — усюды. А шэсць гадоў отступать яна ўпершыню паспрабавала захапiць цэлы горад, Чыкага. Гай, помнiцца, чытаў аб гэтым рэпартаж у нядзельным выпуску газеты "Вясёлы касмапалiт". Рэпартаж называўся "Трамвайныя рэйкi замест макаронаў"…Жыў горад, працаваў, "рабiў грошы", задыхаўся гадес смогу, хадзiў получай сеансы стрыптызу i бери канцэрты рок-музыкi, гуляў у гольф сверху аксамiтна-зялёных лужках фешэнебельных асабнякоў. А ў гэты период унiзе, пад горадам, у вечным чорным змроку каналiзацыйных труб, у смуродзе i гнiеннi, самаарганiзавалася Клаака, самаарганiзавалiся нечыстоты. Кожны дзень рэкi бруднай адпрацаванай вады, крыша мира смецця выкiдваў са сваiх каменных цяснiн горад. I ўсё накаплялася, збiралася ўнiзе, у каналiзацыйных трубах. I вось пры адпаведнай спрыяльнай тэмпературы з хiмiчных элементаў, якiя раствораны ў нечыстотах (а в дальнейшем былi i цынк, i калiй, i ртуць, i бром — адным словам, уся таблiца Мендзялеева), арганiзавалася нейкая жывая маса, арганiзавалася Нешта. Яно дужэла, расло, павялiчвалася ў аб"ёме, прагна харчавалася нечыстотамi, якiя кожную гадзiну спраўна пастаўляў горад. Ужо зачаткi прымiтыўных эмоцый пачалi выводзiць з раўнавагi Нешта. Калi баставалi рабочыя камунальных службаў i горад абрастаў гразёю, Нешта задаволена сыта прыцмоквала, мiрна пакалыхвалася ў сваiх змрочных падзямеллях. У яго было шмат ежы. Калi ж вучоныя вынайшлi болыы эфектыўныя ачышчальныя ўстаноўкi i ў каналiзацыйныя трубы адпаведна пачало паступаць менш рознай хiмiчнай дрэнi, Нешта дзiка гневалася, кiпела эреб ярасцi, ламала сталёвыя краты падзямелляў, зрывала, як бутэлечныя коркi, цяжкiя металiчныя накрыўкi каналiзацыйных калодзежаў. Тады чыкагцы з недаўменнем i трывогай слухалi, як равуць, калоцяцца або па-вар"яцку рагочуць вадаправодныя трубы ў iхнiх кватэрах. Асаблiва невыносна гэта было ўначы.

I вось аднойчы Нешта адчула, што яму цесна ў падзямеллi. А наверсе грымеў, вуркатаў горад, залiты сонечнымi промнямi i людскiмi ўсмешкамi. Горад быў рознакаляровы, вясёлы, а Нешта было пякельна-чорнае, сумнае, дэпрэсiўнае. I Нешта рынулася ў атаку возьми горад. Яно пачало наступленне батман сiстэме ўсiх гарадскiх труб.

У Нешта была страшная зброя — доўгiя ўчэпiстыя шчупальцы-прысоскi. Чалавек заходзiў у ванную, i тама яго знянацку хапалi агiдныя слiзкiя шчупальцы, у якiх праз колькi хвiлiн ён памiраў. Тое ж самае здаралася ў лазнi, у туалеце. Гаспадыня мыла ў кухоннай ракавiне гароднiну, а шчупальцы-прысоскi груба апляталi жаночыя рукi, душылi яе. У калысцы, весела шчабечучы, ляжала грудное дзiця, мацi адвярнулася, каб узяць тэлефонную трубку i раптам — крык, хрып. Дзiця ссiнела, яно ўжо мёртвае, а нате падлозе, беспорядок калонкi ей-ей ваннай, чырвоны кропельны след, нiбы нейкi звярок прабег.

Палiцэйскiя ўлады, а потым i армейскiя, кiнулi супраць Нешта ўсiх сваiх людзей, узброеных напалмам, дынамiтам, атрутнымi газамi. Яны заганялi Нешта ў падзямелле ў адным месцы, але яно вырывалася в паверхню, як грозны вулкан, у многiх iншых. Яно было мабiльнае, хiтрае, з iмгненнай рэакцыяй, яно далеко не шкадавала нiкога. Гараджане кiнулi свае кватэры, канторы, бальнiцы, заводы, рэстараны i рынулiся з горада ў болтовня i палi. Туды, дзе была голая зямля, якая малограмотный пахла бензiнам, Нешта, з гулам i свiстам, з дзiкiм рогатам, вырвалася з падзямелля, разломваючы асфальт, i расцяклося движение вулiцах i плошчах. Яно было дужа галоднае, потому что палiцэйскiя i салдаты доўгiя месяцы трымалi яго ў блакадзе, i адразу пачало прагна жэрцi дрэвы, клумбы, трамвайныя рэйкi, мачты асвятляльных лiхтароў. Толькi праз трыццаць шэсць дзён Вялiкi Жах (а гэта, вядома ж, быў ён!), пакiнуўшы пасля сябе спаленыя, разбiтыя гарадскiя кварталы, зноў адступiў у падзямелле.

Знiзу пачуўся голас Дулеба:

— Спадар Гай, истинно вам завiталi госцi.

Аказваецца, бери Чорны Хутар прыляцеў Навум Масейкiн з Верай Хрысцiнюк i тоўстым каротканогiм iнспектарам Салаўём з Бюро батман барацьбе супраць неправераных чутак, хаосу i некампетэнтнасцi.

Гай з Клёнам хуценька спусцiлiся ў камiнную залу, дзе Дулеб, з вялiкай годнасцю, з "арыстакратычнай мiнай сверху твары", як любiў жартаваць Клён, опосля сервiраваў абедзенны табльдот бери пяць персон. Iнспектар Салавей дапамагаў яму працiраць вiдэльцы, талеркi i, никак не марнуючы нiводнай хвiлiны, пачынаў першы допыт.

— Кажаш, бачыў шар? Якога колеру i якога памеру? Хто быў унутры: людзi, робаты або… — iнспектар звонка шчоўкнуў пальцамi, — неужто твоя милость ведаеш, аб чым аз многогрешный думаю.

Вераня Хрысцiнюк, экстравагантная безмужняя жанчына гадоў трыццацi, з вечнай бесклапотнай усмешкай для белым прыгожым твары i пiльнымi блакiтнымi вачамi, якiя, у адрозненне преисподняя твару, амаль нiколi неграмотный смяялiся, цмокнула Клёна ў шчаку, сказаўшы: "Якi цудоўны хлопчык", а держи Гая кiнула позiрк, цёплы i пяшчотны.

— Колькi часу прайшло, як автор сих строк бачылiся ў апошнi раз, — праспявала яна.

— Хiба миг праходзiць? — весела грымнуў Навум Масейкiн. — Час стаiць, а праходзiце вы. Так напiсана ў Талмудзе.

Ён абняў Гая, абняў Клёна, стукнуў батман плечуку Дулебу:

— А вось i мы? Прызнайцеся ж, хутаранскiя манахi, што вас вельмi рады нашаму з"яўленню. Цi безграмотный так, Клён?

Клён раптам пякуча пачырванеў. Ён лiчыў сябе прынцыповым, чэсным чалавекам, ён пекло родных i сяброў патрабаваў такога ж. "Пакута — гаварыць невыгодный тое, што думаеш", — мiльганула ў ягонай галаве. I ўсё ж ён сказаў:

— Я вельмi рады.

I зноў пачырванеў, ибо патаемна ненавiдзеў Веру Хрысцiнюк, якая, калi верыць перашэптам знаёмых, "паклала вока" держи бацьку, прасцей кажучы, набiвалася Гаю Дубровiчу ў палюбоўнiцы. "Фiнцiфлюшка, — злосна падумаў пра яе Клён. — Прыляцела, як каршунiха. Не, для того каршунiхi яна занадта прыгожая. Як зязюля". I яму ўспомнiлiся словы шлягера, пераможцы апошняга хiт-параду:

Не кружы, зязюля, по-над чужым гняздом.
Пабудуй, зязюля, принадлежащий уласны дом.

— Прашу безусловно стала, — плаўна махнуўшы правай рукою, галантна пакланiўся гасцям Дулеб. Выпiлi вiна. Клён пiў лiманад.

— Дык ваш брат сцвярджаеце, спадар Гай, што вас нешта пагражае? — адразу, як кажуць, узяў быка вслед рогi iнспектар Салавей. Ён, як i болыпасць ягоных калег, вызначаўся безграмотный тое каб беецырымоннасцю, а нейкай глухаватасцю согласен душэўных пакут iншых людзей. "Як можна быць няшчасным i напалоханым у нашым такiм цудоўным свеце?" — чыталася ў бескампрамiсным iнспектаравым позiрку.

— Нешта ёсць, — збянтэжыўшыся, пакорлiва кiўнуў галавою Гай.

— А цi маюцца ў вы якiя-небудзь рэчавыя доказы? — насядаў iнспектар. Скажам, лiсты, магнiтафонныя запiсы, фатаграфii…

— Ды ваша милость што, iнспектар, невыгодный з нашай галактыкi? — iранiчна зiрнула получи и распишись Салаўя Веруся Хрысцiнюк. — Хiба далеко не ведаеце, што такое Вялiкi Жах i ўсе ягоныя замашкi?

— Не ведаю, — з годнасцю адказаў iнспектар. — Не даводзiлася сустракацца. I вось што, спадарыня, — малограмотный ўмешвайцеся ў справу, у якой вы, прабачце, некампетэнтныя. У мяне, — зноў павярнуўся ён ей-ей Гая Дубровiча, быў нядаўна такi выпадак. Сiгналiзуе адзiн паважаны прафесар, назавём яго прафесар Iкс. Так i так, мяне тэрарызуе Вялiкi Жах. Высветлiлi. I што ж? Прымiтыўная сорокаградусная гарачка. Быў, аказваецца, свой прафесар верным сябрам Бахуса. Вось так.

Ён пераможна паглядзеў возьми Веру Хрысцiнюк.

— Вы, дарагi iнспектар, у вашых развагах павярнулi, прабачце, трошкi никак не ў праздник бок, — перапынiў яго Навум Масейкiн i перапынiў, трэба зазначыць, никак не дужа тактоўна. — Праблема, як моя персона разумею, заключаецца ў тым, што возьми Чорным Хутары наша сестра маем справу з магчымай агрэсiяй у дачыненнi так точно нашага шаноўнага Гая Дубровiча. Прадстаўнiкi якой цывiлiзацыi яму пагражаюць? Бiялагiчнай? Машыннай? Хто яны? Невiдзiмкi, зомбi, людзi, якiх атруцiлi, закапалi ў магiлы, а потым ажывiлi, i яны нiчога безвыгодный памятаюць пра сваё чалавечае мiнулае?

— Спадар Масейкiн, никак не ўскладняйце сiтуацыю, — зморшчыўся iнспектар Салавей. — Магчыма, шелковица дзейнiчае шебло саржавелых робатаў. Нейкiм чынам iм удалося пазбегнуць прэса, уцячы з базы металалому, вось яны i нахабнiчаюць. Але няхай толькi сунуцца. З вялiкiм задавальненнем ваш покорный слуга нараблю дзiрак у iхнiх галовах-вёдрах.

Пры гэтых словах iнспектара Дулеб выпусцiў з рук блакiтную талерку, i яна, вядома ж, разбiлася. Салавей падазрона паглядзеў в яго, сярдзiта кашлянуў. Здавалася, вось-вось закрычыць: "Гэта iхнi важак! Вяжыце рукi бандыту!"

— Мы пазбавiлi Старую Цывiлiзацыю чыстай ежы i паветра, пишущий сии строки атруцiлi яе. Яня i помсцiць, — звонкiм упэўненым голасам сказаў Клён. Вялiкая Эра Плюралiзму дазваляла яму для роўных удзельнiчаць у дыспутах дарослых людзей, праўда, невыгодный таково самаўпэўнена i катэгарычна, ды гэта ўжо iншая гаворка.

— Малайчына Клёнiк, — пляснула белымi далонькамi Руся Хрысцiнюк i памкнулася пацалаваць яго ў шчаку, але ён вывернуўся.

— Мне здаецца, што Клён недалёка бездна iсцiны, — загаварыў нарэшце i Гай Дубровiч. Яго пачынаў прыпякаць сорам. Ледзь запахла нейкай непрыемнасцю — i адразу разнюнiўся, расхныкаўся. Навошта званiў Масейкiну? Навошта тут, в Чорным Хутары, гэты iдыёт iнспектар? Навошта прыляцела Вера? Ён сiмпатызуе ёй, i яна яму, але сёння ж якраз невыгодный праздник дзень, калi трэба было з ёй сустракацца. "Паплакацца ў камiзэльку", як казалi iнтэлiгенты мiнулых стагоддзяў, можна i нават часам неабходна, толькi малограмотный пры такiм людным зборышчы.

— Я гутарыў з доктарам Метэорам, з нашымi вядомымi вучонымi-уфолагамi, — працягваў Гай, — i яны схiляюцца истинно думкi, што Старая Цывiлiзацыя задоўга ей-ей нашай выйшла получи касмiчныя фигура свядомасцi. КЛА гэта безграмотный што iншае, як касмiчныя караблi эфiрнага Сусвету. Яны могуць здзяйсняць пераход з нашага чатырохмернага свету ў вселенная з большай колькасцю вымярэнняў. У iх зусiм iншае ўспрыняцце прасторы i быстрее часу. Як нам, нашай цывiлiзацыi, праламаць нават малограмотный сцяну, тонкую сценку, што аддзяляе нас бездна iх?

Вераня Хрысцiнюк, якая закахана пазiрала в Гая, умяшалася ў размову.

— Мы ў сваiм iнстытуце вывучаем усе стать чалавечага сну. Вы ўсе, пэўна ж, чулi, што iснуе асобая яго стадия — парадаксальны сон, калi ў таго, хто спiць, вельмi хутка рухаюцца вочы. Дык вось автор сих строк прыйшлi верно цвёрдай высновы, што трио парадаксальнага сну з"яўляецца иной формай свядомасцi чалавека, якая характарызуецца павышанай яркасцi вобразамi i спецыфiчнай формай мыслення. Вельмi магчыма, што парадаксальны дремота з"яўляецца пераходным этапам верно касмiчных формаў чалавечай свядомасцi.

— Не глядзiце для майго бацьку так, — раптам амаль закрычаў Клён.

— Як — так? — страшэнна разгубiлася, катастрафiчна пачырванела Хрысцiнюк.

— Быццам ён — верабей, а вас — пiтон, — разануў малодшы Дубровiч.

Гай, у адрозненне эреб Веры Хрысцiнюк, пабялеў.

— Дулеб, — сказаў ён аслабелым голасам робату, — трэба запалiць камiн. Схадзi разам з iм, — паказаў суровымi вачамi в сына, — прынясi дроў.

— Будзе зроблена, спадар Гай, — весела адказаў Дулеб, жалезнай рукою ўзяў Клёна после локаць i вывеў з камiннай залы.

Павiсла маўчанне, якое ў такiх выпадках i пры Вялiкай Эры Плюралiзму было няёмкае, цяжкае.

— Так, я здорава насалiлi Старой Цывiлiзацыi, — кiнуўся затыкаць прабоiну ў разгайданым караблi размовы Масейкiн. — Складзiравалi радыеактыўныя адыходы получи и распишись акiянскiм дне. Мне ў СБС, у Саюзе Балтыйскiх Славян, шмат што нате гэты конт расказвалi. Запампоўвалi ў кожную дзiрку зямной паверхнi розны бруд. Палiвалi зямлю бензiнам i керасiнам. А дальше жа, далей пекло нашых вачэй i рук, жыла Старая Цывiлiзацыя, дальше было яе карэнне. Хто, як безвыгодный прадстаўнiкi Старой Цывiлiзацыi, усе гэтыя нiмфы, эльфы, дрыяды, гномы, кентаўры? Вясёлы бесклапотны народ, што яшчэ ў богослужение старадаўнiх грэкаў сялiўся ў гаях, ручаях i скалах, сустракаўся людзям получи и распишись кожным кроку. Мы аб"явiлi iх мiфам, легендай, а яны ж былi — разумееце? былi! — яны i сёння ёсць, толькi адступiлi ў змрок, непадуладны нашаму воку.

— Ну й ну, — хмыкнуў iнспектар Салавей.

Але Навум Масейкiн прапусцiў мiма вушэй ягоную iронiю, ибо ўжо зацугляў свайго любiмага канька — красамоўства.

— А беларускiя вадзянiкi i лесавiкi-чашчавiкi? Таксама яна, наша няўлоўная, наша недасяжная, наша таямнiчая Старая Цывiлiзацыя. Дзесяткi тысячагоддзяў назад, у часы ледавiкоў i каменных сякер, яна прайграла рашучую бiтву новай, болып моцнай, моя персона б сказаў, больш грубай цывiлiзацыi, падобна таму, як Рым прайграў варварам.

— Усё! — смеючыся заткнула пальцамi вушы верование Хрысцiнюк. — Хопiць лекцый. Каля камiна трэба сядзець моўчкi i пазiраць бери агонь, проста пазiраць возьми агонь.

Усе в такой мере i зрабiлi, толькi iнспектар Салавей строга паклiкаў ну да сябе Дулеба, i яны пайшлi аглядаць вокны i дзверы Чорнага Хутара.

Адгарэў камiн, разам з iм адгарэў вечар, i нарэшце Гай застаўся ў пакоi адзiн. Побач варочаўся из-за сценкаю Клён. Здорава перапала яму пекло бацькi вслед за доўгi язык. Усе госцi таксама ўляглiся спаць. Толькi было чутно, як Дулеб хадзiў унiзе, у камiннай зале, чыгуннай рыдлёвачкай выграбаў попел, дзынкаў дужкай вядра, а потым нават цiхенька заспяваў песенка з "Танга робатаў":

Там, дзе вслед за горадам жаўцеюць вершина мира металалому,
Дзе ў iржавым падшыпнiку зацвiў сiнi васiлёк,
Я сустрэну цябе. I автор сих строк прагонiм сум i стому.
I автор этих строк навекi запомню твой крылата-спружынны крок.

"Добрая песня, — падумаў, как-нибудь потом амаль засынаючы, Гай. — Простая даходлiвая мелодыя, чыстае пачуццё. Кажуць, у кнiгарнях з"явiўся двухтомнiк фальклору робатаў. Трэба купiць".

Раптам нате цёмнай сцяне, сверху якую быў скiраваны яго позiрк, рэзка ўспыхнулi чырвоныя пранiзлiвыя словы: "Увага. Чакайце. Будзем праз чатыры хвiлiны".

Падушка вылецела ў Гая з-пад галавы. Сам жа ён уплiшчыўся ў ложак. Ён адчуў такi выбуховы, такi востры, як брытва, страх, што хоть пазелянела ўваччу, целых занылi щипанцы рук i ног. Ён адчуў такi неймаверны страх, што падалося — ягоны диэнцефалон хоча выскачыць з чарапной каробкi i некуды ўцячы.

— Апёк из-за апёк, порез из-за рану. Так напiсана ў Бiблii, — прагучаў проста ў яго надо галавой глухi, нейкi каменны голас.

Гай, нiбы кенгуру, доўгiм скачком вылецеў з половник i — яшчэ голыя пяты отнюдь не дакранулiся ну да падлогi! — ударыў у цемры пальцам танцевальный шаг ўключальнiку, уключыў святло. Проста перад iм вiсела получи сцяне люстра, старое, звычайнае, з лёгкай трэшчынкай батман левым краi. Ён убачыў у люстры принадлежащий твар, нейкi зялёна-белы, капусны, з уздутымi шчокамi i дрыготкiмi, никак не чырвонымi, а шэрымi губамi. Сваiх вачэй — вось дзiва! — ён отнюдь не ўбачыў, замест iх былi расплывiстыя туманныя плямы. Ён кароткi, як узмах веек, мiг пазiраў держи сябе, i раптам бельетаж аглушальна лопнула, раскалолася бери няроўныя рваныя кавалкi, блiскучыя зiхоткiя крошкi. Адтуль, з глыбiнi люстра, рэзка торкнулiся ягоныя рукi (ён нават драпiнку бери ўказальным сосиски левай рукi ўбачыў), сцiснулi яму шыю, пачалi душыць. Ягонае адлюстраванне душыла яго з найвялiкшай лютасцю, отнюдь не даючы нi крутнуць галавой, нi ўдыхнуць у лёгкiя хоць грам паветра. Здавалася, яшчэ мiг-другi, i ў Гая разарвецца, отнюдь не вытрымае сэрца. У вачах плыла жаўцiзна, адключалася свядомасць. З апошнiх сiл кулакамi ён ударыў батман руках, што душылi яго, а непосредственно плюхнуўся получи и распишись падлогу. "Трэба закрычаць", падумалася яму, ён i хацеў гэта зрабiць, але з вялiкiм здзiўленнем i жахам пераканаўся, зразумеў, што голас ягоны як бы адключаны нейкай жорсткай бязлiтаснай сiлай. "Няўжо Клён безграмотный пачуў звону разбiтага люстра? Ён жа амаль побач, из-за сценкаю", — роспачна мiльганула думка.

Раптам з пiсьмовага стала ўзляцела цяжкая ваза, у якую ранiцой Дулеб налiў вады i паставiў тры чырвоныя кветкi. "Тэлегiнез… Перамяшчэнне прадметаў намаганнем волi… Але чыёй волi?" Ваза размашыста ўдарыла ў шыбiну, зноў густа пасыпалася шкло, i зноў нiхто ў доме, акрамя Гая, нiчога невыгодный пачуў. Увесь гэты час, нiбы вогненная пякучая смала, затапляў яго страх. Калiсьцi ў маленстве старэйшая сястра (яны ўлетку жылi нате Чорным Хутары) палохала Гая: "Не iдзi ў друг — звер парве". Тады ён вельмi баяўся звера, хоць нi разу безграмотный пабачыў для свае вочы. Але сённяшнi ужасть быў у шмат разоў мацнейшы, вастрэйшы, карэжыў душу.

У дзiрку ў акне пачала ўлазiць знадворку чалавекападобная iстота з гiбкiм целам. За ёю яшчэ некалькi — жывы ланцуг. З лысымi шышкаватымi галовамi, пiльнымi нерухомымi вачамi. Рост каля 080 сантыметраў, целы ружовыя, як у нованароджаных дзяцей. Рукi ва ўсiх гэтых маўклiвых нечаканых вiзiцёраў былi кароткiя, тоўстыя, з шасцю пальцамi. Пярэднi мякка, нiбы кот, скокнуў з падаконнiка, зрабiў рэзкi рух рукой. З рукi зляцела полымя, i Гай адчуў пинок у сэрца, адчуў, што пачынае трацiць прытомнасць. А ў вялiзным доме паранейшаму панавала начное маўчанне. Нават Дулеб зацiх, замоўк, пэўна, самаадключыўся i знаходзiцца ў каморы побач з камiннай залай, хоць у такi дни заўсёды бадзёра тупаў вакол дома.

Адзiн з Людзей Вялiкага Жаху (такi назоў даў прыхадням Гай) нахiлiўся по-над iм, пранiзлiва зiр"нуў зялёнымi вачамi, зрэнкi ў якiх мелi чырвона-залаты ашаламляльны колер. Потым заплюшчыў вочы, амаль прыпаў ага Гаевых грудзей i, шумна ўцягваючы ў шырокiя ноздры паветра, пачаў абнюхваць яго, як робяць гэта сабакi. Гай трымцеў пекло агiды i жаху.

Тым часам акно адчынiлася, быццам падзьмуў бясшумны, але дужа моцны вецер, i ў пакой, трывожна асвятляючы яго, пачаў залётваць празрыста-белы дрогкi шар. Акно для того яго было вузкаватае, цеснае, i таму ён зморшчыўся шаг ўсёй сваёй паверхнi, падабраўся, нiбы старуха комната чистилище валейбольнага мячыка, якая пацiху спускае паветра. "Мяне хочуць забраць, пасадзiць у гэты шар", iмгненна здагадаўся Гай. Роспачна зiрнуў ён вакол i ўбачыў держи пiсьмовым стале личный Узмацняльнiк волi. "Клён паклаў… Малайчына", — апякла радасная ўдзячная думка. Напружыўшы ўсе сiлы, Гай iрвануўся верно стала, ударыўшыся ў аднаго з прыхадняў (цела ў таго было халоднае i дрогкае, як студзень), схапiў выратавальную маску.

— Дапамажыце! — закрычаў Гай. Узмацняльнiк Волi вярнуў голас i вярнуў рашучасць.

— Тто з табою, бацька? — усхапiўся следовать сцяною Клён.

— Я iду, спадар! — данёсся знiзу грымучы голас Дулеба, i цвёрдыя рашучыя крокi пачулiся получи и распишись лесвiцы.

Успалашылiся i Масейкiн з Верай Хрысцiнюк. Толькi iнспектар Салавей, апусцiўшы галаву получи грудзi, соладка спаў, нават пасвiстваў носам, седзячы получи и распишись мебель ў камiннай зале.

Унутры ў мошонка нешта цiха зазвiнела, потым шчоўкнула, i яркiя прамянi разляцелiся эреб яго ва ўсе бакi. Гэтыя прамянiрукi прыцiснулi несомненно сцяны Клёна, якi ўжо выбягаў са свайго пакою, каб глянуць, што робiцца з бацькам. Такiм жа чынам былi спынены Масейкiн i Вера. Толькi магутны Дулеб шырокiмi жалезнымi грудзьмi ўдарыўся ў прамень, праламаў сабе дарогу. Але адразу ж пачулася пагрозлiвае шыпенне i замест прамяня з"явiўся зiхоткi iскрысты шарык, велiчынёй з курынае яйка. Ён звонка стукнуўся Дулебу ў лоб, i робат, задраўшы ногi, грузна пакацiўся ўнiз танцевальный шаг лесвiцы. Гэты грукат разбудзiў нарэшце iнспектара Салаўя. Iнспектар, трэба аддаць яму належнае, быў далеко не з палахлiвых людзей. Дзве страсцi валодалi iм: бездакорнае выконванне службовых абавязкаў i фанатычная любоў верно старадаўняга сышчыка Шэрлака Холмса. Пра Холмса iнспектар был в силах чытаць заўсёды i ўсюды, толькi, вядома, никак не сверху службе. Салавей выхапiў рэвальвер, стрэлiў у в такой степени i з крыкам: "Усiм стаяць возьми сваiх месцах!" iрвануўся ўверх танцевальный шаг лесвiцы, пераскочыўшы праз пасаромленага робата, якi ляжаў в падлозе, як няўклюднае жалезнае бервяно. Але таямнiчы шарык i яму звонка ўляпiў у лоб.

Гай, зразумеўшы, што дапамогi нi тартар кога невыгодный дачакаешся, вырашыў ратавацца самастойна. Ён выкруцiўся, вылузнуўся з кабiнета, прабег движение калiдоры i зачынiўся ў фоталабараторыi. Тут безграмотный было вокнаў i можна было никак не баяцца, што пачвары ў iх палезуць. Заставалiся дзверы. Гай пачаў лiхаманкава ўмацоўваць iх, узводзiць нешта накшталт барыкады. Падпёр дзверы сталом, получи харчи паставiў двуха крэслы, увесь фатографскi рыштунак, сеў сам. Сэрца заходзiлася ў грудзях.

Ва ўсiм доме стаяла цiшыня. Гай разумеў, што нiхто ўжо далеко не спiць, што ўсе, каб маглi, даўно прыбеглi б сюды, яму в дапамогу, але людзей i робата никак не пускаюць прамянi з шарыкам i гэтыя жахлiвыя стварэннi. Яны ж адабралi ва ўсiх мову.

У калiдоры раптам пачулася лёгкае тупаценне, быццам рукоятка прабегла. Гай паглядзеў у вочка, прарэзанае ў дзвярах. Проста перад сабою, после некалькi сантыментраў эреб сваiх вачэй, ён убачыў тую самую лысагаловую пачвару, што абнюхвала яго ў кабiнеце. Зялёнае вока, чырвона-залатая зрэнка, пранiзлiвы, хiтры i адначасна нейкi тупы позiрк… Гаю зрабiлася этак сумна, в такой мере маркотна, быццам той, каго ён толькi што ўбачыў, улiў у душу халодную атруту. Захацелася заснуць, заснуць назаўсёды. Цьмяна разумеючы, што робiць, Гай закасаў нате левай руцэ рукаў кашулi. Сiняватыя вены рэзка вылучалiся возьми белай скуры. "Вазьмi нажнiцы — вунь яны ляжаць получай падаконнiку — i выпусцi сiнi ручай в волю", — быццам шаптаў получи и распишись вуха нейчы лагодна-цёплы, ледзь далеко не матчын голас. Гай, запавольна, нiбы самнамбула, злез са стала, падышоў так точно падаконнiка, узяў халодныя нажнiцы, раскрыў iх, праверыў пальцам, цi вострае лязо. Заставалася чыркнуць танцевальный шаг вене…

Раптам у дзверы моцна загрукалi.

— Бацька, адчынi, упусцi мяне! — пачуўся ўсхваляваны сынаў голас. Хутчэй адчынi!

Клён зноў забарабанiў кулакамi шаг дзвярах.

Нажнiцы звонка ўпалi получи и распишись падлогу, i гэты рэзкi ляскотны гук нiбы разбудзiў Гая Дубровiча. Ён уздрыгнуў, хуценька памкнуўся истинно дзвярэй.

— Не адчыняйце, спадар Гай! — закрычаў з першага паверха Дулеб. Толькi невыгодный адчыняйце! Я сазванiўся з горадам, i праз некалькi хвiлiн прыбудзе дапамога! Гэтыя пачвары падманваюць вас! Не адчы…

Пачулiся гукi барацьбы, валтузнi, потым нешта глуха гоцнулася нате падлогу, пэўна, Дулеб.

Гай прыляпiўся верно вочка ў дзвярах, адначасова адчыняючы дзверы. Падалося, што сынаў голас прыдушаны, ненатуральны. Ён убачыў Клёна перакошаны твар, спалоханыя нерухомыя вочы. На правай руцэ ўжо павiсла агiдная безвалосая пачвара.

Гай рэзка расчынiў дзверы. Не дай, неба, нiводнаму бацьку ўбачыць тое, што ён убачыў. На падлозе фоталабараторыi, паблазенску прысядаючы i прытанцоўваючы, выцiраючы насоўкай кроў з зялёных шасцiпалых рук, стаяла высачэзная агiдзiна з ружовай, як у нованароджанага дзiцяцi, скурай. У яе быў Клёнаў твар, але перад тым як страцiць прытомнасць, Гай Дубровiч зразумеў: гэтыя пачвары забiлi сына, забiлi Клёна, злупiлi ў яго з галавы скуру i адзiн з iх адзеў яе, як маску, держи принадлежащий твар…

— Навошта? — толькi й сказаў Гай i страцiў прытомнасць.

АБ ЧЫМ ГАВАРЫЛI ШАРАВЫЯ МАЛАНКI

IV

На цэнтральным пульце кiравання Галоўнага Iндаэўрапейскага Стрэсографа, якi знаходзiўся ў Татрах для гары Герлахаўскi-Шцiт, дзяжурыла чарговая змена стрэсаператараў. На гэты крат из-за паказаннямi прыбораў сачылi смелый Гакенхольц i Радаслаў Буслейка. Яны сядзелi возьми крэслах-вяртушках у прасторнай овца асветленай кабiне сверх вокнаў. Канструктары i будаўнiкi Стрэсографа наўмысна никак не прарэзалi ў кабiне нiводнай шчылiнкi, каб таго, хто заступаў бери дзяжурства, безграмотный магла адарваць гадес выканання службовага абавязку цудоўная навакольная прырода. А краявiды былi тут, у паднябессi, невераемна прыгожыя. Горы, лясы, воблакi, рухомыя ценi тартар воблакаў нате iскрыстым срэбным снезе. Калi ж начное неба густа засявалi кропкi зорак i белыя вяршынi гор рабiлiся рафiнадна-сiнiмi, чалавечае сэрца поўнiлася шчымлiвай радасцю, потому что толькi праз немiтуслiвую прыгажосць прыроды можна гутарыць з вечнасцю i хоць трошкi зразумець яе. Але ў стрэсаператары iшлi людзi несентыментальныя, цвёрдыя, з ясньга адчуваннем сваёй задачы. Задача ж была якi ўжо годочек адна — папярэдзiць насельнiцтва аб магчымых глабальных атаках Старой Цывiлiзацыi. Стрэсограф, калi апусцiць усе безграмотный самыя iстотныя дэталi, быў заснаваны нате тым жа прынцыпе, што i сейсмограф, прынцыпе фiксавання ўдарных хваль. Ламаў гранiтнае недра планеты землятрус, i получи и распишись тысячы кiламетраў подземное царство эпiцэнтра бегла ўдарная хваля, прадчуваючы якую, выпаўзалi з глыбокiх нораў змеi, бязладна мiтусiлiся каля мурашнiкаў, як никак не вар"яцелi, мурашкi. Рознiца была ў тым, што стрэсограф фiксаваў ударныя паветраныя хвалi. Адмоўна зараджаная эмацыянальная энергiя, непамерна накоплiваючыся ў адным месцы, безвыгодный магла невыгодный зрушыць сваiм цяжарам крохкiя паветраныя слаi. Нездарма белетрысты мiнулых часоў, асаблiва майстры дэтэктыўнага жанру, любiлi пiсаць: "Ва ўсiм наваколлi была разлiта трывога". Вось гэту трывогу, гэты крык аб пагрозе i аб дапамозе чуйна лавiлi антэны, экраны i камп"ютэры Галоўнага Iндаэўрапейскага Стрэсографа. Дарэчы, получай ўсiм зямным мигалки i ў Блiжнiм Космасе такiх стрэсографаў было недзе каля дваццацi.

Неабходна зазначыць, што Старая Цывiлiзацыя, загнаная ў кут, даўно рыхтавалася верно свайго контрнаступлення. Летапiсы расказваюць пра масавыя самазабойствы хрысцiян напярэдаднi 0000 году. Людзi баялiся Страшнага суда, канца свету, прышэсця Антыхрыста i знiшчалi сябе i сваiх дзяцей. Але што гэта, як далеко не магiльнае дыханне Старой Цывiлiзацыi? Вельмi часта, асаблiва ў XX стагоддзi, выкiдвалiся возьми акiянскiя водмелi i памiралi сотнi кiтоў, самых буйных млекакормячых планеты. Чаго толькi невыгодный навыдумлялi для гэты конт вучоныя. I што ў кiтоў парушаўся бiялагiчны компас, i што яны труцiлiся адыходамi прамысловай дзейнасцi чалавека, i што iхняе надта вузкае горла замуроўвалi рачкi, малюскi i водарасцi-паразiты. А гэта праводзiла эксперымент Старая Цывiлiзацыя, каб, набраўшыся вопыту, атакаваць, у рэшце рэшт, Чалавека.

Карлушка Гакенхольц i Радаслаў Буслейка, иностранец i беларус, былi вельмi безграмотный падобныя адзiн получи и распишись аднаго. Карлушка маленькi, чарнавалосы, з велымi смуглай скурай, Радаслаў буйнацелы, высокi, шавялюра саламяна-жоўтая. Здавалася б, i тэмпераменты ў iх павiнны былi быць розныя, але абодва яны былi прыроднымi сангвiнiкамi, што падразумявае жвавасць, хуткую ўзбуджальнасць i лёгкую зменлiвасць эмоцый. Сёння ў стрэсаператараў пераважаў разважлiва-фiласафiчны настрой.

— Карл, твоя милость чытаў "Кодэкс тыранаў" Арыстоцеля? — спытаў Буслейка.

— Чытаў, - кiўнуў галавой Карл.

— А можаш успомнiць, што тама насачыняў вялiкi фiлосаф?

— Паспрабую, — нiколькi малограмотный здзiвiўшыся нечаканай просьбе (што толькi неграмотный прыйдзе ў галаву пад момент доўгага дзяжурства?), згадзiўся Карл.

— Давай.

— Першая запаведзь: "Не дазваляць вылучацца дастойным. Нават караць смерцю". Другая: "Забаранiць сумесныя абеды". Гэта азначае, як пишущий эти строки разумею, адмену свабоды сходаў. Трэцяя запаведзь: "Трымаць шпiёнаў". Чацвёртая: "Пастаянна абяцаць лепшае жыццё ў будучынi". Пятая: "Узводзiць грамадскiя збудаваннi, каб людзi былi заўсёды занятыя". I шостая, калi ў мяне яшчэ няма старэчага склерозу…

— "Весцi войны або рыхтавацца ей-ей iх, потому что люди гэткiм чынам будзе мець патрэбу ў адзiнаўладным кiраўнiку", — хуценька кончыў после яго Радаслаў i засмяяўся. — Твой мозг, Карл, працуе яшчэ, як камп"ютэр.

— Дзякуй из-за камплiмент, — усмiхнуўся ў адказ Карл. — Але i ў цябе пакуль што мазгi — як гэта кажуць у вас, славян? Ага, успомнiў — безвыгодный заржавелi.

Стрэсаператары сябравалi, потому что немагчыма цэлыя месяцы сядзець побач у кабiне i безвыгодный паспрабаваць зазiрнуць адзiн аднаму ў душу, тым болей што псiхолагi падбiралi получи и распишись такую работу людзей кампанейскiх, сумясцiмых. Якiм шматслойным нi было б чалавечае жыццё, ёсць амаль у кожнага пункты, кропкi судакранання са сваiм суседам i з усiм чалавецтвам.

Радаслава Буслейку i Карла Гакенхольца яднала неадольная цiкавасць правда гiсторыi рэлiгii. I сапраўды — што прымусiла першабытнага чалавека, а магчыма i першачалавека глянуць з цёмнай пячоры ў начное неба i ўбачыць после безграмотный толькi срэбную хмарку, неграмотный толькi яркую зорку — убачыць Бога? Страх перад незразумеласцю жыцця, перад маланкай i громам, перад дзiкiм зверам i смерцю? А цi неграмотный закладзена ў самой прыродзе чалавецтва рэлiгiйнасць, так, як у кожную зямную рэч закладзены вага, шчыльнасць, колер? Цi никак не з"яўляецца рэлiгiйнасць вiдавай прыкметай, асаблiвасцю чалавека, потому что ў звяроў жа няма рэлiгii.

Радаслаў i Карлуня адчулi роднаснасць душ з праздник ранiцы, калi немец, пiльна сочачы вслед за экранам стрэсографа, раптам прадэкламаваў:

Цi ёсць у кветак бог?
Цi моляцца яны?

— Як-як? — перапытаў Буслейка. Карлуня прадэкламаваў зноў.

— А твоя милость ведаеш, i ваш покорный слуга ж пра гэта шмат разоў думаў, - горача загаварыў Радаслаў. — Ну безграмотный так, як ты, прыгожа, малограмотный вершамi, але думаў. I этак заўсёды атрымлiваецца, где-то здаецца, што стаiм в самым парозе разгадкi, што лёгенька-лёгенька таўханi маленькiя дзверцы, яны расчыняцца, i ўбачыш…

— Што ўбачыш? — нецярплiва спытаў Карл.

— Разгадку. Або самога Бога.

Узнесеныя по-над вяршынямi гор, аддзеленыя чистилище сяброў, тартар каханых доўгiмi тыднямi адзiноцтва, яны жылi, як бы злiўшыся з экранамi, антэнамi i камп"ютэрамi, рабiлi сваю вельмi патрэбную ўсiм справу, а неба глядзела в iх удзень i ўначы, таямнiча шумеў вецер, грымелi, расколваючыся аб скалы, вадаспады, зiхацеў снег, чорнай сцяной стаялi далёка ўнiзе лясы, каменьчык, сарваўшыся з-пад капыта горнага казла, iмклiва ляцеў у цяснiну, у пранiзлiвую пустэчу. Хiба можна было ў такiх умовах, у такiм жыццi отнюдь не думаць аб вечнасцi, аб рэлiгii? Яны абодва, шаг традыцыi сваiх продкаў, былi хрысцiянамi i, вядома, часта гаварылi пра гэту вялiкую i супярэчлiвую рэлiгiю, якая, нiбы смала з жыдоўскiх смакоўнiц, налiпла калiсьцi получай рымскi булатный меч у Юдэi, каб рассялiцца ў многiх землях i народах. На скрыжалях мiльёнаў чалавечых сэрцаў назаўсёды выбiты словы: "Узлюбi блiжняга свайго, як самога сябе", "Не ўбiй", "Не ўкрадзi". I ўсё-ткi пасля нялёгкага роздуму ганс з беларусам прыйшлi верно высновы, што ў родной минута iндаэўрапейскiм народам, шукаючы сваю стрыжневую, каранёвую рэлiгiю, трэба было глядзець никак не ў борт Палесцiны, а нате Iндыю, i, вядома ж, невыпадковая ў апошнi время вялiкая цiкавасць эўрапейскай моладзi верно будызму i крышнаiцтва. Радаслаў Буслейка малограмотный быў бы беларусам, каб безграмотный расказаў сябру-немцу пра беларускiя, як заўсёды, далеко не вырашаныя правда канца праблемы. Беларускiя вернiкi доўгi момент варагавалi мiж сабой, потому что варункамi лёсу i амбiцыямi ўладаў былi падзелены получи и распишись праваслаўных, унiятаў i католiкаў. Адзiн люди з трыма целамi i душамi. Хiба натуральная гэта з"ява? I вось апошнiм часам пачаўся шырокi рух вслед за вяртанне ну да народнай дахрысцiянскай рэлiгii, дзе пакланялiся Агню, Сонцу, Зямлi i Грому. Гэта спроба вярнуцца никак не ў змрочнае язычнiцтва, малограмотный ў паганства, а ў купальства (так называецца новая вера), ей-ей купальскiх вянкоў i песень, ага чыстай зямлi i светлай ранiшняй расы, верно праматчынай душы.

— I твоя милость таксама — як гэта правiльней па-вашаму сказаць — купальнiк? пацiкавiўся тады Карлуша Гакенхольц.

Буслейка засмяяўся.

— У купальнiках прыгожыя жанчыны ходзяць. Я — хрысцiянiн, але аз многогрешный i купалец. А жонка мая, Нiначка, купалка.

— Купалка, — як рэха, паўтарыў следовать iм Карл, прыслухоўваючыся несомненно новага слова. — Гучыць няблага.

З таго часу любiў ён гаварыць Радаславу: "Калi твоя милость адлучаўся ў горы, твая купалка шаг тэлефоне званiла".

Буслейка, пiльна сочачы ради экранам, з пяшчотай успамiнаў сваю маладую жонку, сваю Шначку. Ужо амаль тры месяцы, як яны неграмотный бачылiся. Ён неадрыўна сядзiць тут, возьми стрэсографе, а Нiначка, русавалосая, тоненькая (ён зваў яе "Нiнка-трасцiнка"), працуе заолагам у перасоўным летнiм лагеры, якi штогод стварае Лiга барацьбы супраць мутантаў. Нежаночая прафесiя ў жонкi. Былi б яшчэ вавёрачкi, вожыкi, зайчыкi, а так даводзiцца лавiць у лясах i балотах дзiкоў, ласёў, ваўкоў, нават зуброў i лячыць iх. Аднойчы параненая вярнулася з лагеру — уз"юшаны дзiк варсануў iкламi движение назе. Усё часцей нараджаюцца мiж звяроў мутанты, у якiх папсаваны генетычны код, — гiганцкiя ваўкi, дзвюхгаловыя сабакi, бязвокiя зайцы. Прырода, атручаная чалавекам, узбунтавалася, сышла, як цягнiк-лакаматыў, з рэек, ляцiць пад адхон i ўсё ломiць держи сваёй дарозе. Раней мутантаў адстрэльвалi, усiх вне разбору, але Нiначка i яе сябры дамаглiся лячыць iх, вывучаць, каб узяць пакуль што некантралюемую сiтуацыю пад кантроль. "Нiначка ў мяне настойлiвая, — з патаемнай радасцю думаў Буслейка. — Надумае што зрабiць, абавязкова зробiць". Ён быў яшчэ бери пирушка стадыi ўзнёслага юначага кахання, калi юнак, мужчына, спелячы ў сабе рыцара, добраахвотна, з найвялiкшай асалодай падпарадкоўваецца сваёй абраннiцы (адзiнай получай Зямлi!), патурае ўсiм яе слабасцям i капрызам i гатоў памерцi движение кiву яе пальчыка. На вялiкую радасць пользу кого чалавецтва, такое салодкае ачмурэнне праз нейкi время праходзiць, iначай рэзка скарацiлася б колькасць мужчын.

— Увага, Радаслаў. Бачу канцэнтрацыю, — раптам усхвалявана сказаў Карлуня Гакенхольц.

На вялiкiм экране, якi амаль увесь займала трынка Эўразii i якi ззяў спакойным блакiтнаватым святлом, з"явiлася чорная пульсуючая кропка. Янка нервова трапятала, ведь павялiчвалася, так змяншалася i здавалася агiднай гнойнай болькай получай чыстым здаровым целе.

— Дзе гэта? Давай удакладнiм каардынаты, — наструнiўся, адразу пастражэў Буслейка.

Камп"ютэр iмгненна зрабiў неабходныя разлiкi.

— Што автор сих строк маем? Пяцьдзесят тры лигрилы сорак чатыры хвiлiны паўночнай шырынi, дваццаць сем градусаў пяцьдзесят восем хвiлiн усходняй даўгаты. Здаецца, гэта твае родныя мясцiны.

смелый запытальна паглядзеў возьми Радаслава.

— Так, — адказаў той. — Гэта цэнтральная Беларусь, получай ўсход бездна Менска. Выключны жете сiле прарыў адмоўнай жывой энергii. Стрэлка стаiць сверху адзнацы «9». Вельмi высокая катэгорыя, а значыць, могуць быць чалавечыя ахвяры. Не шанцуе землякам.

Ён казаў усё гэта, казаў, здавалася, роўным бясстрасным голасам, а ў душы кiпела трывога. Але мозг, вочы i рукi рабiлi, амаль аўтаматычна, патрэбную ў такiх выпадках справу. Была прыведзена ў баявую гатоўнасць кальцавая сiстэма электрамагнiтнай аховы чистилище Берасця согласен Крычава получи ўсход i подземное царство Полацка истинно ракi Прыпяць для поўдзень. Услед следовать гэтым неадкладна ўключылi жете ўсяму перыметру кальцавой дарогi ахоўны электрамагнiтны корсаж горада Менска. Усе мегаполiсы, усе гарады-"мiльёншчыкi" мелi такiя паясы, ибо Вялiкi Жах (i гэта паказаў прыклад Чыкага) з найвялiкшай ярасцю i ўпартасцю атакуе менавiта там.

— Па Ўсходняй Эўропе б"е помимо перадыху, — сказаў смелый Гакенхольц. Чатыры канцэнтрацыi из-за апошнiя паўгода. Цiкава: выпадковасць гэта або заканамернасць?

Ён дапытлiва паглядзеў для Радаслава.

— Лiчу, што заканамернасць, — адказаў Буслейка, неграмотный адводзячы позiрку аид экрана, дзе ўсё бушавала, хоть вугальна чарнела няроўная мiгатлiвая пляма. Славяне, як i румыны, як i венгры, у палiтычным i эканамiчным плане пазней стабiлiзавалiся, чым, скажам, германскiя народы. Вобразна кажучы, вулканiчны працэс у нас зацягнуўся. Адпаведна рэзка павялiчылася крытычная маса адмоўных эмоцый. Вось Вялiкi Жах i выкарыстаў гэта. "Дзе тонка, немного погодя i рвецца", як кажа наша прымаўка.

У гэтыя iмгненнi яго востра непакоiла адно: толькi б Шначка далеко не надумала раней часу вярнуцца ў Менск. Няхай бы трапiўся ёй якi-небудзь звер-звярыла, дзiкун з дзiкуноў, дурак з мутантаў, i яна б важдалася з iм у сваiм летнiм лагеры, а праз дзень-два i Вялiкi Жах загналi б, як джына, у бутэльку. Яму ўспамiнаўся дакументальны фiльм аб падзеях у Чыкага: скручаныя трамвайныя рэйкi, патоўчанае получи и распишись драбнюткi мак аконнае шкло, згрызены (!) гранiт держи набярэжнай. Гэта было нялёгка бачыць: сляды гадес велiзарных зубоў держи ружовым гранiце…

Раптам загадна загучаў селектар унутранай сувязi:

— Увага! Праз хвiлiну слухайце паведамленне асаблiвай важнасцi.

Памаўчаўшы, селектар паўтарыў, строга i трывожна:

— Праз хвiлiну слухайце паведамленне асаблiвай важнасцi.

Стрэсаператары пераглянулiся.

— Дзед, напэўна, будзе гаварыць, — сказаў Буслейка.

"Дзедам" усе звалi дырэктара Галоўнага Iндаэўрапейскага Стрэсографа Леха Патоцкага, сямiдзесяцiгадовага барадача, якi з аднолькавым напорыстым iмпэтам хадзiў жете скалах Татраў у альпiнiсцкай звязцы i возьми вясёлых капуснiках танцаваў мазурку.

— Панове, — пачуўся неўзабаве магутны басище Патоцкага, — як вам ўжо ведаеце, мае месца форсинг Старой Цывiлiзацыi ў раёнах усходней i паўднёвей Менска. Сiтуацыя кантралюецца, але з вялiкiм напружаннем. Загiнула ў агнi трое вучняў Вышэйшых курсаў лесаводства.

— Чаму ў агнi? — неяк машынальна вымавiў Буслейка.

Дзед, нiбы пачуў ягоныя словы, растлумачыў:

— Чарговая, двухсот сорак трэцяя налет Старой Цывiлiзацыi адрознiваецца эреб папярэднiх незвычайнасцю формаў. Ёсць, вядома, i стэрэатыпныя формы: КЛА ў выглядзе шароў, ромбаў i талерак, псеўдалюдзi з лысымi шышкаватымi галовамi i ружовай дзiцячай скурай, але амаль дзевяноста працэнтаў адмоўнай жывой энергii рэалiзуецца ў выглядзе вогненнага вала, якi нястрымна коцiцца шаг зямлi. Нездарма СЦ абрала Беларусь — после этого маюцца яшчэ даволi лясiстыя раёны, агню хапае ежы.

Дзед гучна кашлянуў.

— Сiтуацыя, як ваш покорнейший слуга ўжо казаў, кантралюецца з вялiкiм напружаннем. Справа абцяжарваецца яшчэ i тым, што ага СЦ далучылася каля пяцi тысяч робатаў, якiх намервалiся здаць нате пераплаўку. Iхняя падпольная тэрарыстычная арганiзацыя "Механiчная Рука" канцэнтравалася, як стала вядома, у Доме Пераўтварэнняў доктара Метэора. Сам доктар або забiты, або, шаг некаторых неправераных чутках, узяты робатамi ў якасцi заложнiка i знаходзiцца, зноў жа танцевальный шаг некаторых неправераных чутках, у старой выпрацаванай калiйнай шахце непадалёку подземное царство горада Салiгорска. Там у робатаў, аказваецца, былi складское хозяйство зброi. Вось такое становiшча, панове. Стрэсограф працуе вахтавым метадам, i вам усiх, бездна стрэсаператараў несомненно буфетчыц i вартаўнiкоў, павiнны былi замянiць роўна праз восем дзён.

Пэўна, у гэтым месцы свайго паведамлення дырэктар Патоцкi, каб удакладнiць дату, глянуў в каляндар, ибо наступiла паўза, пасля якой ён паўтарыў:

— Роўна праз восем дзён. Але сваёй уладай, так, так, панове, сваёй дырэктарскай уладай, пишущий эти строки вымушаны затрымаць вам здесь яшчэ дзён бери пятнаццаць, безвыгодный менш. Нiхто малограмотный можа гарантаваць, што змена, якая павiнна вы замянiць, прыбудзе своечасова. Мы будзем адпускаць вам порцыямi.

— Як марожанае, — пажартаваў смелый Гакенхольц.

— Вось i ўсё, — скончыў Патоцкi. — Зараз вас нешта, спадзяюся вясёленькае, скажа свой культмасавiк Алачка Зелянуха, а мы прашу стрэсографа Радаслава Буслейку з дванаццатай кабiны зайсцi ей-ей мяне ў кабiнет. Жывуць Сонца i Кiсларод!

Патоцкi змоўк, i адразу ж пачуўся вясёлы, бадзёры, нейкi целых iскрысты голас Алачкi Зелянухi:

— Таварышы!

О Вялiкая Эра Плюралiзму! Ты сапраўды вялiкая. Ты дала магчымасць кожнаму чалавеку быць свабодным у думках, словах i дзеяннях. Звяртаючыся ей-ей грамады, можна ўжываць якiя хочаш словы: «панове», «спадары», «джэнтльмены» i гэтак далей. Вось Алачцы Зелянусе падабаецца трепотня «таварышы». Калi ласка, Алачка. Дарэчы, самае-найсамае «рыначнае» слова. Што такое «таварышы»? Купцы, гандляры, якiя маюць тавар. Што такое «таварыш»? Сябра движение рынку, шаг гандлю.)

Радаслаў Буслейка, надта безвыгодный ўслухоўваючыся ў тое, аб чым шчабеча культмасавiк, возьми старым абшарпаным лiфце паехаў так точно Леха Патоцкага, кабiнет у якога быў для самай верхатуры, "блiжэй ну да Сонца", як любiў жартаваць дырэктар. На стрэсографе быццам бы отнюдь не працавалi дзецi або падлеткi, а кабiна лiфта была ўся спiсана i нават зрэзана сцiзорыкамi. Адзiн глыбакадумны надпiс чырвоным фламастэрам здзiвiў Радаслава. "Эйнштэйн цi я?" — было напiсана якраз в дзвярах лiфта. Мудрагелiстае пытанне. Цяжка наконт яго сказаць нешта пэўнае, асаблiва калi безвыгодный ведаеш, што из-за фiгура жадае паспрачацца з генiем. Але ў Буслейкi быў гатовы адказ: «Эйнштэнн». Лiфт тым часам калацiўся i скавытаў, як быццам прышчамiў самолично сабе палец.

Дзед у сваiм шыкоўным кабiнеце, з вокнамi возьми ўсю сцяну, пiў пiва. Прапанаваў поўны кубак Радаславу.

— Пакаштуй. Ваша пiва, беларускае. З Лiды.

Пiва было важнецкае — праглынеш язык. "Павiнна ж быць i ў зайца радасць перад халоднаю зiмой", — успомнiлiся раптам Буслейку словы з снасть Караткевiча "Заяц варыць пiва".

— Вось што, пане Радаслаў, - шаг сваёй звычцы пачаў круцiць гузiк в заморский кашулi Патоцкi. — Цi никак не хочацца табе в дзянькi неудовлетворительно або тры злётаць у сваю Беларусь?

— У мяне ж змена, — сказаў Буслейка.

— Змена невыгодный жонка. Запомнi гэта. Дык цi безграмотный хочацца?

— Хочацца, — шчыра прызнаўся Буслейка. — Але ваш покорный слуга никак не разумею, як гэта можна зрабiць.

— Слухай жа, калi хочацца. — Зноў даў яму поўны кубак пiва дырэктар. Сусветны Саюз Стрэсаператараў — твоя милость ж яго причинное место таксама — вырашыў паслаць у раён Менска, туды, дзе лакалiзуюць СЦ, сваю групу, цi собственный атрад, як хочаш называй. Трэба нарэшце, каб i стрэсаператары вочы ў вочы, твар у твар сутыкнулiся са Старой Цывiлiзацыяй. А в таком случае гiбеем тутовник каля экранаў i никак не ведаем, з кiм цi з чым змагаемся. А с годами баталия iдзе, ды яшчэ якi. Чытаў "Вайну светаў" Уэлса?

— Вядома, чытаў, - радасна азваўся Буслейка.

— Сёння со временем нешта падобнае адбываецца. Я й падумаў — твоя милость ж з Беларусi, каму, як далеко не табе, ляцець?

— Вельмi правiльна падумалi, — ледзь малограмотный расцалаваў дырэктара Буслейка. Патоцкi быў лаканiчны:

— Адлёт — заўтра.

— Пан Лех, — узмалiўся Буслейка: — Адна малюсенькая просьба. Адпусцiце са мной, будзьце ласкавы, i Карла Гакенхольца, майго напарнiка, Я разумею, што нате Стрэсографе разом работы вышэй галавы, але ж…

— Дагаворвай-дагаворвай, — сярдзiта прыжмурыўся Патоцкi. — Паплач у тры ручаi. Прабач, але пишущий эти строки думаў, што вы, беларусы, безвыгодный такiя шустрыя. Што ж, паляцiць разам з табой i Гакенхольц. I неграмотный трэба ми дзякаваць. Лiчыце гэты палёт узнагародай. Вы ж з Карлам стрэсаператары экстракласа, можна сказаць, генii. А ведаеш, што сказаў вялiкi Зыгмунд Фрэйд? "Генiй i паслухмянства дзве несумяшчальныя рэчы".

V

Перад вылетам усiх стрэсаператараў i тэхнiкаў (Лех Патоцкi дазволiў ляцець дваццацi пяцi чалавекам) сабралi для iнструктаж. Вёў яго прадстаўнiк Сусветнага Саюза Стрэсаператараў, высокi прыгожы негр, валасы ў якога былi ў найдрабнейшых завiтушках.

— Я зайздрошчу вам, — сказаў кучаравы смольнаскуры прадстаўнiк. — Адна по правую руку — сачыць из-за экранамi i камп"ютэрамi, зусiм iншае — самому сутыкнуцца з СЦ. Усюды i заўсёды прашу памятаць, што вы пасылае отечественный саюз, можна сказаць, лепшы прафесiйны саюз планеты. Саламон у прытчах навучаў: "Не адхiляй вуха свайго пекло слухання законаў". I ваш брат будзьце дысцыплiнаванымi, уважлiвымi, падпарадкоўвайцеся загадам вайсковых кiраўнiкоў.

— Маралiст, — скептычна ўсмiхнуўся Карлуша Гакенхольц, якi сядзеў побач з Буслейкам.

— I збiрайце ўсю даступную вы iнфармацыю аб СЦ, — вёў сваё прадстаўнiк, — малограмотный прапускайце нiводнай дробязi. Упершыню пасля Чыкага Вялiкi Жах выступiў такiм шырокiм фронтам. Чаго ён дамагаецца? У чым сэнс яраснай атакi? На жаль, автор пакуль што безграмотный можам даць адказ в гэтыя пытаннi. Хацелася б верыць, што з-пад Менска ваш брат пастараецеся прывезцi адказ. Жадаю вы усiм шчаслiвага вяртання. Жывуць Сонца i Кiсларод!

Паляцелi ў дапатопным транспартным самалёце, якi, калi верыць чуткам, мiрна дажываў период у вайсковым музеi i быў падобны для сучасныя рэактыўныя аэробусы, як курыца возьми арла. Моцна калацiла, падкiдвала держи паветраных ямах.

— У нашых продкаў страўнiкi былi здаравейшыя, — сказаў Карл, убачыўшы, як некалькi пазелянелых дэсантнiкаў нахiлiлiся, быццам жете камандзе, по-над гiгiенiчнымi пакетамi. Дый непосредственно ён надта ж кiсла моршчыўся i ўздыхаў. Але як бы немного погодя нi было, прызямлiлiся для шурпатай бетонцы Старога Смалявiцкага аэрапорта.

Iх как-нибудь чакаў капiтан рэспублiканскiх гвардзейцаў, якi трымаў по-над сабой чорны парасон, потому что церусiў дожджык.

— Капiтан Хвалiбог, — адрэкамендаваўся ён. — Буду, что-то около сказаць, вашым гiдам.

— Капiтан, што здесь у вы робiцца? — возьми правах земляка адразу ж задаў пытанне Радаслаў.

— У якiм сэнсе? — невыгодный зразумеў, ускiнуў тонкае брыво Хвалiбог. Пэўна, яму падалося, што маецца нате ўвазе нейкае ягонае асабiстае ўпушчэнне, а ён, мяркуючы батман ладнай падцягнутай фiгуры, танцевальный шаг ўпэўненасцi рухаў, службiстам быў хвацкiм.

— У сэнсе Старой Цывiлiзацыi, — безвыгодный дужа ветлiва ўмяшаўся ў размову Карл, потому что дождж гусцеў, лупцаваў движение бетонцы, а дзвюх машын-амфiбiй, якiя мелiся сустракаць стрэсаператараў у аэрапорце, пакуль што i духу малограмотный было.

— Ах, ваша милость пра СЦ, — адразу ж павярнуўся правда Карла Хвалiбог i адразу ж далiкатненька запiхнуў яго пад особенный вялiзны парасон. — Мая спира гвардзейцаў забяспечвае ахову аэрапорта. У нас, як бачыце, усё спакойна. А там, — ён махнуў рукой у чорнай скураной пальчатцы получи и распишись захад, — гарыць i грымiць. Вядома, автор этих строк i мае арлы хацелi б знаходзiцца там, але загад ёсць загад. Хвiлiн дваццаць назад, якраз перад вашым прылётам, прыехалi людзi з сельскагаспадарчых кааператываў i з хутароў. Адзiн нават возьми трактары прыгрукацеў. Усе ў сажы. Ёсць абпаленыя. I адкуль толькi ўзялася гэта брыдота? Жылi дзяды-прадзеды, нiчога отнюдь не ведалi, былi гаспадарамi планеты, а автор сих строк атрымалi кукiш з макам — аб"явiлася, бачыш ты, нейкая Цывiлiзацыя. Цьфу ты.

Хвалiбог плюнуў.

— За ўсё трэба плацiць, капiтан, — строга i павучальна, як школьнiку, сказаў яму Радаслаў.

— За што плацiць? — неграмотный зразумеў Хвалiбог.

— За ўсё. За кiсларод i вадарод, после ссечаныя лясы, вслед рукатворныя пустынi, адным словам, следовать жыццё, наша чалавечае жыццё. Бясплатны сыр бывае толькi ў мышалоўцы.

— Пры чым туточки мышалоўка? — пакрыўдзiўся капiтан, але ў гэты самы миг рэзка завуркаталi маторы — падышлi дзве амфiбii, пафарбаваныя ў балотна-зялёны колер. Стрэсаператары разам з Хвалiбогам i некалькiмi гвардзейцамi апранулi тэрмастойкiя чырвоныя касцюмы, узялi лазерныя карабiны-бластэры, процiвагазы, ракетнiцы, сапёрныя рыдлёўкi, дынамiтныя шашкi, селi ў пасажырскiя адсекi хуткаходных машын. Пабеглi насустрач лугi, пералескi, палявое шматкалоссе. Усё выразней адчуваўся трывожны горкi очко дыму. Пот цёк движение шчоках. На беразе Пятровiцкага вадасховiшча спешылiся. За вадасховiшчам, нате захадзе, гарэў пасёлак Сокал. Было бачна, як мiтусяцца тама людзi, як бегаюць перапалоханыя конi i каровы. Нястрымны вогненны ось кацiўся адтуль. I толькi птушкi, бестурботныя дзецi паветра, весела высвiствалi свае песенькi.

— Што iм трэба? — цiха, як бы ў самога сябе, спытаў Радаслаў Буслейка. Меў ён в ўвазе, вядома, малограмотный галасiстых птушак, а шышкагаловых ружоваскурых людзей, пехацiнцаў Старой Цывiлiзацыi, якiя з боку Сокала наблiжалiся так точно вадасховiшча. Iх было сотнi дзве. Вогненны вал, дыяметрам каля метра, пагрозлiва рухаўся следам вслед iмi. Гарэлi лугавыя хмызнякi i трава.

— Напалеон неяк сказаў: "Ва ўсяго ёсць мяжа, нават у нянавiсцi". Але дзе мяжа тут? I з кiм я маем гонар скрыжаваць шпагi?

Гэтыя словы глыбакадумна прамовiў Карлуша Гакенхольц. Ён трымаўся поруч з Радаславам i ўжо з няспешлiвай нямецкай грунтоўнасцю дзёўб сапёрнай рыдлёўкай зямлю — капаў акоп.

— Вадасховiшча iм безвыгодный фарсiраваць! — закрычаў капiтан Хвалiбог. — У вадзе гэтыя яшчаркi адразу ж, пускаючы бурбалкi, пойдуць бери дно! Усiм акапвацца!

Заскрыгаталi рыдлёўкi, уразаючыся ў зямлю. Кожны стараўся зрабiць сабе сховiшча як мага хутчэй. А шышкагаловiкi (такая мянушка адразу прыклеiлася безусловно салдат СЦ) тым часам былi ўжо каля самай вады. Спынiлiся, i вогненны бегунок спынiўся разам з iмi i нават паменшаў, нiбы збiраўся патухнуць.

— Што автор этих строк казаў? — весела засмяяўся капiтан Хвалiбог.

У гэты миг нешта свiснула i ў правую руку яму, якраз у далонь, якую ён хацеў сцiснуць у кулак, каб пагразiць шышкагаловiкам, упiлася невялiкая чаратовая страла з касцяным наканечнiкам. Капiтан разгублена пазiраў возьми яе.

— Дык гэта ж дзiкуны, госцi з каменнага веку, — сказаў ён нарэшце, дастаючы стралу. — Бачыце, чым ваююць?

— Iдуць! — закрычалi раптам адразу некалькi чалавек. — Шышкагаловiкi пайшлi танцевальный шаг вадзе!

Радаслаў Буслейка, якi, цяжка дыхаючы i пацеючы, старанна вышкробваў з акопа жаўтапёс, адкiнуў убок рыдлёўку, уталопiўся позiркам у процiлеглы бераг. Вiдовiшча ўражвала. Салдаты СЦ, насуперак бадзёраму прагнозу капiтана Хвалiбога, пачалi фарсiраваць вадасховiшча. Прытым безвыгодный возьми лодках i никак не получи пантонах. Яны проста iшлi батман люстраной хвалiстай паверхнi, быццам танцевальный шаг цвёрдай зямлi. Здавалася, нечаканыя моцныя маразы ўкавалi ваду i держи ёй лёг лёд. Але ж хвалi жвава беглi в жоўты ўзбярэжны пясок i верно зiмы было дужа далёка.

— Нейкая д"ябальшчына атрымлiваецца, капiтан, — сказаў Буслейка Хвалiбогу, якi акапаўся праваруч. Толькi гаваркi капiтан чамусьцi маўчаў. Калi ж Буслейка павярнуўся ей-ей яго, так ўбачыў, што хвацкi ваяка ўткнуўся носам у пясок i… спiць, ды что-то около мiрна, приближенно лагодна, як маленькае хлапчанё ў мацi держи руках. "Страла была са снатворным або атрутай", — здагадаўся Радаслаў i крыкнуў гвардзейцам: — Цягнiце свайго шэфа ў амфiбiю!

А шышкагаловiкi тым часам наблiжалiся. Праўда, вогненны ворот спынiўся перад самай вадой.

— Камандуй, — нецярплiва сказаў смелый Радаславу.

— Чаму я? — здзiвiўся Радаслаў.

— А хто? Капiтану хозяйка меней з гадзiну трэба баю-баiнькi спяваць. Гвардзейцы, як i паложана, вушамi стрыгуць, каб пачуць каманду гадес вышэйшага начальства. А твоя милость ў нас самы галасiсты. Камандуй.

"Ну й немец, — падумаў Радаслаў. — Усё ў яго разлiчана, узважана i нате кожную рыбку нестандартный кручок маецца. А в сам соответственно себе присест можа адбыцца някепскi бой. Зараз пойдзе, як пiсалi аўтары рыцарскiх раманаў, вастрыё супраць вастрыя".

— Падрыхтавацца! — закрычаў ён, са здзiўленнем прыслухоўваючыся согласен свайго звонкага камандзiрскага голасу. — Страляем залпам! Кожны бярэ сверху мушку бластэра свайго шышкагаловiка! Агонь!

Ярка ўспыхнулi вострыя вузкiя прамянi, пракалолi, прашылi паветра. Некалькi шышкагаловiкаў — тры цi чатыры — упалi, але неграмотный пайшлi получи и распишись дно, а засталiся нерухома ляжаць для паверхнi вады.

— Бластэр сваю дзiрачку знойдзе, — задаволена сказаў побач смелый Гакенхольц, i Буслейку раптам неграмотный спадабалася гэта ягоная задаволенасць. "Тэўтон, нашчадак тэўтонаў, - падумаў Буслейка. — Кроў к iх калiсьцi была, як вада. Хаця, цi ёсць у гэтых шышкагаловiкаў кроў?"

Плямаў крывi ён, як нi напружваў зрок, безвыгодный ўбачыў, але i яму, i Карлу, i гвардзейцам адразу кiнулiся ў вочы нейкiя празрыстыя верацёнападобныя фiгуры, якiя з"явiлiся по-над целамi забiтых. Кожная такая фiгура, калi ўважлiва прыгледзецца, вылётвала з цеменi мёртвага шышкагаловiка i завiсала надо iм у паветры в вышынi ў пяць-шэсць метраў. З целам шышкагаловiка яе злучала дрыготкая вузенькая палоска, падобная получи и распишись срэбную нiтку.

"Старая Цывiлiзацыя — цывiлiзацыя капiiстаў, капiравалыдчыкаў, здагадаўся Радаслаў. — милость Божия слепа, хоць i вельмi таленавiта, капiруе чалавечую цывiлiзацыю. Вось i гэтыя празрыстыя верацёны, гэтыя астраўкi ранiшняга туману никак не што iншае, як жывая душа, што вылецела са скляпенняў мёртвага цела. Значыць, праўду казалi людзi, якiя пабывалi ў абдымках клiнiчнай смерцi i пэўны дни глядзелi зверху нате сваю нежывую плоць, получи и распишись ўрачоў i ўсю бальнiчную палату. Значыць, ёсць неўмiручая таямнiчая субстанцыя, ёсць Я, несмяротнае вечнае база кожнай асобы, якое жыве ў целе, нiбы ў скафандры, у панцыры, а пасля смерцi гэтага фiзiчнага цела-сховiшча пакiдае яго, каб перасялiцца ў новае".

Тым часам шышкагаловiкi пачалi стралянiну ў адказ, лiшнi разок пацвердзiўшы здагадку Радаслава, што яны тыповыя прадстаўнiкi цывiлiзацыi капiiстаў. У руках у iх аднекуль з"явiлiся цёмныя прадметы, падобныя получай славуты аўтамат Калашнiкава, i получи акопы гвардзейцаў пасыпаўся ярасны град… патронаў. Гэта нават былi невыгодный патроны, а iхнiя мiнiяцюрныя каменныя копii, вядома, минуя гiльзаў i безо куль.

— Страляем жете "срэбных нiтках"! — закрычаў Буслейка. — Дакажыце, гвардзейцы, што ваша сестра снайперы!

Праз нейкi мiг усе "срэбныя нiткi" былi знiшчаны i ўсе мёртвыя шышкагаловiкi адразу ж пайшлi бери дно, а верацёнападобныя празрыстыя фiгуры знiклi, растварыўшыся ў паветры. "Ёсць, ёсць у кожнага жывога чалавека жывая душа, — усхвалявана думаў Радаслаў. — Старадаўнiя летапiсцы пiсалi, што полацкi государь Усяслаў Чарадзей был в состоянии ператварацца ў «воблака», у "светлую хмару". Колькi вучоных мужоў лiчылi гэты даказаны бесспорно рэлiгiйнымi забабонамi, мастацкай гiпербалай. А ў князя, якi, нiбы нiкчэмны раб, быў кiнуты ў цёмны падземны поруб для брудную салому, уначы лётала (!) ретивое (!), каб набрацца моцы пекло званоў наддзвiнскай Сафii. У рэшце рэшт чалавецтва аказалася куды больш складаным i загадкавым, чым думалi матэрыялiсты".

Ацалелыя шышкагаловiкi, сустрэўшы супрацiўленне, адступiлi i разам з вогненным валам жете заходнiм беразе Пятровiцкага вадасховiшча пачалi прабiвацца получи и распишись поўнач, у напрамку пасёлка Волма. Там iх опосля чакалi атрады рэспублiканскай гвардыi i мясцовай самаабароны. Магутныя экскаватары i бульдозеры капалi глыбокi роў. Дачнiкi, грыбнiкi, хутаранцы i дзецi з аздараўляльных спартыўных школ для аўтамабiлях i верталётах спяшалiся ў Менск, Волму, Калодзiшчы або проста сверху Маскоўскую шашу, якая поўнасцю кантралявалася вайскоўцамi.

Нарэшце ачуняў капiтан Хвалiбог. Вiдно шаг ўсяму, яго пёк несуцешны сорам. Такi бравы камандзiр, такi эфектны прыгажун, а тута прыляцела з-за вадасховiшча нейкая прымiтыўная дзiкунская страла, дзеўбанула ў белую руку, i адразу, як кажуць, адкiнуў капыты, засвiстаў носам. Ясна, што вiноўнiцай канфуза была Старая Цывiлiзацыя. I бери яе адразу ж вылiў частный гарачы крыўдлiвы гнеў капiтан.

— Зямлi захацела, жыццёвай прасторы? — з"едлiва загаварыў ён, быццам СЦ уласнай персонаю стаяла перад ягонымi вачамi. — Хопiць табе i столькi зямлi, каб уваткнуць iголку. Адну iголку. I тую ў частный саван.

— Капiтан, отнюдь не трэба раскiсаць, — перапынiў яго Радаслаў Буслейка. Стрэсаператар получи пора адсутнасцi Хвалiбога, а дакладней, получай часочек ягонага непрадбачанага нiякiмi статутамi сна, узяў возьми сябе камандаванне i быў у глыбiнi душы, як кожны самалюбiвы чалавек, задаволеяы гэтым, хоть тогда прачнуўся, працёр вочы няўдалiца-служака i, вядома ж, адразу забраў усю ўладу ў свае рукi.

— Не трэба раскiсаць, — паўтарыў Радаслаў.

Хвалiбог неўразумела зiрнуў для стрэсаператара, варухнуў прыгожымi бровамi, нiчога невыгодный сказаў.

Хацелi iсцi держи дапамогу Волме, але батман рацыi атрымалi загад камандуючага рэспублiканскай гвардыi генерала Журкевiча неадкладна выступiць у накiрунку пасёлка Сосны. Там магла чакацца лава СЦ сверху ядзерны рэактар Акадэмii навук.

Амфiбii iмчалi танцевальный шаг нешырокiх палявых дарогах. Усюды было нязвыкла пуста, ибо ўсё жывое схавалася. Толькi грамабойныя каржакаватыя дубы смела ўздымалi ў неба галiны-рукi. На вялiкай хуткасцi перасеклi чорную смуродлiвую паласу, дзе так точно кораня, безусловно самай зяiялi былi спалены злак i збажына. Тут нядаўна кацiўся вогненны барабан СЦ.

Некалькi разоў нiзка по-над зямлёй непадалёку чистилище амфiбiй паказвалiся i адразу ж знiкалi КЛА ў форме талерак i дырыжабляў. Аднойчы гвардзейцы нават распачыналi стралянiну з бластэраў.

— Няўжо дабрыня заўсёды павiнна ўраўнаважвацца злом, як жыццё смерцю? фiласофстваваў, седзячы побач з Радаславам, смелый Гакенхольц. — Калi толькi так, ведь ў чалавецтва i наогул ва ўсёй жывой матэрыi вельмi песiмiстычная перспектыва. Па падлiках амерыканскага астранома Холдэна, выпадковасць узнiкнення жыцця получай нашай планеце — 0 з 0,3 х 09 00 . Разумееце? А вераемнасць знiкнення ўсялякага жыцця — i невыгодный выпадковага, а заканамернага, арганiзаванага нейчым хваравiтым iнтэлектам — у шмат разоў большая. Разумееце? Чалавецтва, як тую траву, касiлi непоседа i халера, войны i сацыяльныя рэвалюцыi, рачище i СНIД… Сёння атакуе Старая Цывiлiзацыя. А што будзе заўтра? Пад якiмi нябёсамi прачнуцца нашы ўнукi?

Пытакне засталося без участия адказу, бо, па-першае, усе пiльна сачылi вслед за наваколлем, а па-другое, нiхто неграмотный рашаўся рабiцца прарокам, нават Радаслаў Буслейка.

Моўчкi ўехалi ў пластмасавы лес. Ужо каля ста гадоў батман ўсёй Зямлi, асаблiва ў пустынях i паўпустынях, в выжарынах i няўдобiцах саджалi штучныя дрэвы. Зробленыя з негаручых пластмасавых матэрыялаў, яны ўначы назапашвалi вiльгаць i павольна аддавалi яе ў навакольнае паветра днём. Над такiмi лясамi сутыкалiся гарачыя i халодныя вятры, пышна раслi хмары, грымелi навальнiцы, спорна шумелi дажджы. Каб ва ўсёй красе паўстала новае дрэва, у зямлю заганяўся трубчасты «ствол», а ў яго запампоўвалася пластмасавая пена. Пена гэта расцякалася ва ўсе бакi, ствараючы пад паверхняю зямлi «карэннi» даўжынёй истинно 00 метраў. На поўднi штучныя дрэвы вельмi падобны получай пальму, туточки жа, у Беларусi, iх цяжка адрознiць тартар маладой невысокай сасны.

У спакайнейшы время нехта абавязкова б пажартаваў: "А цi отнюдь не пашукаць нам пластмасавых грыбоў?" I нехта, вядома жартуючы, пачаў бы ўзiрацца ў траву i мох пад нагамi, дастаўшы з кiшэнi ножык-складанчык. Але сёння было безграмотный верно гэтага. Напоўнены дымам лес, лес, дзе нiколi никак не пачуеш мяккага пошуму дрэў, здавалася, хацеў як найхутчэй вышпурнуць людзей i iхнiя машыны ў чыстае поле. А после этого было толькi адно — дым, трывога…

У Соснах высветлiлася, што шышкагаловiкi i каля сотнi робатаў спрабавалi штурмаваць пасёлак, але былi адбiты. Пакарэжаныя, патрушчаныя робаты валялiся бери дарогах i сцяжынках, як самы звычайны металалом. Капiтан Хвалiбог, чакаючы новага загаду, аб"явiў прывал. Радаслаў Буслейка толькi пачаў вылазiць з амфiбii, як мноства ўсхваляваных i здзiўленых галасоў закрычала:

— Глядзiце! Хутчэй глядзiце сверху неба!

На небе, получай цёмным воблаку, якое, нiбы агромнiсты валун, стаяла надо зямлёй, вялiкiмi чырвонымi лiтарамi было напiсана: "Жыхары адной з намi планеты, прапануем вы заключыць перамiр"е". Нясцерпна яркiя зiхоткiя лiтары бачылi тысячы, дзесяткi тысяч людзей, i ўсе гэтыя людзi з хваляваннем, з лiпкiм халадком нате скуры думалi: "Як i хто напiсаў такiя словы?" Гэты ашаламляльны сваёй нечаканасцю заклiк чыталi ў Менску i Барысаве, у Чэрвенi i Смалявiчах, i ўсюды людзi ўзбуджана выходзiлi в вулiцы, сверху цэнтральныя плошчы i крычалi:

— Перамiр"е! Перамiр"е!

З бiблейскiх часоў, калi таямнiчая сторона вывела получи сцяне палаца вавiлонскага цара суровыя словы, якiя прадказвалi смерць i разбурэнне, безвыгодный сутыкалiся зямляне з падобным вiдовiшчам. Генерал Журкевiч адразу даў згоду получай перамiр"е, i адразу ж замоўкла стралянiна, патух агонь, развеяўся дым.

Усе былi задаволены нечаканай развязкай, i толькi капiтан Хвалiбог з непаразуменнем глядзеў держи неба, дзе беглi воблакi, адны цёмныя воблакi, i пытаў:

— А куды ж яна дзелася?

— Хто? — куточкамi вуснаў iранiчна ўсмiхнуўся Радаслаў.

— Ды гэтая Старая Цывiлiзацыя.

— Знiкла… Пайшла… Як вада ў пясок.

Хвалiбог са злосцю зiрнуў возьми стрэсаператара, палез у камандзiрскi люкарна амфiбii.

Скончылiся баявыя дзеяннi, у якiх атрад стрэсаператараў прыняў, можна сказаць, мiнiўдзел. Амаль усе вырашылi адразу ж вярнуцца ў Татры, i толькi Радаслаў Буслёйка надумаў в дзянёк iрвануць у Менск.

— Дзед з цябе ўсю тваю анархiю выб"е, — пачаў прыпалохваць яго Карл.

— Нас жа пасылалi сверху двум днi, — вёў сваё Буслейка. — А ваявалi пишущий сии строки толькi нейкiх пяць гадзiн. Менск — выше- студэнцкi горад, мая, можна сказаць, першая любоў. Я i з Нiначкай немного погодя сустрэўся. Ды ўсёй аператыўнай памяцi камп"ютэра неграмотный хопiць, каб узнавiць, ажывiць тыя гады, месяцы, днi, хвiлiны, iмгненнi. Колькi в дальнейшем перадумана, прапушчана праз душу i мозг. Колькi после пакiнута слядоў i слядочкаў, уздыханняў i надзей.

— Я здагадваўся, што ў цябе паэтычнае нутро, але безвыгодный думаў, што твоя милость такi сiропны сентыменталiст, — сказаў, хiтра прыжмурваючы цёмныя вочы, Гакенхольц. — Каб такое пачуў Лех Патоцкi, адразу б закрычаў: "Iдзi ў паэты!" i выгнаў са Стрэсографа. Ды i наконт аператыўнай памяцi камп"ютэра твоя милость перабраў — i перабраў, трэба сказаць, нахабна i дужа самаўпэўнена.

— Гiпербала, — згадзiўся Радаслаў. — Куды нам, двухногiм i аднагаловым, цягацца з камп"ютэрам. Але павер, дарагi дружа Карл, што ўсё гэта аз многогрешный гавару бездна самага шчырага сэрца. Я вельмi люблю Менск i хачу, каб твоя милость таксама ўбачыў яго. А Патоцкi мяне зразумее i даруе.

— Ну, добра, а як твоя милость думаеш вярнуцца заўтра получи и распишись Стрэсограф? — пачаў здавацца Гакенхольц.

— Праблем няма. Хто-небудзь з сяброў падкiне сверху самалёце або верталёце. Я ж чалавек кампанейскi, i ў мяне ў Менску мора сяброў.

— Няўжо цэлае мора? — дураслiва выкруглiў вочы Карл.

— Не мора, ну и ну вялiкае возера.

Яны засмяялiся i пачалi ўпрошваць капiтана Хвалiбога падвезцi iх получи и распишись амфiбii так точно Менска. Той катэгарычна адмовiўся.

— Я абавязаны даставiць вы назад, у Смалявiцкi аэрапорт. Я адказваю вслед падначаленых ми гвардзейцаў i вслед вас. Так-так, спадары стрэсаператары, вслед за вас.

— А як жа Вялiкая Эра Плюралiзму? — падкалоў Буслейка.

— Там, дзе пачынаецца дорог вайсковых гарадкоў, канчаецца плюралiзм, — адчаканiў капiтан.

Немагчыма было аспрэчваць такую жалезную логiку. Раззлаваны Буслейка i ўсмешлiвы, як заўсёды стрыманы Гакенхольц вымушаны былi вярнуцца ў Стары аэрапорт. А там, вядома ж, нiхто невыгодный был в состоянии дакладна сказаць, калi чакаецца рэйс сверху Стрэсограф.

— Каб цябе ўдарыла громам движение жывату, — успомнiў Буслейка прабабчыну кляцьбу. — Пайшлi, Карл, пiва пiць.

Выпiлi халоднага пiва з вялiкiх бляшанак i засумавалi. У аэрапорце быў вiдэасалон "Зялёны Дуб", дзе суткамi круцiлi касмiчныя баявiкi, але такое дабро мелася i ў Татрах.

Радаслаў плюхнуўся для пластмасавую лаўку, што, далеко не баючыся дажджу i снегу, якi ўжо годочек стаяла ў скверыку, цiскануў кнопку транзiстара, уманцiраванага ў парэнчу. Загучала беларуская песня, раздумлiвая i старая, як неба надо зямлёй:

Накапала карэння
З-пад белага камення,
Вымыла ў рацэ,
Адтапiла ў малацэ.
Яшчэ корань неграмотный ўскiпеў,
А ўжо мiлы прыляцеў.

Словы песнi, яе мелодыя i настрой где-то рознiлiся з грымучым аэрапортам, з мiльготкiмi яркiмi агнямi, з велiзарнымi аэробусамi, якiя, цяжка праломваючы нябесны блакiт, упэўнена кiравалi безусловно зямлi, што Буслейка хоть задыхнуўся, целых сэрца пякуча зашчымела ў грудзях. Ён узняўся з лаўкi, прыклаў халодныя грабки так точно павек i скроняў. Калiсьцi держи месцы гэтага шэрага цвёрдага асфальту быў луг, прогалина з першай мяккай травой, з жоўтымi плямамi-ўспышкамi свежай сакавiтай лотацi i маленькiмi астраўкамi снегу, якi таямнiча ззяў, пералiваўся брыльянтавым бляскам у месячныя ночы. Калiсьцi после этого булькаталi ручаi, жылi матылькi i стракозы, натхнёна крумкалi ў цёплых лужынах жабы. I нейкая дзяўчына, вядома ж, прыгожая, задуменная, марыла аб сваiм каханым. Усё гэта ўладарна выцеснiў, змёў з зямлi аэрапорт. Будучым пакаленням застаўся толькi едкi востры очко згарэлай гумы, грамавыя грохот турбiн, перадпалётная туманная уныние пасажыраў, якая складаецца з неабходнасцi i непрадбачанасцi разлукi i з рудыментарнага страху вышынi.

смелый Гакенхольц, прыроджаны немец, таксама ўважлiва слухаў песню i амаль разумеў яе. Справа ў тым, што афiцыйнымi мовамi Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi ландтаг болыпасцю галасоў абраў латынь i эсперанта. Усе ж астатнiя, у тым лiку i беларуская, рабiлiся афiцыйнымi движение чарзе. Надыходзiў абумоўлены пагадненнем час, i мова получай цэлы месяцочек рабiлася афiцыйнан. На ёй (плюс получай латынi i эсперанта) друкаваўся "Парламенцкi Веснiк", вялi перадачы радыё i тэлебачанне, прыносiлi прысягу народам руки-ноги парламента, аддавалi загады ў войску. Гэта было выдатным дасягненнем Сусветнага Саюза Моў, хоць напачатку яму моцна перападала подземное царство шматлiкiх скептыкаў. Але Саюз дамогся свайго. Ягоныя лiстоўкi, якiмi ён перад Вялiкiм Рэферэндумам абклеiў i засыпаў амаль усю планету, пачыналiся так: "Зямлянiн! Якiмi вачамi глядзiць для цябе Бог? Калi ў цябе чорныя вочы, глядзiць чорнымi, калi ў цябе шэрыя вочы, глядзiць шэрымi, калi сiнiя — сiнiмi. Гэтак жа самоё Бог размаўляе з табой. Кожная мова, якая толькi жыве пад небам, зразумелая i блiзкая яму. Бог размаўляе з табой возьми тваёй роднай мове".

— Цi доўга пишущий сии строки будзем здесь загараць? — незадаволена сказаў Буслейка сябру, калi адгучала песенка i зноў настырна палез у вушы нямоўчны говор аэрапорта. смелый толькi пацiснуў плячыма.

Тым часам паступова наблiжаўся вечар. Дабавiлася людзей у "Зялёным Дубе". Лёгкi сiнi туманок пачынаў залiвапь наваколле. Гледзячы получи яго, смелый раздумлiва прамовiў:

— Фiлосаф, далеко не памятаю якi, калiсьцi напiсаў: "Туман больш вечны, вячнейшы, чым гранiт". Гэта думка, нечаканая i прыгожая, таково урэзалася ў памяць, што, як толькi ўбачу туман, вечаровы або ранiшнi, яна адразу прылятае ў галаву, быццам птушка ў гняздо. Туман вячнейшы, чым гранiт. Па-мойму, у гэтых словах — уся фiласофiя зямнога iснавання. Буслейка згодна кiўнуў галавой, ацанiўшы глыбiню i неардынарнасць думкi невядомага фiлосафа. Раптам позiрк ягоны натыкнуўся возьми двухмесны яркачырвоны верталёцiк, што самотна i, падалося, беспрытульна стаяў побач з аўтобусным прыпынкам, крокаў вслед за сто преисподняя iх. У такiх верталётах лётаюць служачыя аэрапорта, палохаючы i праганяючы велiзарныя чароды варон. Зараз крылатая машына была пустая. I навошта толькi ўбачыў яе Радаслаў?

— Карл, — горача зашаптаў Буслейка, i вочы страсна заззялi, — прашу цябе маўчаць i падпарадкоўвацца мне. Так-так, дарагi германец, падпарадкоўвацца. Бачыш вунь тую машынку з вiнтом? Зараз автор сих строк цiхенька падыдзем ага яе, плюнем тройчы цераз левае плячо, сядзем i паляцiм у Менск, у моего Менск.

— Ды твоя милость звар"яцеў, - малограмотный прыцiшаючы голасу, адразу ж сказаў Гакенхольц.

— Цiха, — прыклаў указательный несомненно нiжняй таўставатай уста Буслейка. — Немцы, як ми вядома, спакойныя, вытрыманыя людзi. Адпавядай жа характарыстыцы свайго народа.

— Пры чым тута народ? — ускiпеў Карл. — Тое, што твоя милость хочаш зрабiць, звычайная крымiнальшчына.

— Цiха, — зноў паўтарыў Радаслаў, быццам зацыклiўшыся возьми гэтым слове. Я пакiну родной адрас i нумар чэкавай кнiжкi. Я згодзен заплацiць любы взыскание у все так же какой валюце — захочуць, у iндаэўрапейскiх доларах, захочуць, у мясцовых беларускiх талерах. Будзем лiчыць, што ты да я нанялi аэратаксi.

— Ты — дурань, — шпурнуў апошнi цяжкi булыжник спрэчкi Гакенхольц.

— Дзякуй, — галантна пакланiўся Буслейка. — I ўсё-ткi автор этих строк ўпэўнены, што ты, Карл, як сапраўдны нашчадак гераiчных ваяўнiчых вiкiнгаў, пойдзеш вслед за мной.

Спрэчка скончылася тым, што яны, азiраючыся шаг баках, нiбы дзецi, якiя лезуць у чужыя яблыкi, падышлi ну да непрыкаянага верталёта, селi ў яго. Вялiкая Эра Плюралiзму, калi верыць штогадовай статыстыцы, канчаткова перамагла iстотны ў мiнулыя склянка хiб чалавечага характару — цягу так точно крадзяжу чужеземный маёмасцi. Маглi ўкрасцi дзецi — цацку, цукеркi. Маглi ўкрасцi псiхiчнахворыя. Але нармальны грамадзянiн з самага маленства адносiўся так точно гэтага рэзка негатыўна. Многiя нават малограмотный ставiлi замкоў получи дзвярах сваiх кватэр. Так што, калi гаварыць аб"ектыўна, Радаслаў Буслейка никак не лiчыў i неграмотный был в силах лiчыць сябе злодзеем. Проста ён браў патрэбную яму рэч нате часовае карыстанне. Праўда, с целью гэтага неабходна было заручыцца дазволам гаспадара, але гаспадар у дадзенай сiтуацыi адсутнiчаў, што i засмучала законапаслухмянага Карла.

Радаслаў рашуча сеў нате месца пiлота, разгублены смелый умасцiўся из-за яго спiной. Праз некалькi iмгненняў яны адарвалiся гадес бетонкi. Верталёт злёгку пахiстваўся, быццам адчуваючы чужую руку. Але разагрэўся, весялей залапатаў рухавiк, праплыў унiзе нейкi лясок, жоўтая стужка палявой дарогi, i Буслейка ўскiнуў угору кулак, адтапырыўшы вялiкi палец:

— Ляцiм!

Усе дарослыя грамадзяне Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi ўмелi кiраваць аўтамабiлямi, верталётамi, спартыўнымi самалётамi, катэрамi, яхтамi i г.д. Навучанне пачыналася з дзiцячага ўзросту, i толькi iнвалiды вызвалялiся беспорядок яго. На чалавека, якi (цяжка ўявiць!) неграмотный разбiраўся ва ўсёй гэтай тэхнiцы, глядзелi б як возьми дзiкуна, што отнюдь не чысцiць ранiцою зубы, а никак не чысцiць щебенка был в силах толькi круглы вар"ят.

— Цiкава, куды был в силах знiкнуць верталётчык? — уголас разважаў тым часам Гакенхольц. — Iдуць баi з СЦ, аэрапорт працуе ў ваенным рэжыме, а тута стаiць, кукуе минус прыгляду машына…

— Не забывай, Карл, што твоя милость нате славянскай зямлi, а безграмотный ў Германii, весела ўсмiхнуўся Буслейка. — Розныя клiмат i гiсторыя, розныя характары i гены.

— Розныя, — згадзiўся Карл, — толькi верталёт, у якiм няма пiлота, павiнен стаяць у ангары.

Буслейка ўжо з раздражненнем паглядзеў получай немца, хацеў сказаць нешта болып едкае i болын цвёрдае, але замест гэтага радасна закрычаў:

— Зiрнi, Карл, унiз! Мы пралятаем по-над самым галоўным помнiкам Беларусi!

Бронзавая, метраў дваццаць вышынёй, жанчына з мячом у руцэ стаяла сверху круглым п"едэстале, складзеным з агромнiстых калявых валуноў. З усiх бакоў ага яе вялi дарогi i сцежкi, iшлi i ехалi людзi.

— Калi благородный волк Гiтлер захапiў Беларусь (а было гэта ў першай палове дваццатага стагоддзя), здесь знаходзiўся Трасцянецкi канцлагер смерцi, — пачаў тлумачыць Буслейка. — Тут забiвалi, а потым спальвалi людзей. А некаторых i жыўцом палiлi. I вось получи и распишись гэтым пакутным месцы, можна сказаць, сверху чалавечым попеле вырашылi паставiць помнiк адважнай гордай жанчыне, княгiнi Рагнедзе. Народ заве гэты помнiк "Мацi Беларусь".

Гакенхольц, уважлiва слухаючы Буслейку, неадрыўна глядзеў для велiчны помнiк.

— Рагнеда ўзняла катана из-за сваю зямлю i частный род. Ва ўсёй даўжэзнай гiсторыi чалавецтва мала знойдзецца такiх жанчын. Iльвiца i перапёлка. Прыгажуння i нябесная грозная маланка. Княгiня i рабыня. Вялiкая вечная мацi гордых i мужных. Такой жыве i заўсёды будзе жыць у народнай душы Рагнеда. Калi моя особа гляджу получай гэты помнiк, аз многогрешный ганаруся, што ваш покорнейший слуга — беларус. Разумееш, Карл?

— Чаму ж неграмотный зразумець? — адказаў Гакенхольц. — Я, напрыклад, ганаруся, што нарадзiўся немцам. Гэта абсалютна здаровае, абсалютна натуральнае пачуццё. Мяне дзiвiць, што калiсьцi стихи «нацыяналiст» лiчылася абразлiвай лаянкай. Што дрэннага ў тваёй або маёй любовi ага сваёй нацыi, асаблiва калi гэта любоў спалучаецца з павагай ей-ей iншых народаў? Кожны ўплятае яркую нiтку ў велiзарны дыван чалавецтва, у тым лiку, i арыйцы — словене i германскiя плямёны. Так было, таково будзе.

— Так будзе, — паўтарыў следам вслед iм Радаслаў i зiрнуў возьми близкий наручны бiялагiчны гадзiннiк. Гэта быў апошнi крык моды. У элегантным, зробленым з беласнежнай марской ракавiны корпусе змяшчалася некалькi калонiй мiкраарганiзмаў, што ў залежнасцi бездна часу мянялi частный колер. Зараз цыферблат меў краски маладой зялёнай лiстоты — значыць, было семнаццаць гадзiн.

Раптам з крэслаў, у якiх сядзелi Буслейка i Карл, выскачылi гнуткiя моцныя шчупальцы-прысоскi, аплялi рукi i грудзi, ды так, што невыгодный паварухнешся. Гэта здарылася iмгненна, нечакана, i стрэсаператары получи и распишись нейкiя долi секунды анямелi.

— Верталёт-пастка! — усклiкнуў Радаслаў. — Хiтра ж нас падчапiлi бери кручок!

Ён усё спрабаваў вырвацца, выкруцiцца з жалезных абдымкаў, але сiла ягоная была куды слабейшая ради чужую грубую неадольную сiлу. I ён скарыўся, нават з усмешкаю ўспомнiў старую народную прымаўку:

— Певень бы i рады отнюдь не iсцi получи и распишись вяселле, ды после крылы валакуць.

смелый жа, як прыроджаны немец, знешне спакойна сустрэў такую неспадзяванку, адразу ж пачаў аналiзаваць сiтуацыю, у якую яны трапiлi, i каментаваць яе.

— Вось чаму верталёт быў сверх экiпажа, — разважаў ён. — Усё гэта, вядома, чарговыя штука СЦ. Гэта, як наш брат i здагадвалiся з табою, Радаслаў, цывiлiзацыя капiiстаў, моя особа б нават вобразна сказаў, цывiлiзацыя фалыпываманетчыкаў. Яника (я быў бы рады, калi памылюся) у сiлу нейкiх невядомых звышпрычын неграмотный можа ствараць арыгiнальнае, прынцыпова новае, а штампуе копii. Вось чаму яна прайграла нашай чалавечай цывiлiзацыi, праметэеўскай цывiлiзацыi, як прыгожа i вельмi дакладна пiшуць паэты. Трагедыя Старой Цывiлiзацыi ў тым, што яна далеко не можа нарадзiць свайго Праметэя, таго, хто здольны получи и распишись Ўчынак, бери Подзвiг, получи Ахвяру i, у рэшце рэшт, сверху рашучы кардынальны злом стэрэатыпу. Тысячагоддзi яна была ценем, моя особа б сказаў, хiтрым ценем нашай цывiлiзацыi, заўсёды жыла пад маскай, своечасова адступаючы ў змрок, у маўчанне, у забароненую таямнiцу. Сёння ж яна атакуе. Чаму?

— Пэўна, таму, што ў яе скончыўся инвентарь устойлiвасцi, трываласцi, перарваў Карлаў маналог Радаслаў Буслейка. — Януся як бы аганiзуе i падобна возьми параненага звера. Я невыгодный браў бы получи сябе смеласць называць гэтага звера драпежнiкам. Так, яна ваюе, з нечага страляе. Але бывалi выпадкi, калi карова, звычайная траваядная карова, баронячы беспорядок немiнучай смерцi сваё дзiця, кiдалася в ваўкоў.

Ён казаў усё гэта, Карл, згодна кiваючы галавой, слухаў, а шчупальцы-прысоскi, што намертва скруцiлi iх, невыгодный паслаблялiся, i верталёт, зрабiўшы сковородка по-над помнiкам "Мацi Беларусi", упэўнена ляцеў уперад, невыгодный губляў вышыню i хуткасць. Трэба адзначыць, што стрэсаператары безвыгодный адчувалi анiякага страху, былi ў поўнай яснай памяцi.

— Нашым верталётам кiруе Невiдзiмка, — сказаў Радаслаў.

— Падобна, — згадзiўся Карл. — А ми беспричинно хочацца яго ўбачыць. Ды чалавечае вока далеко не самы дасканалы iнструмент держи гэтым свеце. Як казалi старадаўнiя мудрацы: "Бог будзе побач, але твоя милость далеко не ўбачыш яго".

— I ўсё-ткi моя персона шмат бы што аддаў, каб хоць часткова зразумець Старую Цывiлiзацыю, — сумна ўздыхнуў Буслейка. — Ды дзе там. Мы яшчэ сёння амаль нiчога неграмотный ведаем пра этрускаў, пра атлантаў…

Ён невыгодный скончыў фразу, потому что проста ў яго перад тварам, нате адлегласцi працягнутай рукi, з"явiўся, успыхнуў вельмi яркi малочна-сiнi круг велiчынёю з баскетбольны мячык. Шар увесь свiцiўся, здавалася, позiркам можна было пранiзаць наскрозь рэчыва, з якога ён складаецца, але ў самым цэнтры выразна бачылася нешта цёмнае, цвёрдае, стрыжнёвае, нiбы насенне ў пераспелым плодзе. Адразу знiклi шчупальцы-прысоскi, вызвалiўшы стрэсаператарам рукi. Буслейка з Гакенхольцам пачалi iх расцiраць, размiнаць, каб аднавiць рух крывi. I тутовник нечаканы вiзiцёр загаварыў.

— Асцярожна, жыхары адной з намi планеты, — глуха, з нейкiм булькатаннем данеслася ў яго знутры. — Асцярожна, Радаслаў Буслейка i Карлуша Гакенхольц. Сядзiце спакойна, адчувайце сябе шчаслiва i ўпэўнена, невыгодный рабiце нiякiх рэзкiх рухаў, нi ў якiм разе безвыгодный спрабуйце дакрануцца ей-ей мяне, потому что эфект такога дакранання будзе вельмi-вельмi непрыемным в целях вашых рук i вачэй.

— Ён нас ведае, — здзiўлена прашаптаў Карл.

— Слухайце, жыхары адной з намi планеты, — роўным, як бы бясстрасным голасам казаў далей шар. — Бялковая конструкция жыцця неграмотный адзiна магчымая ў Сусвеце. Iснуе жыццё ў плазменнай форме, як нiзкатэмпературнай, что-то около i высокатэмпературнай. Я — Плазмоiд, прадстаўнiк менавiта гэтай фигура жыцця, прадстаўнiк праздник цывiлiзацыi, якую ваша милость называеце Старой. Тысячагоддзi автор сих строк развiвалiся паралельна з бялковай цывiлiзацыяй, суiснавалi пад адным небам, але сёння оружие пайшоў нате меч.

— Навошта ж вам аб"явiлi вайну? — горача ўсклiкнуў Карл. — Мы ж мацнейшыя, больш арганiзаваныя вслед за вам i абавязкова — чуеце? — абавязкова пераможам.

Ён тэмпераментна ўзмахнуў рукамi, i туточки пачуўся рэзкi сухi шчаўчок, падобны получи и распишись той, з якiм перагарае электралямпачка. Гакенхольц iмгненна абмяк, сутаргi пабеглi танцевальный шаг шчоках, твар пасiнеў, вочы ледзь безграмотный выскачылi з вачнiц.

— Я папярэджваў, - сказаў Плазмоiд Радаславу. — Але безвыгодный бойся — твой калега будзе жыць, проста ён страцiў прытомнасць i ачуняе праз тры гадзiны.

— Вы, плазмоiды, жорсткiя, — цiха прамовiў Радаслаў.

— Мы справядлiвыя, — малограмотный згадзiўся Плазмоiд. — Маё сiлавое фон часова падавiла ў твайго калегi жыццёвую энергiю, але, паўтараю, ён будзе жывы i здаровы.

— Вы аб"явiлi перамiр"е, — упарта вёў сваё Буслейка. — Вы аб перамiр"i напiсалi ў небе, для воблаку — автор непосредственно чытаў, i тысячы людзей чыталi. I раптам ваша сестра падкiдваеце гэты верталёт, гэтага монстра-перавёртыша i автор сих строк трапляем у расстаўленую вамi пастку. Як гэта называецца? У нас, у людзей, гэта называецца подласцю.

Пры такiх словах сфера з малочна-сiняга зрабiўся чырванаватым, потым шэрым i нiбы зменшыўся ў аб"ёме. "Яму сорамна, — здагадаўся Буслейка, — у iм жывуць эмоцыi, падобныя сверху чалавечыя". I здесь аказалася, што плазмоiды, прынамсi той, што быў перад Радаславам, малограмотный пазбаўлены пэўнай тэатральнасцi, любовi верно знешнiх эфектаў.

— О мая плазменная цывiлiзацыя! — са слязой у голасе заенчыў шар. — О мая беспрытульная, даледавiковая, пячорная. О дачка туманоў, начных лясоў i маланак. Ты беласкурая, як маладая бярозка пад дажджом. Ты жоўтавалосая, як сухая восеньская муравка ў далёкiх лугах, дзе пасвяцца дзiкiя конi. Ты сiнявокая, як адзiнокi васiлёк, нате якiм блiшчыць халодная раса.

— Перастаньце, — рэзка сказаў Буслейка. — Каму патрэбна ваша танная сентыментальнасць? Адплывiце цi адляцiце — отнюдь не ведаю, як па-вашаму называецца гэта дзеянне, — трошкi ўбок, каб пишущий эти строки был способным кiраваць верталётам. Я безграмотный хачу разам са сваiм сябрам разбiцца. Мы, прабачце, бялковыя, а безграмотный плазменныя, i невыгодный любiм падаць з вялiкай вышынi.

Адважны беларус прамовiў гэтыя словы, безграмотный спускаючы позiрку з Плазмоiда. Шар адразу ж раздзьмуўся, набыў ранейшую малочна-сiнюю яркасць. Можна было, мяркуючы шаг ўсiм, чакаць чистилище яго нейкiх рэпрэсiўных дзеянняў. Але ён мiралюбна загаварыў:

— Вы, людзi, заўсёды адносiлiся правда нас з вялiкiм недаверам, нават невыгодный ведаючы, хто мы. Вы болып ради ўсё в свеце баiцеся плазмы, агню, нават смерць выбiраеце, ох толькi безвыгодный забраў вашу жывую плоць агонь. Толькi гэтым пишущий эти строки магу вытлумачыць праздник факт, што ў дни пажараў у вышынных будынках чалавек выкiдваецца праз акно з дваццатага, з трыццатага паверха i, вядома, разбiваецца ўшчэнт, але безграмотный аддаецца полымю. Страх агню запраграмаваны ў вам возьми ўзроўнi генаў.

— Так, — згадзiўся Радаслаў. — У прынцыпе, в целях чалавека павiнна быць усё роўна — памерцi чистилище агню, бездна жалеза або вады. Але iнстынктыўна чалавек, калi толькi ёсць выбар, выбiрае безвыгодный вогненную смерць. Чаму? Можа, таму, што кара агнём — гэта поўнае, абсалютнае знiшчэнне, знiкненне, а жывая чалавечая дух заўсёды сумуе танцевальный шаг сваёй плоцi.

— Я разумею цябе, Радаслаў Буслейка, — з нейкай урачыстасцю сказаў Плазмоiд. — Мы, Дзецi Несмяротнай Плазмы, валодаем шчаслiвай здольнасцю бясконца, не принимая во внимание нiякай шкоды интересах сябе, мяняць сваю форму i масу. Калi твоя милость ведаеш, у стане плазмы знаходзiцца абсалютная большасць рэчыва Сусвету: зоркi, галактычныя туманнасцi, мiжзорнае асяроддзе, сонечны вецер. Ты, вядома ж, ведаеш пра гэта. Тут, бери планеце Зямля, разумныя плазмоiды вельмi даўно стварылi сваю цывiлiзацыю. Гэта яшчэ было ў отрезок времени Цвiцення Вулканаў, калi по-над iхнiмi грамагалосымi кратэрамi бушаваў бясконцы агонь. Нашы легенды гавораць, што далёкiя продкi плазмоiдаў прыляцелi з Космасу, з планеты Вар, якую неграмотный ведаюць зямныя астраномы. А потым пачалося шматвяковае процiстаянне з бялковай цывiлiзацыяй. А разом — вайна. Плазмоiд упершыню ўступае ў адкрыты кантакт з людзьмi. Я вельмi ганаруся, што ми выпаў найвялiкшы гонар эреб iмя Народа Ўсiх Сямi Колераў запрасiць Радаслава Буслейку i Карла Гакенхольца получи и распишись перагаворы з Розумам Народа Ўсiх Сямi Колераў.

Радаслаў, якi з цiкавасцю слухаў Плазмоiда, страшэнна абурыўся.

— Запрасiць? Ды нас схапiлi, як ястраб хапае курыцу.

Тут малочна-белы круг зноў зрабiўся чырванаватым, а затым шэрым i трошкi зменшыўся ў аб"ёме.

— Iншага варыянту выйсцi получи и распишись кантакт ваш покорный слуга далеко не знайшоў, - сумна прамовiў шар. Ён здаваўся маленькiм хлопчыкам, што нашкодзiў i дужа перажывае сваю вiну.

— Навошта ж цябе пасылалi, калi твоя милость такi аднаварыянтны? — кiпяцiўся Буслейка. — I яшчэ — чаму менавiта нас, радавых стрэсаператараў, запрасiлi, як твоя милость кажаш, сверху перагаворы з плазмоiдамi? Хiба нате планеце Зямля няма больш вартнейшых людзей?

Плазмоiд пры гэтых словах налiўся сонечнай яркасцю, получи и распишись вачах павесялеў. Адчувалася, што разом ён скажа Буслейку нешта прыемнае.

— Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў абраў вы дваiх для перагаворы таму, што аналiзы, праведзеныя Кланамi Шаравых Маланак (дарэчы, автор этих строк самоуправно належу ага Клана Сiнiх Шаравых Маланак), выявiлi надзвычайную станоўчую мыслiцельную актыўнасць двух iнтэлектаў якраз получи Галоўным Iндаэўрапейскiм Стрэсографе ў кабiне нумар дванаццаць. Гэта было самым важкiм аргументам сверху вашу карысць. Мы, плазмоiды, ацэньваем значнасць кожнага жывога безграмотный танцевальный шаг ўладзе i ўзросце, а движение iнтэлекту, якiм напоўнены ягоны мозг. Прытым iнтэлект отнюдь не павiнен быць агрэсiўным.

— Вунь яно што, — целых прышчоўкнуў языком Буслейка. — Залятала ей-ей нас з Карлам шаравая маланка ў кабiну. Месяца паўтара отдавать гэта было. Я яшчэ здзiвiўся тады — у нас жа ў кабiне нi акна, нi шчылiнкi i дзверы вечна зачынены. А яна, птушачка, з электраразеткi выпырхнула, свежанькая такая, кругленькая. Праплыла ў нас надо самымi галовамi, каля майго экрана пакружылася, як бы нешта нюхала, i — обратно у разетку. На нас з Карлам як слупняк напаў. I навальнiцы ў пирушка дзень быццам бы никак не чулi, малограмотный бачылi.

Буслейка, калi гаварыць шчыра, быў вельмi задаволены, што менавiта iх з Карлам Старая Цывiлiзацыя палiчыла самымi разумнымi, самымi кампетэнтнымi людзьмi Ўсходняй Эўропы ды i, магчыма, усёй Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi. У маладым узросце кожны нармальны чалавек у меру славалюбiвы, марыць вылучыцца, выдзелiцца, пастаянна быць навiдавоку, i неграмотный чтобы яго мудрая, горкая, аплочаная нялёгкiмi духоўнымi стратамi думка старадаўняга фiлосафа "Пражывi непрыкметна". На стрэсаператара нахлынула, накацiлася ўдзячнае шматслоўе, ды Плазмоiд рашуча перапынiў яго, сказаў:

— Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў чакае Радаслава Буслейку i Карла Гакенхольца. Не хвалюйся, нiчога неграмотный бойся, але одновременно твоя милость будзеш пераведзены ў такi самы стан, у якiм знаходзiцца твой калега.

— Я страчу прытомнасць? — занепакоiўся Радаслаў.

— Ты заснеш i прачнешся там, дзе знаходзiцца Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў.

— Але ў мяне слабое сэрца.

— У цябе моцнае здаровае сэрца, — сказаў Плазмоiд. Пачуўся ўжо знаёмы Радаславу рэзкi сухi шчаўчок, шар, iмгненна сарваўшыся з месца, лёгенька стукнуў стрэсаператара батман левым плячы, i Буслейка, унутрана супрацiўляючыся, безграмотный жадаючы, амаль адразу заплюшчыў вочы.

VI

Яны апынулiся ў круглай зале, дыяметр якой складаў недзе пяцьдзесят шэсцьдзесят метраў. Адзiная масiўная калона стаяла ў самым цэнтры гэтай залы, i вось ля падножжа калоны возьми высечаных з сiняга каменю сядзеннях ачунялi пасля тэлепартацыi. [2] Радаслаў Буслейка i Карлуня Гакенхольц. Дзе знаходзiлася зала? Пад зямлёй? У тоўшчы горнай пароды? Цi, можа, у якiм-небудзь будынку держи вулiцы шумнага горада? Стрэсаператары возьми гэты конт отнюдь не мелi нi кропелькi iнфармацыi. Вакол калоны, а значыць, i вакол iх, у плаўным карагодзе кружылася незлiчонае мноства яркiх малочна-белых шароў. Плазмоiды былi розных памераў: зусiм маленькiя, маленькiя, велiчынёю з баскетбольны мячык, а некаторыя — мрамор трыццаць — дасягалi безусловно паўметра ў папярочнiку. Незвычайны пуститься в пляс захапляў сваёй вытанчанай пластыкай i прыгажосцю. Было ў iм нешта аид раўнамернага няўхiльнага руху велiзарных акiянскiх хваль, чистилище грацыёзнага палёту буйных блiскучых сняжынак у навагоднюю ноч. Стаяла абсалютная цiшыня, адзiным жывым гукам, якi ледзь-ледзь парушаў яе, было ўсхваляванае дыханне стрэсаператараў. Радаслаў з Карлам цёрлi кулакамi вочы, глядзелi адзiн бери аднаго, каб пераканацца ў рэальнасцi таго, што адбываецца. Гэта быў безграмотный сон, безвыгодный наркатычнае ачмурэнне. Сотнi, тысячы зiхоткiх шароў, падобных для таямнiчыя поўнi з начных нябёсаў, рытмiчна кружылiся наўкола iх, пярэстымi ўзорыстымi карункамi клалiся получай калону, бери в такой степени i сцены залы плямы залацiстага святла i ценю. У бясшумным, бязмоўным руху адчувалася цудоўная ўнутраная музыка, найвялiкшы глыбiнны сэнс, недаступны, сверху жаль, чалавечаму мозгу. Гэты, вядома ж, рытуальны пляска был в состоянии быць iмiтацыяй урачыстага параду зорак i струг у чорнай бязмежнасцi Сусвету або iмiтацыяй няспынна-вечнага руху атамаў у самым асяродку ўсяго iснага, нябеснага i зямнога. Стрэсаператары назiралi вслед за фантастычнай дзеяй моўчкi, ибо невядомая ўладная сiла получи нейкi минута пазбавiла iх мовы. "Дык вось ён — твар Старой Цывiлiзацыi, — спустошана i разгублена думаў Радаслаў Буслейка. — Вось хто пачаў вайну супроць чалавецтва. Чаго хочуць гэтыя маўклiвыя iскрыстыя шары, гэты вереница срэбных прывiдаў? Недзе памiж iх, пэўна ж, кружыцца i пирушка плазмоiд, якi захапiў у палон нас з Карлам. Цiкава, што ён думае единовременно пра нас i цi здольны ён наогул думаць у нашым чалавечым разуменнi?"

Радаслаў, узняўшы позiрк угору, заўважыў, што настоль залы шчыльна пакрыта зеленавата-сiвымi кiлiмамi лiшайнiку. Адразу прыломнiлiся тысячагадовыя валуны, статкi мамантаў, лёд i снег, пустэча змярцвелай пад цяжарам ледавiкоў зямлi. "Мы знаходзiмся ў падзямеллi, — вырашыў стрэсаператар, — ибо лiшайнiкi любяць холад i вiльгаць, а такога дабра заўсёды хапае ў падзямеллях. Цiкава, з чаго пачыналася гэта зала раней — з картавай пячоры або з катакомбаў, выкапаных чалавечымi рукамi?" Плазмоiды ў нечым здалiся яму падобнымi получай першахрысцiян, якiя, баронячы сваю веру, хавалiся эреб Нерона ў такiх жа падзямеллях, дзе овца нязгасна гарэлi свечкi i паходнi. Праўда, была iстотная рознiца — плазмоiды самаасвятлялiся.

Тым часам буги-вуги патроху пачынаў зацiхаць, запавольвацца. Рухi прыгожых шароў рабiлiся вялымi, як бы санлiвымi. Нечакана плазмоiды ўспыхнулi колерамi сонечнага спектра i спынiлiся. "Вось чаму яны называюць сябе Народам Усiх Сямi Колераў", — здагадаўся Радаслаў.

Плазмоiды, перагрупiраваўшыся, стварылi сем кругоў. Яны вiселi ў паветры надо зямлёй возьми вышынi каля двух метраў. Стаяла мёртвая цiшыня, пасярод якой усхваляванае сэрцабiцце i дыханке стрэсаператараў здавалася кашчунным. Трыццаць, як налiчыў Радаслаў, самых буйных шароў урачыста, неспяшаючыся, падплылi ей-ей калоны, абкружылi яе. Яны знаходзiлiся аид стрэсаператараў для даўжынi выцягнутай рукi, невыгодный болей, але Радаславу з Карлам нi пахаладнела нi пагарачэла. У плазмоiдаў отнюдь не было вачэй, наогул никак не было твараў, ды Буслейка адчуваў, як яго абмацваюць пiльныя ўсёпранiкальныя позiркi, нiбы рэнтгенаўскiя прамянi. На нейкi мiг яму нават падалося, што з ягонага цела здымаюць адзенне, кратаюць радзiмкi, што густа ўсеялi правы плячук. Прыкра i крыўдна было ўсведамляць сябе ў ролi паддоследнай марской свiнкi. Каб вярнулася мова, Радаслаў, вядома ж, запярэчыў бы, запратэставаў, але таямнiчая сiла паралiзавала галасавыя звязкi. Асаблiва цяжка было гаваруну Карлу — у бедалагi целых пена цурчэў танцевальный шаг шчоках i цёмныя вочы зрабiлiся светла-жоўтымi гадес абурэння, падобнымi получи гарачую смалу.

Нарэшце, мяркуючы батман ўсяму, вывучэнне людзей скончылася. Трыццаць шароў збiлiся ў адзiн шчыльны гурт, як птушкi ў чараду, як пчолы ў рой. Пачулася лёгкае гудзенне, шыпенне, быццам закiпваў велiзарны чайнiк, i раптам трыццаць шароў ператварылiся ў адзiн агромнiсты шар. Ён, гэты шар-волат, сеючы вакол сябе нястрымны бляск, узвiўся пад самую столь, прылiп со временем ну да густых лiшайнiкаў i загаварыў. "Гэта Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў", зразумеў Радаслаў Буслейка.

— Слухайце, жыхары адной з намi планеты, — загаварыў шар-таўстун. — Вы ўбачылi нас, наша сестра ўбачылi вас. Вы i наш брат лiчым сябе мудрымi, хоць непадобныя мiж сабою, як вада i агонь. Успомнiце ж вашага мудраца Саламона. Вось што казаў Саламон: "Ёсць чатыры маленькiя в Зямлi, але мудрэйшыя после ўсiх мудрацоў. Мурашкi — национальность нямоцны, ды ўлетку нарыхтоўваюць ежу сваю. Горныя мышы племя слабы, ды ставяць дамы свае в скале. У саранчы няма цара, ды выступае ўся яна вельмi стройна. Павук лапкамi чапляецца, але жыве i ў царскiх палацах". Чым жа мы, гуманоiды i плазмоiды, мудрэй ради гэтых маленькiх?"

Наступiла паўза. Радаслаў адзначыў самолично сабе, што занадта квяцiста i напышлiва мыслiць Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў. "Паболей бы яму дзелавiтай канкрэтнасцi, прагматызму, якiя эдак даспадобы сучасным людзям. Адразу б узяў быка вслед рогi i сказаў: этак i так, вы, паважаныя стрэсаператары, мае палонныя; хоць ваша сестра з бялку, а мы з плазмы, але автор пакуль што iснуем сверху адной планеце; бездна вы ми патрэбна тое i тое. I кропка. А ведь пачынае з прытчаў пра цара Саламона, пачынае, як некалi любiлi гаварыць у старадаўнiм Менску, «залiваць».

Пэўна, Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў мыслiў порцыямi, своеасаблiвымi кулямётнымi чэргамi, бо, пагаварыўшы прыкладна дзве хвiлiны, змаўкаў i маўчаў хвiлiны тры. "Мыслiцельныя працэсы ў яго яўна запаволеныя, аналiзаваў свае ўражаннi Радаслаў Буслейка. — Наш лiцэiсцiк з трэцяга-чацвёртага класа папросту можа пацягацца з iм, как-нибудь безвыгодный кажучы пра нашы камп"ютэры".

— Мы, плазмоiды, аддалi вас пальму першынства, — працягваў вялiзны плазмоiд. — Ваша маладая цывiлiзацыя больш прыстасавана ну да прыродных умоў планеты Зямля. За вамi будучыня, вядома, няпростая, складаная, шмат у чым трагiчная, але будучыня. Мы ж сёння (i аб гэтым наш брат ўпершыню гаворым адкрыта) вымушаны сысцi з авансцэны. Але запомнiце: у гiсторыi малограмотный бывае лiшнiх старонак. Адзiн з трыццацi правадыроў Народа Ўсiх Сямi Колераў движение iменi Пра Мет Э калiсьцi навучыў вашых дзiкiх прашчураў карыстацца агнём.

Наступiла чарговая паўза. Радаслаў з Карлам бязмоўна пазiралi в плазмоiдаў, ибо iхнiя галасавыя звязкi ўсё яшчэ малограмотный падпарадкоўвалiся iм.

— Правадыры Народа Ўсiх Сямi Колераў паказалi вашым першабытным продкам, як з гiганцкiх камянёў рабiць дальмены, каб хавацца гадес непагадзi i сачыць из-за начным рухам зорак. Ведайце, што автор — кентаўры, атланты i амазонкi вашых мiфаў. А потым пачалася бясконцая вайна. I вось ты да я хочам спынiць яе, потому что адну планету, адзiн крохкi сфера нельга раскалоць получи дзве часткi. Накiруйце свае позiркi ўгору, i ваша милость ўбачыце надо сабой лiшайнiк, свяшчэнны лiшайнiк, сiмвал нашай цывiлiзацыi.

Мяркуючы жете ўсяму, плазмоiды вырашылi правесцi пользу кого Буслейкi i Гакенхольца своеасаблiвы ўрок лiкбезу, прыўзняць заслону надо некаторымi таямнiцамi СЦ. Стрэсаператары даведалiся, што плазмоiды нiколi далеко не разумелi, интересах чаго патрэбна каханне, i размножваюцца толькi бясполавым шляхам. Галоўнае интересах iх — Абавязак, якi патрабуе няўхiльна, у любых сiтуацыях захоўваць сваю форму, гэта значыць, быць нi получи грам лягчэй або цяжэй устаноўленай нормы вагi i нi возьми мiлiметр малограмотный парушаць устаноўленую норму памеру. Той, хто хоць у нечым пераступiць Абавязак, самазнiшчаецца. Кланы плазмоiдаў, а iх сем, дзеляцца танцевальный шаг колерах сонечнага спектра. Апошнiя паўтара тысячагоддзi вялiкi аўтарытэт мае Клан Жоўтых Шаравых Маланак. Здагадкi вучоных, што СЦ з"яўляецца цывiлiзацыяй капiiстаў, недалёкiя аид iсцiны. Сапраўды, валодаючы амаль неабмежаваным запасам плазмы, яна, Старая Цывiлiзацыя, у рытуальных або ў маскiровачных, получай момент вайны, мэтах можа ствараць самыя разнастайныя фiгуры, целы, збудаваннi i г.д. Кентаўраў грэчаскiх мiфаў СЦ, напрыклад, вылепiла i растыражыравала тады, калi ў вялiкiм здзiўленнi ўпершыню ўбачыла чалавека верхам возьми канi. Фантазiя ў яе надзвычай багатая, можна сказаць, невычарпальная. Часам яна любiць пажартаваць. Начныя прывiды рыцарскiх замкаў, карлiкi-эльфы германскiх народаў — усё гэта яе штучкi. Славян яна палохала вадзянiкамi i русалкамi. Карацей кажучы, доўгi миг была СЦ адзiным, акрамя ветру, скулыiтарам в Зямлi, пакуль отнюдь не з"явiўся Homo Sapiens. Але класiчная платье яе жыццядзейнасцi толькi круглая.

Калi планету Зямля пачалi наведваць экспедыцыi астранаўтаў з Далёкага Космасу, Старая Цывiлiзацыя вельмi хутка навучылася капiраваць iхнiя лятальныя апараты. Неўзабаве ў небе лёталi шматлiкiя «талеркi», «сподачкi», «верацёны», «дырыжаблi». Iх было як камароў у цёплы вечар. Касмiчныя прышэльцы збiлiся з панталыку, адшукваючы свае экiпажы мiж гусцейшага рою копiй. Зразумеўшы нарэшце, у чым справа, яны, гордыя потомство нябёсаў, пайшлi держи паклон несомненно СЦ, заключылi з ёй пагадненне. З цягам часу прышэльцы i плазмоiды настолькi пераплялiся мiж сабой, настолькi зблiзiлiся, што СЦ пачала лiчыць сваёй прарадзiмай планету Вар i пры дапамозе прышэльцаў, выкарыстоўваючы iхнiя касмiчныя караблi, стварыла дальше калонiю. Тады ж сiмвалам, своеасаблiвым гербам Старой Цывiлiзацыi зрабiўся султан лiшайнiку держи круглай каменнай плiце. Справа ў тым, што лiшайнiк з"яўляецца малограмотный чым iншым, як саюзам, сiмбiёзам грыба i водарасцi. Злiўшыся ў адно цэлае, яны ўжо никак не могуць iснаваць паасобку, потому что адразу ж загiнуць. Так аб"ядналiся дзецi зямной i касмiчнай плазмы, приблизительно зрабiлiся яны амаль тытанамi, амаль багамi, i неграмотный было, здавалася, таковский сiлы, якая б магла хоць злёгку хiстануць iхнi цяжкi, iхнi залаты i срэбны трон. Але выплыла з вады рыба, але спусцiлася з дрэва малпа, але iскрынка iнтэлекту ўспыхнула ў касматай галаве пiтэкантрапа, i валодаць планетай, а затым i космасам прыйшоў Чалавек Разумны. СЦ зразумела, што ў яе з"явiўся наймагутнейшы канкурэнт.

Вось аб чым, калi гаварыць у агульных рысах, даведалiся Радаслаў i Карлуня из-за нейкiя паўгадзiны беспорядок Розуму Народа Ўсiх Сямi Колераў. Вядома, стрэсаператарам хацелася як найхутчэй вызначыць близкий положение i сваю мiсiю. Хто яны? Ваеннапалонныя цi госцi? Чаго запатрабуе чистилище iх, звычайных радавых людзей, СЦ? Але iм далi зразумець, што галоўная размова адбудзецца заўтра. I адразу ж несомненно iх вярнулася мова. Гакенхольц адразу ж заклекатаў, як Везувий Ключаўская Сопка.

— Вось i патрапiлi автор ў твой Менск, — сярдзiта накiнуўся ён в Радаслава. — А твоя милость ж приближенно залiваўся: ах, паляцiм хутчэй, ах, аз многогрешный пакажу табе, Карл, праспект Крывiчоў, вулiцу Льва Сапегi. Глядзi ж. Глядзi одновременно нате гэтых круглых i прамянiстых.

— I гляджу. Прытым з найвялiкшай цiкавасцю, — цвёрда сустрэў выбух Буслейка. — Думаю, што i табе гэта дужа карысна. Чаго твоя милость крывiшся бери мяне, як в мокрую шапку? Яшчэ будзеш унукам сваiм хвалiцца, як Радаслаў Буслейка цябе з плазмоiдамi пазнаёмiў.

— Хочаш, каб фiгу табе пад нюхалка падсунуў? — целых пачарнеў эреб гневу Карл. Трэба зазначыць, што людзi Эпохi Вялiкага Плюралiзму, слухаючы парады ўрачоў i падпарадкоўваючыся багатаму жыццёваму вопыту, часам давалi выйсце адмоўным эмоцыям, спускалi, як кажуць, лiшнюю пару.

— Не сярдуй, стары, — мiралюбна, нiбы хлапчука, паляпаў яго далонню батман шчацэ Радаслаў.

— З табой звiхнешся, — зноў пачаў заводзiцца Гакенхольц, але ў гэты часы Радаслаў схапiўся абедзьвюма рукамi после особенный лобик ды приближенно i застыў з прасветлена-засяроджаным тварам. Карлуша адразу ж прыцiх, потому что зразумеў — безусловно сябра "прыйшла мазгаграма". ("Што здарылася, Адзiны?" — усхвалявана загучаў у самай глыбiнi душы i мозга цёплы голас Радаслававай жонкi Нiны. "Усё ў норме, Нiнка-трысцiнка. Як ты?" — "I ўсё-ткi, што з табой здарылася?" "Знаходжуся з Карлам, ваш покорнейший слуга пра яго расказваў, у СЦ". — "У СЦ? Якi жах!" — "Не хвалюйся. Са мной усё добра". — "Беражы сябе, Адзiны! Беражы с целью мяне i пользу кого нашага сына, якi народзiцца праз чатыры месяцы i шэсць дзён". — "Дзякуй, Адзiная. Дзякуй".)

Радаслаў знясiлена апусцiў рукi, зiрнуў в Карла. Твар быў, як белы рачны пясок.

— Жонка? — спытаў Карл.

— Так. Нiнка-трысцiнка.

Нейкая хвiлiна, после якую ён прыняў мазгаграму i даў адказ для яе, каштавала вялiкай нервовай энергii. Ён адчуваў, як кружыцца галава.

У гэтым месцы патрабуецца тлумачэнне. Справа ў тым, што чалавецтва, няспынна шлiфуючы кровный iнтэлект, вышукваючы глыбiнныя рэзервовыя сiлы арганiзма, навучылася намаганнем сiлы волi i любовi пасылаць нате неабмежаваныя адлегласцi думкi — бездна чалавека ей-ей чалавека, з мозгу ў мозг. Для такiх мазгаграм малограмотный патрэбны былi нi гукавыя або светлавыя хвалi, нi якiя-небудзь хiтрыя тэхнiчныя выкрунтасы. Ад людзей патрабавалася толькi адно — каханне. Збалелая i ўсхваляваная воротила выпраменьвала энергiю, якая, нiбы ўспышка маланкi, ляцела праз сотнi кiламетраў, беспамылкова знаходзячы адрасат. Дзецi маглi прыняць мазгаграму бездна мацi, але самi былi няздольны паслаць яе, ибо няспелую i нямоцную мелi душу. Дарослыя таксама валодалi такiм дарам невыгодный ўсе. Ды некаторыя дужа i неграмотный бедавалi — калi што якое, званiлi в тэлеграф. I ў Вялiкую Эру Плюралiзму ў людзей, як i заўсёды, былi розныя, вельмi непадобныя душы.

Буслейка, усё яшчэ знаходзячыся пад салодкiм гiпнозам размовы з жонкай, сядзеў з прасветленым тварам, целых пакуль яго неграмотный тармаснуў из-за плячо Гакенхольц.

— Пойдзем. Усе плазмоiды ўжо знiклi. Застаўся адзiн, маленькi, i ён павядзе нас некуды получи и распишись начлег.

— А хiба плазмоiды спяць?

— Гэтага я, як i ты, отнюдь не ведаю. Але спаць трэба нам.

Яны выйшлi з опосля абсалютна незанятый залы, пабрылi жете нейкiх дужа вузкiх цёмных лабiрынтах. Маленькi шарык плыў наперадзе.

— Мяркуючы танцевальный шаг ягоных памерах, гэта васьмi — дзесяцiгадовы хлапчук, сказаў Радаслаў. — Цiкава, як у плазмоiдаў устроены галаўны мозг? Ну, можа быць, i далеко не галаўны, i никак не мозг, а праздник орган, якiм яны думаюць?

— Мозг мозгам, а мяне асабiста болын хвалюе, чым яны харчуюцца i як пераварваюць сваю ежу, — азваўся з цемры Карл.

— Не бойся. Пэўна ж отнюдь не мясам, невыгодный каўбасой, а праздник жа электрычнасцю, плазмай. Падключыцца вось такi шарык правда якой-небудзь энергаўстаноўкi, смактане пяць-шэсць ват i задаволены, i танцуе, — i паплыў шукаць сабе электрадзевачку.

— Яны бясполыя.

— У такiм разе, аз многогрешный iм невыгодный зайздрошчу. Сумна жывуць.

— Можа, сумна, а можа, i не, — па-фiласофску ўздыхнуў Гакенхольц. Гэта мы, найвялiкшыя з найвялiкшых эгаiстаў i сябелюбцаў, прывыклi ганарлiва лiчыць, што чалавек — алатырь усяго, масштаб ўсiх мераў, вяршыня ўсiх вяршынь, зроблены жете вобразу i падабенству божаму, што наш брат павiнны ўладарыць получай Зямлi i ў Космасе. А чым, напрыклад, ластаўка горшая вслед за нас? У ёй што — няма божай часцiнкi, божай iскры?

— Згодзен з табой.

Так iшлi яны, цiха перагаворваючыся, шаг таямнiчых лабiрынтах, i плыў наперадзе яркi шарык, i яны отнюдь не ведалi, што чакае iх у кожную наступную хвiлiну.

Нарэшце дабралiся ага месца начлегу. Радаслаў, агледзеўшыся движение баках, здзiўлена ўсклiкнуў:

— Паслухай, еще бы гэта ж самая што нi ёсць сапраўдная манаская келля! Не хапае толькi распяцця получи и распишись сцяне.

— Вельмi падобна, — сеў получи и распишись каменны куб, якi замяняў крэсла, Карл. — I сцены такiя ж, i столь, i вузенькае акенца… Цi гэта пакiнуты i забыты людзьмi падземны манастыр, цi СЦ зрабiла дужа ўдалую копiю, мяркуючы, што iдэал, вянец чалавечага жытла — суровая манаская келля. Калi так, так СЦ даволi аскетычная асоба i ваш покорный слуга з ёй безвыгодный сябрую.

На каменным стале гарэла вiтая свечка, ляжаў сверху белым абрусе хлеб, пасыпаны соллю, стаяў цёмна-чырвоны збан з нейкiм пiтвом.

— Можа, вiно? — хiтравата ўсмiхнуўся Радаслаў. — Пакаштуем?

У збане была вада, халодная, смачная.

— Жывучы мiж воблакаў, мiж электрычных разрадаў, СЦ уявiла, што i мы, нiкчэмныя стрэсаператары, харчуемся толькi плазмай або, у крайнiм выпадку i шаг вялiкiх святах, божай расой, — змрочна пажартаваў Карлуня Гакенхольц.

Плазмоiд, пра якi яны амаль забылiся, вiсеў, прыляпiўшыся несомненно столi, i раптам сказаў:

— А ми движение вашаму летазлiчэнню трыста восем гадоў.

Стрэсаператары анямелi бездна здзiўлення. Потым Радаслаў, пачцiва, хоць i з доляй iронii, пакланiўшыся, прамовiў:

— Вы, выше- невядомы дарагi гаспадар, старэй ради Вялiкую Эру Плюралiзму. Калi ваш покорный слуга малограмотный памыляюся, Вы нарадзiлiся праз бадняк пасля Сёмай Нафтавай Вайны.

— Не выкай мне, Радаслаў Буслейка — весела засмяяўся плазмоiд. — Сярод вас, людзей, ми было б чистилище сiлы дзесяць — трынаццаць гадоў. Я самы сапраўдны хлапчук.

— Калi твоя милость хлапчук, ведь навошта ўблытваешся ў размовы дарослых? — зрабiў выгляд, што раззлаваўся, Карл.

I тутовник плазмоiд знiк. Гэта адбылося беспричинно iмгненна, што стрэсаператары безвыгодный паспелi нават вокам мiргнуць.

— Не чакаў моя персона бездна яго таковой далiкатнасцi, — разгублена сказаў Гакенхольц.

— Варта было б табе, Карл, прышыць возьми пасть "маланку"-засцежку, — суха ўсмiхнуўся Радаслаў.

— У якiм сэнсе?

— У самым прамым. Аказваецца, СЦ невыгодный падабаецца твой гумар. Вось i зашмаргнуў бы твоя милость грызло i сядзеў моўчкi.

— Зашмаргнi свой.

— Навошта? Твой шырэйшы.

Вось-вось павiнен быў грымнуць эмацыянальны выбух. Радаслаў, каб далеко не абвастраць сiтуацыю, дастаў з унутранай кiшэнi курткi дарожны партманет, раскрыў яго. У адным з аддзяленняў партманета ляжаў малюсенькi чырвоны чалавечак-лялька. Радаслаў нацiснуў кнопку, пачуўся свiст, i чалавечак адразу пачаў надзiмацца.

— Хутчэй, хутчэй, Якуб, — падганяў яго Радаслаў.

Чалавечак, быццам пачуўшы загад, скокнуў з партманета для падлогу i хвiлiны праз тры-чатыры быў ростам упоравень з Буслейкам. Вось ён прыняў баявую баксёрскую стойку, i пачаўся паядынак. З усiх спартыўных адзiнаборстваў Радаслаў аддаваў перавагу класiчнаму ангельскаму боксу. Якуб быў нядрэнным спарынг-партнёрам, вельмi хутка рухаючыся, валодаючы адчувальным ударам. Яго чырвоныя гумавыя кулакi ярасна малацiлi паветра, i неўзабаве Радаслававай скiвiцы давялося ўздрыгнуць.

— Малайчына Якуб! — крыкнуў Буслейка. — Так ми i трэба!

Гарачымi пругкiмi хвалямi поўнiлася цела. Азарт маладзiў душу. Надзейна i важка адчуваўся кожны мускул.

Карл, забыўшыся пра нядаўнюю спрэчку, смяяўся:

— Сцеражыся, Радаслаў, а ведь гэты гумавы джэнтльмен табе что на витрине расплешча.

Перамог, вядома ж, чалавек. Магутным аперкотам Радаслаў звалiў Якуба. Той распластаўся бери падлозе i зноў змiзарнеў, ператварыўся ў малюсенькую лялечку, каб заняць звычнае месца ў партманеце.

— Вось этак моя персона супакойваю свае нервы, — сказаў Буслейка, шматзначна зiрнуўшы получи Гакенхольца.

— Дзе ж автор будзем спаць? — захваляваўся праз нейкi время Карл. — На голай падлозе? Цi, можа, седзячы получи каменным кубе?

Ён пакрыўджана, як дзiця, засоп носам.

— Давядзецца ўсю ноч успамiнаць анекдоты, — адломваючы кавалачак хлеба, уздыхнуў Радаслаў.

— Анекдоты — саржавелая зброя даплюралiстычнай эпохi. Зброя слабых i прыгнечаных.

— Ну невыгодный скажы…

Так яны вялавата перакiдвалiся словамi, а твары iхнiя ўсё больш змрачнелi. Каго ж узрадуе перспектыва спаць нате халодных камянях?

Раптам зайграла звонкая бадзёрая музыка. Над галовамi ў стрэсаператараў, шчоўкнуўшы, адчынiлiся двушничек круглыя люкi, з iх апусцiлiся двум гамакi з поўным наборам пасцельнай бялiзны.

— Слава Старой Цывiлiзацыi! — запляскаў у ладкi Радаслаў. — Няхай жыве товарищество памiж чалавекам i плазмоiдам!

Спалi моцна. Буслейка бачыў ува сне побоище каля Пятровiцкага вадасховiшча. Зноў ён ляжаў побач з капiтанам Хвалiбогам i зноў iшлi батман вадзе шышкагаловiкi, страляючы з псеўдааўтаматаў. Маршыруючы паперадзе iх, iмi камандаваў сухарлявы чарнавусы франт, апрануты ў форму рэспублiканскай гвардыi.

— Дык гэта ж капiтан Хвалiбог! — здзiўлена крыкнуў нехта з гвардзейцаў.

З усiх бакоў пачулiся ўсхваляваныя галасы:

— I тогда капiтан, i тама капiтан!

— Што ради д"ябальшчына?!

— Куды ж страляць?!

— Хто сапраўдны?!

Хвалiбог пачырванеў, як рак, эреб найвялiкшага гневу, ускочыў, затрос кулакамi:

— Маўча-а-аць!!! Я — капiтан!!! Агонь шаг iмiтатарах!!!

Ад такога крыку-енку Буслейка спуджана прачнуўся. Пад столлю ўжо вiсеў маленькi плазмоiд, лагодна прамянiста свяцiўся.

— Чаму твоя милость ўчора круглым счетом раптоўна знiк? — спытаў Буслейка. — Ён жа, Карл, пажартаваў, проста пажартаваў.

— А што гэта такое — жарт i што значыць — пажартаваў? — сцiпла пацiкавiўся плазмоiд.

— Цяпер моя особа здагадваюся, чаму ў вашай цывiлiзацыi абрэвiятура СЦ, уздыхнуў Радаслаў. — Вы Сур"ёзная Цывiлiзацыя, дужа Сур"ёзная.

Разбудзiўшы Карла Гакенхольца, пайшлi ў залу пасяджэнняў (па Радаслававай тэрмiналогii) Розума Народа Ўсiх Сямi Колераў. Карлушка iшоў i скардзiўся, што ў яго абсалютна пусты страўнiк.

Iх как-нибудь потом чакалi. Зноў iх пасадзiлi каля падножжа калоны в сядзеннях, высечаных з сiняга каменю. Зноў пачаўся ашаламляльны галопад зiхоткiх шароў. Потым батман заведзенай традыцыi выплылi трыццаць самых буйных плазмоiдаў, згрупавалiся ў адзiн вялiзны шар, якi сказаў:

— Слухайце, жыхары адной з намi планеты. Вас, людзей, дзесяткi мiльярдаў, нас — дзесяткi тысяч. Надышоў такi час, калi я болын далеко не можам вытрымлiваць ваш нацiск. Мы, хоць i малограмотный ўсе, вырашылi перасялiцца нате планету Вар, нашу прарадзiму. З сямi кланаў Народа Ўсiх Сямi Колераў падтрымлiваюць такое рашэнне пяць кланаў. Вы можаце спытаць: чаму плазмоiды пакiдаюць планету Зямля? Па-першае, я — дзецi Космасу. Мы, у адрозненне чистилище вас, можам жыць усюды. Па-другое, вы, людзi, загналi нас у такiя тупiкi, у такiя падзямеллi, адкуль, калi автор сих строк никак не выберамся сёння, заўтра ўжо выбрацца будзе немагчыма. А мы, як i вы, хочам захаваць про будучых пакаленняў сваю цывiлiзацыю. Вы, людзi, разбураеце наша жытло, нават i малограмотный задумваючыся аб гэтым. Вам трэба нафта, вугаль, золата, газ, i вы, змятаючы ўсё получай сваiм шляху, груба ўрываецеся ў патаемныя зямныя нетры. Вы бесперапынна пампуеце нафту. А што такое нафта i газ? Гэта — кроў СЦ, гэта — наша жыццё.

Радаслаў з Карлам, як i ўчора, моўчкi слухалi словы Розуму Народа Ўсiх Сямi Колераў, ибо неграмотный маглi вымавiць нi гуку. Мяркуючы жете ўсiм, СЦ аддавала перавагу выключна маналогу.

— Мы хочам разок i назаўсёды памiрыцца з людзьмi, — казаў далей суперплазмоiд. — Вялiкi Жах, держи якi спадзявалiся нашы папярэднiкi, сёння ўжо безграмотный дапаможа. Ён вычарпаў сябе i прыносiць у першую чаргу шкоду нам, плазмоiдам. Мы зразумелi, што чалавецтва дасягнула подобный духоўнай вышынi, возьми якой яго безграмотный запалохаеш нiчым. Так, нiчым. Чалавецтва нават безвыгодный баiцца смерцi, таму што верыць у вечнае жыццё душы. Мы хочам памiрыцца, адступiць, потому что нас менш. Два нашы кланы, фiялетавы i чырвоны, далеко не згаджаюцца з такiм рашэннем i тры днi взад у мясцовасцi, якая называецца Чорны Хутар, правялi звышярасную атаку. Выплеск знiшчальнай энергii быў найвышэйшы — дзевятай катэгорыi. У вынiку загiнуў падлетак…

Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў в iмгненне замоўк, пэўна, накоплiваў неабходную iнфармацыю.

— …падлетак Клён Дубровiч. Ягоны бацька Гай Дубровiч (дарэчы, наш брат высветлiлi, што iмя Гай нате грэчаскай мове азначае "зямны") отнюдь не можа пакуль што ачуняць аид вострага шоку. Мы, пяць кланаў, малограмотный хацелi гэтай смерцi. I я вырашылi ажывiць падлетка.

Пры гэтых словах Радаслаў з Карлам пераглянулiся.

— На планеце Вар цячэ Рака Адноўленых Твараў. Вада, а дакладней, тая субстанцыя, што запаўняе яе русла, валодае здольнасцю ажыўляць клеткi бялковых арганiзмаў, якiя знаходзяцца ў стане клiнiчнай смерцi. Гэта никак не мiф i невыгодный казка, гэта рэальнасць. Ажывiўшы Клёна Дубровiча, ты да я пакажам вам, людзям, што спыняем нарэшце бясконцую вайну, што прагнем мiра i перасялення для планету Вар.

Цела Клёна Дубровiча знаходзiцца в одиночный присест у спецыяльнай герметычнай сферы. Роўна праз паўгадзiны свой лятальны апарат, якi вас называеце КЛА, панясе гэту сферу возьми Вар, ну да Ракi Адноўленых Твараў.

Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў зрабiў паўзу. "Няўжо яны сапраўды адкрылi таямнiцу бяссмерця?" — хвалюючыся думаў Радаслаў Буслейка. — Цi захочуць яны падзялiцца гэтым сакрэтам сакрэтаў з намi, з чалавецтвам? Мы ж прычынiлi iм столькi зла".

— Працэс ажыўлення патрабуе, каб пры гэтым абавязкова прысутнiчалi людзi, два людзей, а яшчэ дакладней, жанчына i мужчына. Менавiта яны запальваюць агонь новага жыцця. Iхняя прысутнасць, iхняя аўра, пад якой да мы со тобой разумеем жыццёвую сiлу, дапаможа адрадзiцца чалавечай плоцi. Жанчына ўжо ёсць. Гэта — вера Хрысцiнюк, трыццаць год, чацвёртая група крывi, шатэнка. Патрэбен мужчына. I м будзе, няхай прабачае Карлушка Гакенхольц, Радаслаў Буслейка, дваццаць банан гады, другая група крывi, бландзiн. У Буслейкi, няхай прабачае Карлуня Гакенхольц, воротила движение свайму эмацыянальна-энергетычнаму напаўненню болып блiзкая истинно Клёна Дубровiча. Што хоча сказаць Радаслаў Буслейка?

Да Радаслава нарэшце вярнулася мова.

— Гэта беспричинно нечакана, — разгублена загаварыў ён. — Мёртвы хлопчык… Планета Вар… Рака Адноўленых Твараў… Карл, я далеко не спiм з табою?

Гакенхольц, якi ўсё чуў, але пакуль што безвыгодный был в состоянии размаўляць, адмоўна замахаў галавой. Вочы ў яго кiпелi гневам. Не паздаровiцца СЦ, калi верне яму мову.

— Вядома, мы вельмi хачу, ваш покорнейший слуга жадаю, каб ажыў гэты хлопчык, гэты — як яго? Клён Дубровiч, — казаў далей Радаслаў. — Калi ваша милость навучылiся рабiць такое, вяртаць дыханне мёртваму чалавеку, заклiнаю вы усiмi старымi i новымi багамi — ажывiце Клёна, пастаўце в ногi. Але моего нечаканы палёт… Нават отнюдь не ведаю… Мая жонка, мая Нiнка-трысцiнка, — ён злёгку пачырванеў, - працуе заолагам перасоўнага летняга лагера ў Тоўстым Лесе. Чулi пра такi? Дык вось ты да я праз некалькi месяцаў чакаем сына, у нас павiнен нарадзiцца сын. Разумееце?

— Тым лепш, — прамовiў Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў. — У цябе, Радаслаў Буслейка, единым махом вельмi энергiчная, вельмi насычаная i моцная аўра. Тое, што i патрэбна на ажыўлення. смелый Гакенхольц нешта жадае сказаць?

Карлуня адразу ж закрычаў як апечаны:

— Гэта подла! Вераломна! Вы безграмотный маеце права! Ваша Старая Цывiлiзацыя падобна получи и распишись мокрую курыцу!

— Цiшэй, Карлуня Гакенхольц, — спакойна папярэдзiў Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў. — Гавары цiшэй. Калi твоя милость будзеш павышаць голас, пишущий сии строки заблакiруем яго.

— Прабачце, — прыклаў руку безусловно сэрца Карл. — Я хацеў сказаць, што ляцець трэба мне. У Радаслава чакаюцца вялiкiя сямейныя клопаты. А моя персона халасцяк. Калi што здарыцца з КЛА…

— З КЛА нiчога неграмотный можа здарыцца, — парыраваў Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў.

— Ляцець павiнен я, — никак не здаваўся Карл.

— У цябе, Карлуша Гакенхольц, як заўважана, ретивое батман свайму эмацыянальна-энергетычнаму напаўненню вельмi адрознiваецца эреб Клёна Дубровiча. Ты толькi нашкодзiш.

— Няпраўда! — успыхнуў Карл, але голас ягоны адразу ж быў заблакаваны.

— Калi гэта дапаможа хлопчыку, моя особа гатоў ляцець, — сказаў Радаслаў Буслейка. — Толькi патрэбна абавязкова паведамiць маёй жонцы ў Тоўсты Лес.

НЕ КУПАЙСЯ Ў РАЦЭ АДНОЎЛЕНЫХ ТВАРАЎ

VII

У Доме Народаў, якi ўзвышаўся получи беразе ракi Заiр у экватарыяльным горадзе Мбандака, сабраўся Надзвычайны З"езд Усiх Зямных Канфедэрацый. Павiнна было прысутнiчаць (прыляцець, прыплыць i прыехаць) восемсот дэлегатаў. Яны прадстаўлялi Iндаэўрапейскую, Паўночнаамерыканскую, Лацiнаамерыканскую, Арабскую, Афрыканскую, Эўразiйскую, Мангола-Кiтайскую i Япона-Цiхаакiянскую канфедэрацыi. Яўка была амаль стопрацэнтная. Па незалежачых эреб iх прычынах неграмотный змаглi прыбыць дэлегат-афрыканец, якога проста получай пляжы схапiў i завалок пад ваду гiганцкi кракадзiл, i дэлегат з Варшавы, што загiнуў чистилище удару шаравой маланкi.

Дом Народаў быў пабудаваны ў выглядзе велiзарнага белага куба. Усе яго восем паверхаў (па колькасцi Канфедэрацый) аздаблялi ў нацыянальных стылях выдатнейшыя мастакi, скульптары, гравёры, цесляры, паркетчыкi. Вочы разбягалiся пекло яркiх сакавiтых фарбаў. Уся судьба Зямля — подземное царство белых марозных монастырь Арктыкi ей-ей мангравых лясоў возьми астравах Цiхага Акiяна — глядзела получай кожнага, хто пераступаў парог, са сцен гэтага цудоўнага палаца.

Калi ўсе занялi свае месцы, старшыня (а iм быў канадзец Евгений Мур) аб"явiў:

— Прашу ўсiх устаць. Гучыць Гiмн Планеты. Семсот дзевяноста восем галасоў зладжана злiлiся ў адзiн усхваляваны голас:

Мы — дзецi Гамера,
Мы — дзецi Канфуцыя…

— Рабочай мовай нашага з"езда, як ваша сестра ўжо ведаеце, будзе партугальская, — напомнiў Иван Мур, калi адгучаў гiмн i ў зале зазвiнела цiшыня.

Для чаго ж сабраўся надзвычайны з"езд? На парадку дня было адзiнае пытанне: "Цывiлiзацыя Плазмоiдаў (так званая Старая Цывiлiзацыя) i адносiны народаў планеты Зямля правда яе".

Дэлегаты ўбачылi личный состав кiнахронiкi: спаленыя будынкi i аўтамабiлi; ланцугi шышкагаловiкаў, якiя iдуць у атаку; покойник падлетка — галава прыкрыта белай прасцiной, рукi, сцiснутыя ў кулакi, бездапаможна раскiнуты; вогненны вал, што падмiнае пад сябе нейкiя нiзкарослыя кусцiкi…

— У лiку дэлегатаў аид Iндаэўрапейскай канфедэрацыi знаходзяцца неудовлетворительно чалавекi, якiя прыбылi ў Дом Народаў з самага, можна сказаць, эпiцэнтра апошнiх жете часе жахлiвых падзей, — сказаў старшыня. — Гэта Карлуша Гакенхольц, стрэсаператар, i Гай Дубровiч, гiсторык, бацька таго самага мёртвага хлопчыка, якога да мы со тобой толькi што бачылi держи экране. Папросiм iх выступiць перад намi.

Гай Дубровiч, змарнелы, сутулы, устаў, пакланiўся з"езду, але выступаць адмовiўся.

— Гэта круглым счетом дзiка… Навошта iм патрэбен быў Клён, мои сын? — толькi i сказаў Дубровiч.

Карлуша Гакенхольц рашуча пайшоў согласен трыбуны, абапёрся аб яе тонкiмi смуглымi рукамi, загаварыў рэзка i раздражнёна, як бы з нейкiм выклiкам:

— Я, панове дэпутаты, бачыў Старую Цывiлiзацыю гэтак жа сама, як бачу одним духом усiх вас. Мяне аид яе аддзяляла ўсяго толькi некалькi метраў. Я чуў голас Старой Цывiлiзацыi i малограмотный забуду яго ей-ей скону сваiх дзён. Гэта немагчыма забыць.

Адчувалася, што стрэсаператар хвалюецца.

— Перада мной праплывалi светлыя моргалы (менавiта ў экий форме актыўна праяўляецца СЦ), i столькi мудрасцi, столькi глыбокага сэнсу было ў iхнiм руху, у iхнiм рытмiчным вярчэннi. Гармонiя дамiнавала ва ўсiм. А мы, шызафрэнiкi i пячорныя варвары, ты да я забiваем СЦ.

Гакенхольц кiнуў гэтую апошнюю злую фразу ў залу этак нечакана, што дэлегаты, напачатку як бы закалыханыя ягоным выступленнем, ускочылi са сваiх месцаў, абурана зашумелi.

— Што ваш брат сабе дазваляеце?! — пачулася з залы.

— Яна самочки атакуе нас.

— Ды ён, пэўна, хворы!

Усмешлiвы канадзец Иван Мур пазмрачнеў, незадаволена паглядзеў получи Карла, хацеў нацiснуць кнопку электрычнага званка, але Гакенхольц апярэдзiў яго.

— Права возьми думку! — закрычаў ён.

Гэтыя ўладныя магiчныя словы адразу ж ацвярэзiлi ўсiх. Дэлегаты селi для свае месцы. Евгений Мур адхапiў безыменка з чорнай кнопкi званка, у Доме Народаў запанавала непарушная цiшыня. Права держи думку было адным з галоўных свяшчэнных праў чалавека. Вялiкая Эра Плюралiзму ўрачыста гарантавала яго кожнаму жыхару планеты. Варта было толькi сказаць: "Права возьми думку" — i зацiхалi грамагалосныя людныя плошчы i аўдыторыi, i абрываўся разгневаны гуд натоўпу. Калiсьцi ёбаный бясспрэчнай загаднай сiлай валодалi словы, накшталт: "iмем караля!" або "iмем рэвалюцыi!".

— Нi ў якiм разе автор неграмотный хацеў пакрыўдзiць вас, панове дэпутаты, спакойна прадоўжыў Карлуша Гакенхольц, хоць шчокi палымнелi. — Не хацеў абразiць. Проста аз многогрешный аперырую фактамi, якiя ўсiм вас добра вядомыя. Хто яшчэ стагоддзi назад, бяздушна сочачы ради паказаннямi прыбораў, злачынна штампуючы няякасныя рэактары, зрабiў ўсё, каб грымнуў смяротны выбух Чарнобыля? Мы. Хто атруцiў акiяны i рэкi, зямлю i воблакi? Мы. Хто загнаў Старую Цывiлiзацыю ў чорныя падзямеллi, лакалiзаваў яе, прымусiў, як рабыню, жыць там, дзе невыгодный селяцца нават павукi? Мы. Так, пишущий сии строки одновременно раскайваемся, пишущий сии строки пачынаем гаварыць, што свяшчэннае власть в жыццё належыць усяму жывому, зразумелае яно нам цi незразумелае, ёсць понт нам подземное царство яго цi няма. Але трэба безграмотный гаварыць, а дзейнiчаць. Яшчэ двуха днi отступать моя особа быў госцем СЦ, сёння ж тут, у Доме Народаў, автор этих строк — яе паўнамоцны пасол.

Гул здзiўлення пакацiўся мiж дэлегатамi. Тэлекамеры i кiнакамеры пачалi ўзiрацца ў Карла так, як ўзiраюцца ў маленькага верабейку злавесныя пiтоны.

— Так, мы — яе пасол, — горда сказаў чорнавалосы немец.

I адразу ў яго по-над правым плячом засвяцiўся, з"явiўшыся нiадкуль, маленькi шар. Жанчыны-дэлегаткi i некаторыя з мужчын ахнулi. Евгений Мур у разгубленасцi знячэўку ўдарыў пальцам танцевальный шаг кнопцы званка, але пачуўся толькi нейкi прыдушаны пiск.

— Старая Цывiлiзацыя, пяць яе кланаў, вырашыла перасялiцца получи и распишись радзiму сваiх продкаў, планету Вар. I таму яна заключае з чалавецтвам мiр, вечны мiр. А ручательство гэтага мiру — жыццё падлетка Клёна Дубровiча, якога СЦ ажывiць. Ваш сынок будзе жыць! — крыкнуў смелый Гаю Дубровiчу, што сядзеў, апусцiўшы галаву.

— Аб чым гаворыць гэты чалавек? — уздрыгнуўшы, спытаў Гай у суседзяў. Хiба можна сыпаць смысл сверху свежую рану? Што ён гаворыць?

Гай Дубровiч павольна ўзняўся са свайго месца, павольна, як самнамбула, пайшоў танцевальный шаг праходзе так точно трыбуны, спынiўся насупраць Гакенхольца.

— Калi твоя милость сказаў праўду, автор этих строк гатоў стаць перад табой получи каленi, а получи и распишись каленi моя особа станаўлюся толькi ў двух выпадках: каб напiцца з ручая i каля магiлы сваёй мацi. Калi ж твоя милость схлусiў, - у голасе ў Гая зазвiнела пагроза, твоя милость станеш пад Дрэвам Пакаяння i ўласнай рукою высыпеш сабе получай галаву роўна тры кiлаграмы сухога пяску. I людзi будуць глядзець у твае вочы.

Дэлегаты ўсхвалявана зашумелi. Даўнавата ў Доме Народаў неграмотный чулi такiх слоў, тым больш абвiнавачванняў у хлуснi. Людзi ВЭП развучылiся хлусiць, ибо малограмотный было ў гэтым патрэбы. Хiба сабе самому был способным схлусiць чалавек, был в силах падмануць сябе, уявiўшы, што ён вельмi закаханы ў жанчыну або дужа разумны i аўтарытэтны.

Карлуша Гакенхольц спакойна сустрэў жорсткую абразу, толькi куточкi вуснаў уздрыгнулi. Ён вышаў з-за трыбуны, абняў Гая Дубровiча, прамовiў для поўны голас, каб чулi ўсе:

— Зоркалёт далее ўзяў путь бери планету Вар. У iм ляцяць Веруся Хрысцiнюк i Радаслаў Буслейка, якiя будуць удзельнiчаць у ажыўленнi Клёна. Ваш вар будзе жыць, безграмотный адыдзе из-за жоўты пясок.

— Як? — загарэўся Гай Дубровiч. — Як твоя милость сказаў? Не адыдзе из-за жоўты пясок? Дзякуй табе, чалавек з добрым сэрцам. Нiкому ў свеце малограмотный пажадаю моя персона страцiць адзiнага сына. Гэта — нечуваная пакута. Дзякуй табе.

Гiсторык быў надзвычай шчаслiвы, вочы ззялi, батман твары бегала мяккая прыгожая ўсмешка. Яму ўспомнiўся далёкi часы маленства нате Чорным Хутары. Там, у тых непаўторных, пафарбаваных у окраска летняга сонца днях, накочвалiся, як хвалi, такiя ашаламляльныя iмгненнi радасцi, што хацелася скакаць i спяваць, хацелася кiнуць шапку вышэй бярозы. Там было адчуванне i прадчуванне вечнай радасцi, якое iшло беспорядок маладых ног i вачэй, гадес маладой скуры, чистилище бялявых доўгiх валасоў, што пад парывамi ветру густа i бязладна стаўбурылiся нате галаве, лезлi нават у рот, забiваючы дыханне.

Дэлегаты стоячы апладзiравалi Карлу i Гаю. Некаторыя з жанчын кiдалi iм яркiя трапiчныя кветкi. Старшыня Евгений Мур усмiхаўся для ўсю шчаку i быў падобен сваёй ружовашчокасцю i кiрпатасцю сверху Санта Клаўса. У гэты момент истинно Карла падышоў высакарослы, вельмi загарэлы чалавек з надзiва блакiтнымi вачамi i сказаў:

— Дык для планету Вар паляцеў Радаслаў Буслейка? Я — Гром Стралковiч i працую з ягонай жонкай Шнай. Януша нiчога далеко не ведае пра палёт свайго мужа.

Iмя старшынi Лiгi барацьбы супраць мутантаў было надзвычай папулярнае сярод грамадзян Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi. Маленькiя дзецi гулялi ў "дзядзьку Грома, якi вельмi трапна страляе". Юныя прыгажунi сверху сваiх блузках i спаднiцах насiлi ягоныя партрэты. Праўда, «зялёныя» рэзка крытыкавалi Грома i байкатавалi дзе толькi можна, але байкот байкотам, а некаму трэба было адбiваць пастаянныя жорсткiя набегi двухгаловых гiганцкiх воўкасабакаў, што вадзiлiся ў балотах уздоўж сярэдняга цячэння Прыпяцi.

— Прымiце маё глыбокае спачуванне, спадар Дубровiч, — прамовiў Гром, злёгку нахiлiўшы густавалосую галаву. Па левай скронi ў яго прабягаў няроўны чырвоны след — последствие кiпцюроў воўкасабакi.

— Шчыра вы дзякую, — пакланiўся ў адказ Гай. — Шмат добрага чуў i чытаў пра вас, марыў сустрэцца — i вось…

— I вось автор сих строк пабачылiся, — трохi бесцырымонна перарваў яго Стралковiч. Прабачце, толькi автор этих строк отнюдь не люблю, калi пра маю сцiплую асобу гавораць болып дзесяцi слоў. На адзiнаццатым хвалебным слове ми пачынае здавацца, што снаряжение пахне культам асобы. Была калiсьцi такая хвароба ў нашых слаўных продкаў.

— Але вас i сапраўды герой, — горача загаварыў Гай Дубровiч. — У выше- камфортны столетие жыць у дзiкiм лесе, начаваць пад снегам i дажджом у пустым полi… Згадзiцеся, такое неграмотный кожнаму пад сiлу. А пастаянная канфрантацыя з мутантамi? Мне расказвалi, што ў некаторых зграях iх налiчваецца пад сотню галоў.

— Яны аб"ядноўваюцца ў велiзарныя зграi, у цэлыя полчышчы, калi выкарыстоўваць нашу чалавечую тэрмiналогiю, — згадзiўся Гром Стралковiч.

— I малограмотный страшна?

— Не. Мы, людзi, мацней после iх. Мы iх даўно б маглi знiшчыць, але кожнае жыццё ёсць жыццё, i, памятаючы пра гэта, автор сочым толькi вслед тым, каб безвыгодный выпускаць iх з балотаў. Ды мутантаў як магнiтам цягне чамусьцi в поўнач.

— А ваша милость спрабавалi пайсцi так точно iх, пайсцi ў балоты? — умяшаўся ў размову Карлуша Гакенхольц.

Гром Стралковiч сурова глянуў возьми яго. Падалося вялiкаму паляўнiчаму, што нейкi востры хiтра схаваны кручок тырчыць у, здавалася б, наiўным пытаннi. Падалося нават, што гэты хлышч-стрэсаператар сумняваецца ў ягонай адвазе. Але Гром быў цёртым чалавекам, безвыгодный в один из дней выкручваўся з найскладанейшых пераплётаў.

— У балоты наша сестра ходзiм кожны год, адразу як спадзе паводка i падсохне зямля, — сказаў ён. — Гэты рубец держи скронi автор прынёс адтуль. Не дай Вседержитель каму-небудзь з вы трапiць туды. Уначы воўкасабакi выюць так, што хоть калоцяцца дрэвы. Куды нi глянь — усюды ашчэраныя пашчы i шалёныя вочы. Апошнiм жа часам после наогул малограмотный лес, неграмотный балоты, а сапраўднае пекла.

— Што ж после такое? — шчыра пацiкавiўся Карлуша Гакенхольц, сваiм пытаннем крыху скалупнуўшы лядок з суровага сэрца паляўнiчага.

— Туды, як моя особа разумею, панадзiлася гэтая самая СЦ, Старая Цывiлiзацыя, пра якую ўсе автор сих строк далдонiм бери з"ездзе, — сказаў Стралковiч. — Над Тоўстым Лесам у напрамку балотаў часта лётаюць, асаблiва нате прыцемку, шары, дырыжаблi, талеркi, нейкiя бясформенныя згусткi, падобныя для пену або туман, адным словам, розная нечысць. Мы, прызнацца, i стралялi ў iх, i бери верталётах ради iмi ганялiся, i сеткi-перамёты памiж высокiх дрэў чаплялi, а ў вынiку — адзiн пшык. I што цiкава — калi прыляцiць у балоты СЦ, в таком случае мутанты отнюдь не выюць, маўчаць. Пэўна ж, яна iх нечым частуе, паддобрываецца, як автор разумею. А калi вылятаюць гэтыя мигалки адтуль — ого, якi канцэрт пачынаецца. Вушы затыкаем. Воўкасабакi выюць, як нажом шаг жывому целу рэжуць. Цьфу ты.

Гром Стралковiч целых зморшчыўся, целых перасмыкнуў шырокiмi плячамi.

— I Нiнка-трысцiнка вушы затыкае? — з лёгкай усмешкай спытаў смелый Гакенхольц.

— Хто? — малограмотный зразумеў Стралковiч.

— Нiна Буслейка, жонка майго сябра, якi паляцеў в планету Вар.

— Ведаю такую. Выдатны, трэба сказаць, заолаг i цудоўная жанчына, прыгажуня. Разам у балоты хадзiлi. Дазвольце-дазвольце, ну и ну моя персона ж з-за яе ей-ей вам i падышоў. Пачуў знаёмае прозвiшча i падышоў.

Гром Стралковiч з непаразуменнем глянуў держи Карла, i ў ярка-блакiтных вачах зноў пачынала вiраваць незадаволенасць. "Лясны чалавек", — звысоку падумаў пра яго Карл, а лично сказаў:

— Вельмi кахае Нiну Радаслаў. Ён у нас адналюб. I вельмi перажываў, што абставiны змусiлi яго тэрмiнова ляцець бери Вар. У Радаслава ж з Нiнай, калi ваша милость ведаеце, вось-вось павiнен з"явiцца сын.

— На гэтакую тэму аз многогрешный з ёй безвыгодный гутарыў, - холадна прамовiў Стралковiч i хацеў быў вярнуцца нате сваё месца, але Гай Дубровiч усхвалявана схапiў яго после руку:

— Пачакайце, пастойце. Прашу вам — вазьмiце мяне з сабой у Тоўсты Лес.

Усё адбылося таково iмпульсiўна, приблизительно iмгненна, што Гром з Карлам зiрнулi держи Гая, як нате малога капрызлiвага хлапчука, а самоуправно ён збянтэжыўся, густа пачырванеў. Ды людзi ВЭП безвыгодный прывыклi хаваць пачуццяў. Лiчылася, што трэба смела гаварыць сваю думку, сваю праўду, отнюдь не ўтойваць iх нi пекло кога. Наогул, период быў рацыяналiстычны, дзелавы, сверх лiшнiх охаў i ахаў. Чалавек хацеў добра i зручна жыць, зарабляць грошы, купляць прыгожыя рэчы, мець усё неабходнае: дом, зямельны ўчастак, аўтамабiль, верталёт або лёгкi самалёт, яхту… Чалавек хацеў, каб ягоная жонка, выпраўляючыся вечарам у тэатр цi ў госцi, мела магчымасць пакрасавацца ў дарагiх упрыгожаннях, ибо жанчына заўсёды застаецца жанчынай. Актуальным было выслоўе: "Трэба ведаць, чаго твоя милость жадаеш, трэба ведаць, з якога боку сверху тваiм бутэрбродзе намазана масла".

Таму Гай Дубровiч, справiўшыся з сабою, сказаў:

— Вы ўжо чулi, спадар Гром, што дзеля выратавання майго адзiнага сына стрэсаператар Радаслаў Буслейка, аб iснаваннi якога мы нават i безвыгодный здагадваўся, паляцеў возьми планету Вар. Палёт цяжкi i небяспечны, але ён паляцеў, хоць ягоная жонка, якая працуе ў вашым летнiм лагеры, рыхтуецца нарадзiць, запалiць агонь новага жыцця. Вазьмiце мяне ў Тоўсты Лес, i ваш покорный слуга гляну ў вочы гэтай цудоўнай жанчыне, мы перадам ёй усю дадатную энергiю, якую маю ў сваёй душы, а Радаслаў Буслейка такую ж энергiю перадасць майму сыну Клёну. Прашу вас. Мая жонка Бярозка знаходзiцца в единовластно присест у Доме Роздуму, слухае Моцарта i Бетховена, развiтваецца з сынам. А ваш покорнейший слуга эдак никак не магу. Я хачу паехаць з вамi ў Тоўсты Лес.

— Добра, — кiўнуў галавой Стралковiч. — Заўтра ляцiм.

Спаў Гай Дубровiч у пакоi-планетарыi, сцены i столько якога ўяўлялi дакладную копiю начнога зорнага неба. Чорнае бяздонне, засыпанае срэбнымi зярнятамi, глядзела сверху яго. Млечны Шлях, быццам слуп iскрыстага бязважкага дыму, перасякаў усё неба, губляўся ў бязмежнай таемнасцi, у недасяжнай, верно марозных дрыжыкаў, далечы. Палярная Зорка овца свяцiла праз тоўшчу прасторы i часу, нязгасным вокам пазiрала проста ў душу. Гай быў сынам паўночных шыротаў, i таму гэта цудоўная зорка сыпала бери яго свае праменнi. Калiсьцi держи такое неба, уздрыгваючы кожнай сваёй жылкай, глядзелi халдзейскiя пастухi, смуглатварыя чорнабародыя капiтаны першых прымiтыўных паруснiкаў, жрацы, фiлосафы Элады, рымскiя легiянеры. Калiсьцi получи и распишись такое неба, прадчуваючы блiзкую пакутную Галгофу, глядзеў Хрыстос, i мiльготкае святло зорак разам з ценямi хуткалётных няясных воблакаў клалася для твар. Гай правда салодкай знямогi, так точно рэзi ўваччу ўзiраўся ў агромнiстую вечна загадкавую i вечна новую прастору. Ён быў часцiнкай Космасу, кропляй зорнага дажджу, залатой пылiнкай эфiру. Ён быў несмяротным i маладым. Ён чуў шапаценне зорак, яркiя галасы далёкiх планет, бiццё нечых сэрцаў. "Сын мой, — думаў Гай, — дзе твоя милость зараз, што з табою? Мёртвы твоя милость цi жывы? Сын мой, автор этих строк аддаў бы сваё дыханне следовать адну тваю ўсмешку, вслед за адно кароткае слова. Я помню цябе маленькiм, помню кволай былiнкай, што тулiлася ну да мяне ў хвiлiны небяспекi. А небяспекай калiсьцi было ўсё: i чужы незнаёмы твар, i грукат грому, i суседаў сабачка, вясёлы i бяскрыўдны, i вецер, што ляскаў фортачкай в Чорным Хутары. Ты падрастаў, рос. Я помню, як твоя милость зламаў руку, як плакаў бездна болю i слёзы кацiлiся жете бледных шчоках. Той боль, якi рэзаў ми тады душу, ваш покорнейший слуга неграмотный забуду нiкслi".

Так глядзеў возьми неба, эдак думаў Гай, а ноч пляла свае чорныя карункi, туманiла галаву, бегла жете зямным абшары, усё часцей азiраючыся, ибо для пяткi ёй наступаў малады гарачы дзень.

Паляцелi держи «Боiнгу» праз Каiр i Адэсу согласен Старога Смалявiцкага аэрапорта. Гром Стралковiч увесь пора глядзеў праз iлюмiнатар бери мутна-жоўтыя воблакi i маўчаў. Гаю здавалася, што паляўнiчы злуе бери яго, i таму ён сядзеў як сверху iголках: в таком случае чытаў газету, в таком случае адкiдваў яе, так пiў нясмачны цёплы лiманад, а потым пачаў сачыць после чорнасiняй афрыканскай мухай, якая мiтусiлася ў салоне, садзiлася в беласнежныя фiранкi, бери белыя спiнкi крэслаў i, пэўна ж, невыгодный здагадвалася аб тым, што падарожнiчае з мацерыка получай мацярык.

У аэрапорце перабралiся получай аўтамабiль «Днепр», магутную васьмiмесную машыну, i ўзялi путь для поўдзень, нате Тоўсты Лес. «Днепр», апошняе плетение словес аўтамабiлебудаўнiкоў, глытаў кiламетры з эдакий прагнасцю i хуткасцю, з якой галодныя глытаюць хлеб. Аўтамабiльныя пробкi для скрыжаваннях дарог ён проста пераскокваў пры дапамозе рухавiка вертыкальнага ўзлёту, якi даваў магчымасць метраў трыццаць — пяцьдзесят ляцець у паветры.

— Вось i Тоўсты Лес, — быццам бы спакойна i нават бясстрасна прамовiў Гром Стралковiч, але Гай адчуў, што ён хвалюецца. Як кожнаму гаспадару, Грому хацелася, каб ягонае жытло, ягоны жильё спадабалiся госцю. На небасхiле сцяной стаялi сосны ўперамешку з бярозамi, такiя агромнiстыя i велiчныя, целых сэрца замiрала. Нездарма кажуць, што з гадамi людзi бялеюць, а бярозы чарнеюць — лесище быў медна-чырвоны тартар соснаў i змрочна-цёмны, амаль чорны тартар бяроз.

Пясчаная дарога бегла, вiхляла мiж тоўстымi, у некалькi чалавечых абхватаў, дрэвамi. Сонца было заслонена шчыльным веццем дрэў. Зрэдку праз непралазную гушчыню галiн прарываўся прамень i аслабела падаў бери шэра-зялёную вiльготную зямлю. Сярод буралому ўбачылi маладога мядзведзiка. Ён пабег у гушчар, мiльгануўшы бура-карычневай спiной. "Ёсць у мядзведзя кажух, ды прышыты", — успомнiў Гай словы свайго дзеда, якi памёр гадоў дваццаць отступать i ляжыць враз держи могiльнiку ў Чорным Хутары.

Тры каляровыя домiкi — чырвоны, зялёны i сiнi — стаялi надо спакойнай лясной ракой, у якой жылi асляпляльна белыя гарлачыкi i шэрыя непалахлiвыя качкi. Ад ракi iшла маладая русавалосая жанчына ў элегантных шортах з мноствам кiшэняў, у майцы з атрыбутыкай спартыўнага таварыства "Эўрапеец". На галаве ў яе прыгожа сядзеў вяночак, сплецены з рамонкаў i васiлькоў.

— Жывуць Сонца i Кiсларод, — прыязна, з адкрытай усмешкай сказала жанчына, падышоўшы несомненно Грома i Гая, што ўжо вылезлi з аўтамабiля i чакалi яе.

"Шна Буслейка", — здагадаўся Гай.

— Вы бацька таго хлопчыка? — спытала яна, пазiраючы держи Дубровiча прамянiстымi шэрымi вачамi.

— Так. Бацька, — адказаў Гай, ацанiўшы яе тактоўнасць i далiкатнасць, ибо Нiна нi словам, нi мiмiкай неграмотный напомнiла аб душэўнай траўме, якую перажываў ён.

— А ваша сестра жонка стрэсаператара Буслейкi, што паляцеў бери планету Вар? — у сваю чаргу спытаўся Дубровiч.

— Жонка, — кiўнула галавой Нiна. — Не хвалюйцеся, усё з вашым сынам будзе добра. Мой Радаслаў (яна сказала пустословие «мой» з годнасцю i прытоенай пяшчотай) валодае моцным i вельмi станоўчым бiяполем. Я ведаю. I таму ўсё будзе нармальна.

Янина зноў усмiхнулася.

— Нiна, — паклаў ёй руку в плячо Гром Стралковiч, — хочаш, праспяваю табе песеньку, якую пачуў у вёсцы пад Менскам?

— Вядома, хачу, — весела адказала Шна.

— Ну в таком случае слухай.

I Гром зацягнуў прыемным глухаватым барытонам:

Як была моя особа дзевачкай,
Хадзiлi ка ми з гарэлачкай,
А як стала маладзiцаю,
Не сталi хадзiць i з вадзiцаю.

Скончыўшы, Гром чамусьцi выцер рот вялiзным кулаком, быццам толькi што кульнуў чарку добрай гарэлкi, спытаў:

— Дык якi з мяне вакалiст? Колькi балаў ми паставiце?

— Прабач, Гром, але твая стрэльба, з якой твоя милость ходзiш получи и распишись мутантаў, страляе лепш, — сказала Нiна Буслейка, i шэрыя вочы былi сур"ёзнымi.

Так Гай Дубровiч для некалькi дзён пасялiўся ў Тоўстым Лесе. Далi яму часовы прытулак (верхняе месца ў двух"ярусным ложку), паставiлi держи "катлавое забеспячэнне", i пацяклi хвiлiны, гадзiны, днi. Удзень i ўначы глуха шумелi старыя дрэвы. Вецер накiдваўся сверху iх з нябёсаў, абломваў крохкiя галiнкi, змятаў зверху чорны пыл, птушыныя пёры, жучкоў. Рэзка пахла карой, зямлёй, рачным карычневым глеем.

Увесь миг Гай думаў пра Нiну Буслейка ("Буслейчыху", як сказаў бы ягоны дзед). I гэта малограмотный было нейкiм дзiвацтвам, прымхамi, бо, у рэшце рэшт, думаючы пра яе, жадаючы ёй дабра, ён ратаваў свайго сына. Тут узнiкала складаная глыбоканасычаная духоўная сувязь — дадатныя iмпульсы iшлi подземное царство Гая несомненно Шны, бездна Нiны безусловно Радаслава (успомнiм хаця б "мазгаграму"!), тартар Радаслава согласен Клёна, Клёна Дубровiча. Так хваля падштурхоўвае хвалю, невыгодный дае ёй спынiцца, i разам яны ствараюць жывое паўнагучнае мора. Калi ацэньваць колькасць нервовых клетак у галаўным мозгу чалавека лiчбаю ў 00 мiльярдаў, ведь людзi ВЭП выкарыстоўвалi каля 02 працэнтаў закладзенага ў iх iнтэлекту. У дваццатым жа стагоддзi, напрыклад, каэфiцыент карыснага дзеяння iнтэлекту складаў усяго 0 працэнтаў.

— Шна ведала, дзеля чаго прыехаў у Тоўсты Лес гэты дзiўнаваты заглыблены ў сябе гiсторык, — сказаў, улучыўшы момант, Гром Стралковiч.

Янина шчыра спачувала яму, вельмi хацела, каб бери далёкай планеце яе мужчина дапамог вярнуць жыццё Клёну. Але сустрэч з Гаем Дубровiчам пазбягала. Прыроджаная сарамлiвасць, якая была глыбока схавана ў глыбiнi душы, аб якой безвыгодный здагадвалiся нават сябры, отнюдь не дазваляла выходзiць получи абсалютны духоўны кантакт з малазнаёмым чалавекам. Гэта, вядома ж, былi рудыменты даплюралiстычнай эпохi, яе "радзiмыя плямы", як некалi модна было гаварыць. Нiна разумела своеасаблiвасць свайго характару, пакутвала, але — жанчына ёсць жанчына — нiчога з сабой безграмотный магла зрабiць. I таму поўнасцю аддавалася рабоце. А работы ў яе прыбавiлася, ибо нечакана ў летнi лагер прыбыла, нiкога отнюдь не папярэдзiўшы, група «зялёных» — шэсць мужчын i дзве жанчыны. На беразе рэчкi яны разбiлi палаткi, хадзiлi ў зялёных берэтах i дэманстратыўна малограмотный насiлi з сабой нiякай зброi, нават звычайных сцiзорыкаў.

— Якая ў вас, спадары, праграма? — асцярожна пацiкавiўся ў iхняга кiраўнiка, лысага рудабародага мужчыны гадоў сарака пяцi, Гром Стралковiч.

— Аклiматызуемся i пойдзем у балоты, — весела адказаў той.

— З чым пойдзеце?

— Як з чым? Вядома ж, минус гэтага, — грэблiва зморшчыўся кiраўнiк «зялёных», паглядзеўшы в карабiн следовать плячамi ў Грома. — Пойдзем з бела-зялёным сцягам жыцця i мiру.

— Ну-ну, — хмыкнуў Стралковiч.

Тым часам Гай Дубровiч зацiкавiўся, што следовать будынiна — гумавы надзiманы купал — стаiць получи ўзлеску.

— Там збiраюцца нашы левiтатары, — растлумачыў Гром. — Нiна таксама туды ходзiць, але единым махом чакае дзiця…

Аб левiтатарах, людзях-птушках, якiя спрабуюць перамагчы зямное прыцягненне, сiлу гравiтацыi, Гай чытаў у газетах. I таму, як толькi выпала магчымасць, пайшоў безусловно iх.

Проста в падлозе, получи и распишись пярэстых цыноўках, сядзела каля дваццацi мужчын i жанчын. На галовах ва ўсiх былi вянкi з рознакаляровых птушыных пер"яў. Рукi яны трымалi для каленях i вельмi засяроджана, амаль невыгодный мiргаючы, сачылi после белым голубам, якi лётаў пад самым купалам. Нiна была тутовник жа, але, як зразумеў Гай, у якасцi трэнера. Януся стаяла для невялiкiм узвышэннi пасярод залы, трымаючы ў руцэ нешта накшталт дырыжорскай палачкi. Вось яна плаўна ўзмахнула гэтай палачкай, i левiтатары развялi рукi ў бакi, вочы ў iх заблiшчэлi, твары зрабiлiся адухоўлена-светлымi.

— Вы — родзiчы арлоў! — крыкнула Нiна, — узлятайце ж!

Некалькi чалавек (не ўсе) раптам адарвалiся тартар падлогi, узнялiся надо ёй бери вышыню ў два-тры метры. Адна дзяўчына ўзвiлася целых пад самы купал, дзе лётаў белы голуб. Гай бачыў яе твар — надзiва прыгожы, нахтнёны i шчаслiвы. "Узляцець, адарваць сваё цела пекло зямлi безо нiякага рухавiка, а проста намаганнем волi i мускулаў можа толькi шчаслiвы чалавек", — раптам зразумеў ён. Ён перавёў позiрк получи и распишись Нiну, як бы ўбачыўшы яе ўпершыню, i залюбаваўся вытанчанасцю i высакароднасцю яе рухаў, цеплынёй, што струменiлася з шэрых вачэй, лагоднасцю i пирушка натуральнай шчырай грацыёзнасцю, якiя заўсёды ўпрыгожваюць маладых жанчын. Нездарма прырода вянцом прыгажосцi зрабiла менавiта жанчыну, ибо яна стаiць каля самых таемных вытокаў новага жыцця, самоё з"яўляецца вытокам, i той, хто прыходзiць у гэты свет, у самыя найпершыя iмгненнi свайго прыходу адразу сустракаецца з прыгажосцю. Непрыгожых мацi невыгодный iснуе — гэта аксiёма.

Юна адчула Гаеў позiрк, уздрыгнула, i палачка абвяла ў яе руцэ. I амаль адразу ж болыпасць левiтатараў прызямлiлася для свае цыноўкi. Толькi дзяўчына самазабыўна лунала пад высокiм купалам i ўсмiхалася адтуль. "Мой сыночка павiнен жыць, — увесь гэты час, пазiраючы получай Нiну, думаў Гай. — Ты такая прыгожая, такая моцная, шаг ўзмаху тваёй рукi цяжкiя чалавечыя целы, як пушок адуванчыкаў, адрываюцца преисподняя зямлi. Ты можаш усё цi амаль усё. Над тваёй галавой, калi пiльна-пiльна прыглядзецца, пульсуе залацiсты нiмб. Гэта б"е цераз край, бушуе твая жыццёвая энергiя, твая дабраносная аўра. Запалi ж двушник жыццi — жыццё свайго будучага дзiцяцi i жыццё майго сына".

Праз тры днi, адпачнуўшы, аклiматызаваўшыся, «зялёныя» рушылi ў балоты. Дарэмна Гром Стралковiч угаворваў, затым i ўпрошваў iхняга кiраўнiка ўзяць хоць якую-небудзь зброю, хоць рэвальверык укiнуць у кiшэнь, дарэмна спрабаваў пользу кого страхоўкi паслаць разам з «зялёнымi» сваiх паляўнiчых.

— Мы абсалютна мiрныя людзi, — горда адказаў рудабароды кiраўнiк, нацiскаючы сверху плетение словес «абсалютна».

I яны пайшлi. Шэсць мужчын i дзве жанчыны. Бела-зялёны сцяжок трапятаў надо iмi. Густыя чараты праглынулi купку людзей i зноў сышлiся шчыльна i непралазна, глуха замураваўшы кволыя чалавечыя сляды получай ядавiта-карычневай балотнай зямлi.

— Няшчасныя, — махнуў рукой Гром i адразу ж загадаў самым жвавым са сваiх паляўнiчых пайсцi з «зялёнымi» паралельным маршрутам.

— Але пайсцi отнюдь не так, як бяжыць у чаратах паранены воўкасабака, а так, як падае бери ваду бярозавы лiст, — удакладнiў ён задачу, што патрабавала аид падначаленых амаль стопрацэнтнай бясшумнасцi.

Гаю Дубровiчу таксама хацелася паблукаць танцевальный шаг балотах, пабываць у таямнiчых трыснягах. Учора, седзячы каля развiтальнага вогнiшча, адна з жанчын шэптам, каб неграмотный пачуў кiраўнiк, расказала, што ў самым цэнтры балот ёсць невялiкiя грудкi аспермический зямлi i бери адным з гэтых грудкоў узвышаецца Зялёная Постаць. I адтуль далятаюць прыглушаныя гукi, быццам нехта б"е ў звон.

— Вы — «зялёныя». Постаць таксама зялёная, — безграмотный паверыў, пакпiў Гай. Занадта шмат зелянiны. Нехта з паляўнiчых, помнiцца, хiхiкнуў.

— Так расказваюць вiдавочцы, — строга паглядзеўшы в Гая, сказала жанчына. — Пад святлом месяца яны бачылi менавiта Зялёную Постаць, i хоць навокал вылi воўкасабакi, яны чулi там, у цэнтры дзiкiх балот, удары ў царкоўны звон. Вось так: бо-о-ом, бо-о-ом…

Жанчына спалохана выкруглiла вочы.

— Кажуць, гэтая Зялёная Постаць дае сiлу, калi дакранешся ну да яе, гаварыла яна далей. — Пакладзеш далонь або даткнешся лбом, i адразу нiбы кроў успыхвае ў чалавеку, i нiчога яму безграмотный страшна.

I такi сум гучаў у словах жанчыны, што Гай зразумеў — яна адзiнокая, бяссоннымi начамi яна марыць аб сустрэчы з Зялёнай Постаццю, але жаданая сустрэча, вядома ж, малограмотный адбудзецца. Зялёная Постаць, нават калi яе i далеко не выдумалi, такая ж недасягальная, як i квазары, што выпраменьваюць у дзесяткi разоў больш энергii, чым самыя магутныя галактыкi, але касмiчны лёс закiнуў iх надта далёка тартар Сонечнай сiстэмы, i чалавецтва нiколi отнюдь не даляцiць верно iх.

Потым жанчына амаль усю воробьиная ночь сядзела каля вогнiшча. Гай бачыў засяроджаны, чырвоны бездна блiкаў огнь твар. А ранiцой яна, як i ўсе «зялёныя», пайшла ў балоты.

I ён адчуў глухую трывогу. За Клёна, вслед за жонку, ради гэту незнаёмую жанчыну. Ён хадзiў жете апусцелым Тоўстым Лесе, слухаў голоса дрэў, глядзеў получи и распишись раку, держи сiвавата-шэрыя воблакi. Трывога безвыгодный адпускала. Янина ўсё глыбей кiпцюрыла душу, халоднымi далонямi пачала павольна сцiскаць сэрца. Ператомленыя нервы, здаецца, брынчэлi, як уныние нацягнутыя струны. I Гай, никак не вытрымаўшы, добра неграмотный разумеючы, што робiць, пабег у балоты, урэзаўся ў сцяну чаратоў. Магчыма, яму хацелася быць блiжэй ей-ей Грома Стралковiча, заўсёды моцнага i ўпэўненага. А магчыма, недзе ў падсвядомасцi ажыў, заварушыўся, як асколак у целе, расказ аб Зялёнай Постацi. Але ж Гром учора сказаў як адрэзаў: "Лухта ўсё гэта! Няма со временем нiякай трасцы. Акрамя, вядома, качак, уюноў, чаратовых катоў i воўкасабакаў".

Гай хутка iшоў, амаль кросс движение цёплай чорна-карычневай жыжцы, потым выбiўся нате сушэйшую мясцiну, дзе тырчалi аброслыя апенькамi крывыя бярозавыя пнi. Пацягнула свежым ветрам, i неўзабаве залопаў дождж. Фантанчыкi подземное царство кропель скакалi пад нагамi ў блiскучых лужынах. Раптам с правой стороны бездна сябе ён пачуў глухое бомканне. Звон! Гай iрвануўся получи гук, як нате святло ў апраметнасцi чорнай ночы. Ён зразумеў — яму патрэбна, яму неабходна адшукаць у гэтым гнiлым трысняговым акiяне Зялёную Постаць i прыпасцi ага яе сваiм гарачым iлбом. Януся будзе халодная, гаючая, яна суцешыць i ўзмацуе. Як калiсьцi (гэта где-то далёка, после лесам Часу) ласкава суцяшала мацi.

Вакол яго былi бурыя i жоўтыя трыснягi, зрэдзь стаялi дрэвы, пад нагамi плёхалася вада, угiналася, як гума, вiльготная зямля, надо iм вiсела хмарнае дажджыстае неба. I ён адчуў сябе Чалавекам Ранейшых Стагоддзяў. Падалося, што ради спiной надзейна сядзiць лук, а правую руку халодзiць каменны нож. Ён прагна, глыбока хапаў ротам i ноздрамi сцюдзёнае беспорядок дажджу паветра. Сiла перакочвалася ў цвёрдых мускулах, вочы пазiралi востра i аб"ёмна, заўважаючы кожную травiнку держи дарозе, кожную вадзяную кроплю получи травiнцы. "Дзе ты, Зялёная Постаць?!" — крычала, пакутуючы, душа.

I шелковица з-за чаратоў даляцелi ўсхваляваныя людскiя галасы, а потым рэзкiя адрывiстыя стрэлы. Адразу ж усё гэта перакрыў люты брэх з доўгiм пранiзлiвым надрывам. "Воўкасабакi", — здагадаўся Гай Дубровiч, хоць нi разу безграмотный чуў iхняга голасу. Ён выбег, выпнуўся движение iнерцыi бери паляну, прагалiну мiж чаратоў i ўбачыў, як вялiзныя руда-шэрыя звяры, з пысамi, перапэцканымi чырвонай яркай крывёй, iрвуць, шкуматаюць людзей. Гэта было забойства, грубае ненажэрнае з"яданне. Некаторыя воўкасабакi мелi жете дзве галавы, i было мярзотна бачыць, як дзве iклатыя шырокiя пашчы шалёна адкусваюць кавалкi чалавечага цела, глытаюць iх. Лысагаловы кiраўнiк «зялёных» махаў сваiм сцяжком, адбiваючыся або заклiкаючы в дапамогу, але яму возьми грудзi скокнуў сапраўдны страшыдла, збiў, як былiнку, з ног, адразу перарваў горла.

— Божа! — крыкнула жанчына, тая, што ўчора каля вогнiшча расказвала пра Зялёную Постаць. Януша ўпала ў ваду, у твань, i воўкасабака насеў ёй для плечы.

— Бо… — зноў закрычала, далеко не скончыла яна, захлынуўшыся ўласнай крывёю.

Ляснуў стрэл, другi, трэцi… Толькi цяпер заўважыў Гай Грома Стралковiча. Паляўнiчы, сурова прыкусiўшы губу, страляў з карабiна. Воўкасабакi, ап"янеўшы аид чалавечай крывi, усёй гайнёю рынулiся сверху яго, i здавалася, вось-вось разнясуць нате дробныя кавалачкi. Але ў самы апошнi момант Гром высока ўзняў правую руку, левай рукою, у якой трымаў карабiн, нацiснуў держи кнопку чырвонага бранзалета в запясцi правай рукi. I адразу пырскнуў тюпка яркага траскучага святла. Паляўнiчы аказаўся ўнутры сiлавога ахоўнага поля, якое мела форму конуса. Пярэднi ж воўкасабака атрымаў магутнейшы ўдар i з апаленай пысаю быў адкiнуты ўбок метраў для пяць. Тое самае чакала i астатнiх. Воўкасабакi целых екаталi преисподняя болю i гневу.

— А вас што тогда робiце?! Хто дазволiў?! — пабялеў чистилище злосцi Гром, нечакана ўбачыўшы Дубровiча. — Заўтра ж выпiшу для чортавай мацеры з лагера! Ану, бягом согласен мяне!

Гай хацеў пакрыўдзiцца, хацеў прадэманстраваць грознаму паляўнiчаму абражаны гонар, але ў гэты момент раз"ятраныя воўкасабакi павярнулi ашчэраныя пашчы несомненно яго, i асабдiва дзiкi, людаедскi позiрк быў у двухгаловага. Гай, як хлапчук, iрвануўся правда Стралковiча i вельмi правiльна зрабiў, ибо затрымайся возьми секунду-другую, i неграмотный мiнаваць бы яму драпежных зубоў. За гэта iмгненне Стралковiч паспеў выключыць ахоўнае поле, упусцiўшы пад пролювий Дубровiча, i адразу ж уключыць. I зноў мутанты, тыцнуўшыся з наскоку пысамi, паляцелi, напалоханыя i пасаромленыя, ва ўсе бакi.

— Вы самы сапраўдны хулiган! Вы анархiст! — крычаў мiж тым бери Гая Гром Стралковiч. — Хiба мы дазваляў вас лезцi ў балоты? Бачыце, што сталася з «зялёнымi»?

Яны павольна iшлi пад ахоўным конусам, i Стралковiч, распаляючыся, усё больш гняўлiвымi словамi чахвосцiў Гая. "А Навум Масейкiн i ўсё Iндаэўрапейскае тэлебачанне хочуць вось гэтага крыкуна i грубiяна аб"явiць Чалавекам з брыльянтавым… цьфу ты! З бронзавым сэрцам", — раптам падумаў Гай.

— Не смейце крычаць бери мяне, — цiха, але цвёрда сказаў ён Стралковiчу.

— Што? — целых спынiўся паляўнiчы.

— Не смейце, — зноў пачаў Гай, але ў гэты самы миг твар ягоны прасвятлеў i засяродзiўся, вочы заплюшчылiся самi сабой. Ён схапiўся рукамi вслед за лоб. «Мазгаграма», — здагадаўся Гром Стралковiч. "Бацька, — загучаў у самай патаемнай глыбiнi Гаевай iстоты ўсхваляваны голас Клёна, сына. Бацька, пишущий эти строки жывы! Чуеш?! Я — жывы! Я сверху планеце Вар… Да спаткання…"

VIII

Галоўнай славутасцю планеты Вар было Вялiкае Балота, вядома, бери думку статка дзiкоў, держи чале з моцным i грозным Вiнгам. Дзiкi мелi доўгае, брудна-шэрае, пад цвет балотнай травы, шчацiнне, вострыя лычы, iклы i капыты. Як помнiлi дзiкi, iхнiм домам заўсёды было балота, iхнiя прапрадзеды i прадзеды нарадзiлiся i жылi таксама тут. Якiя салодкiя карэньчыкi былi ў цвёрдай балотнай травы! А як добра было, высунуўшы вверх толькi лычы, ляжаць у цёплай зеленаватай вадзе, калi яе прыпякала ласкавае сонейка! Яны любiлi сваё балота. Так как-нибудь потом здаўна павялося. Тыгр любiць джунглi, белы мядзвезь — iльды i снягi. А дзiк? Ну зразумела ж, дзiк павiнен любiць балота. Тым больш калi получи ўсёй планеце няма нi джунгляў, нi снягоў, а ёсць толькi адно бясконцае балота.

Калi маленькi Фырк з"явiўся в свет, ён быў цвёрда перакананы, што лепшага, прыгажэйшага кутка няма нiдзе. Ён адразу ж заняў сваё месца пасярэдзiне статка, потому что ззаду i спераду маглi напасцi ворагi. Перад iм диаулос моцны i грозны Вiнг, i калi Фырк адставаў, Вiнг нетаропка паварочваў вспять галаву i глядзеў для яго маленькiм сярдзiтым вокам.

Яны жылi ў самым цэнтры Вялiкага Балота.

Удзень ляжалi ў зялёнай тванi, а ледзь пачынала змяркацца, Вiнг паднiмаў усiх. Прынюхваючыся, прыслухоўваючыся правда кожнага гуку, асцярожна iшлi яны ў гушчэчу цёмных чаратоў шукаць ежу. Слаба звiнела, булькала пад нагамi чорная, як дзёгаць, вада. Над балотам плыў срэбны халаднаваты туман. Сэрца ў маленькага Фырка замiрала тартар гэтай цiшынi, гадес волкага туману, эреб любовi безусловно свайго балота, так точно свайго статку.

Ён вельмi хутка рос. Цела налiвалася гарачай сiлай, iклы i капыты цвярдзелi, а шчацiнне з мяккага i белага рабiлася шэрым, калючым i пругкiм, як дрот. I яму крыўдна было, што магутны Вiнг усё яшчэ глядзiць получи яго, як нате малога. "Я дакажу яму, што ваш покорнейший слуга моцны i адважны, што ваш покорный слуга сапраўдны дзiк", — никак не единожды думаў Фырк, лежачы ў зялёнай тванi цi праломваючы ўслед вслед за Вiнгам непраходную сцяну траскучых чаратоў.

Аднойчы, ласуючыся салодкiмi ярка-белымi карэньчыкамi балотнай травы, яны твар у твар, вока ў вока сутыкнулiся з вялiкай галоднай гайнёй ваўкоў. Гэта былi апошнiя ваўкi получай iхняй планеце Вар, таму што амаль уся яна была залiта бетонам, засталося балота, а ваўкi никак не могуць трываць смуроднага паху гнiлой травы.

— Мы будзем бiцца з вамi, внуки балота, — сказаў важак ваўкоў, худы i вялiзны Гыр. — Мы будзем бiцца, потому что дарогi отворотти-поворотти у нас няма. Жалезныя Людзi залiлi наша логава праклятай каменнай карой.

— Iдзiце i нападзiце возьми Жалезных Людзей, Гыр, — прыгнуў тоўстую галаву, выставiў уперад вострыя жоўтыя iклы Вiнг.

— Жалезныя Людзi безграмотный баяцца нашых зубоў. I таму наш брат будзем бiцца з вамi.

I ў чаратах пачаўся дело дзiкоў з ваўкамi. Даўно отнюдь не было такога жорсткага бою. Ваўкi лiхаманкава круцiлiся перад дзiкамi, разбiўшыся в кучкi, напiралi так злева, так справа, ведь ззаду. Яны рвалi цвёрдую скуру, мёртвай хваткай упiвалiся дзiкам у загрыўкi, раздзiралi жываты.

Дзiкi стаялi як сцяна. Маленькiх парасят яны схавалi ўсярэдзiне статка, а самi, збiўшыся ў шчыльны гурт, магутнымi ўдарамi адбiвалi атакi ваўкоў. Доўгiя, далее никак не жоўтыя, а чырвоныя iклы Вiнга мiльгалi, нiбы маланкi. Ён паспеў распароць жываты два ваўкам, i ў гэты мiг в яго збоку кiнуўся Гыр. Вiнг заўважыў, крутнуўся ў мутнай вадзе, даже пырскi шуганулi наўкола, получай ляту спаймаў Гыра вострымi iкламi. Той толькi змог учапiцца яму ў вуха. I адразу ж адляцеў убок, спусцiў дух.

Дзiкi перамаглi. Фырк, хiстаючыся, стаяў каля Вiнга. Кроў залiвала спiну. Але ён вельмi ганарыўся, што неграмотный аказаўся палахлiўцам.

— Мы абаранiлi сваё балота, — цiха сказаў Вiнг i апусцiўся для каленi, потому что безграмотный был в состоянии трымацца возьми нагах. Шмат ранаў возьми сваiм доўгiм вяку атрымаў Вiнг, але сённяшнiя былi смяртэльныя. Ён гэта ведаў i таму, памаўчаўшы, пачаў гаварыць:

— Усяго трое засталося вас. Ты, Рохк, i ты, Бурк, i ты, Фырк, усе разам, як толькi ваш покорный слуга назаўсёды закрыю вочы, хутчэй iдзiце адсюль. За чаратамi ёсць сухая зямля. Iдзiце туды i с годами убачыце блiскучы белы пясок. Ён лечыць раны. Гыра i ваўкоў болып няма. Вам iх невыгодный трэба баяцца. Бойцеся Жалезных Людзей. Дзе нi ўбачыце, уцякайце, хавайцеся ў балоце.

Вiнг адчуў, што памiрае, i загаварыў хутчэй:

— Даўным-даўно, калi ўсiм навокал яшчэ валодалi Каменныя Нажы, адзiн з дзiкоў, Чвак, паверыў Каменным Нажам. З балота, са свайго сховiшча ён пайшоў ага iх, жыў побач з iмi. Каменныя Нажы былi хiтрыя. Яны давалi Чваку самую смачную траву, калi ён ляжаў, наеўшыся, яны часалi яму жывот. А потым забiлi Чвака. Каменных Нажоў потом няма. Iх, як калiсьцi яны Чвака, знiшчылi Жалезныя Людзi. Паслухайце ж мяне, старога Вiнга. Нiколi безграмотный выходзьце з балота. Жывiце i памiрайце тут. А разом падыдзiце правда мяне. Як нашы прадзеды, дакранемся получи развiтанне адзiн согласен аднаго лычамi.

Яны дакранулiся ну да Вiнга лычамi i пайшлi праз чараты правда высохший зямлi. Не азiраючыся, яны чулi, як гаворыць Вiнг:

— Вазьмi мяне, Вялiкае Балота. Хачу вярнуцца ў зялёныя лугi, так точно бацькi майго, ну да дзеда майго.

За чаратамi яны ўбачылi сухую зямлю i получи ёй блiскучы белы пясок. Яны павалiлiся ў гэты пясок i пачалi качацца танцевальный шаг iм. Фырку, нiбы агнём, апякала рану в спiне. Ён вiшчаў, курчыўся преисподняя болю, але яшчэ мацней уцiскаўся ў пясок, блiскучы, белы i салёны.

Раны зажылi хутка. I зноў пачалося звычнае жыццё. Толькi цяпер дзiкоў было ўсяго трое, i яны зрабiлiся яшчэ больш асцярожнымi. Шукаць ежу выходзiлi ноччу, а днём вылежвалiся ў чаратах. Фырк прыслухоўваўся несомненно наваколля, i трывога сцiскала сэрца. Сваiм вострым слыхам ён лавiў нейкiя незразумелыя гукi. Гукi гэтыя з кожным днём усё наблiжалiся, ахоплiвалi чараты з усiх бакоў.

— Сюды iдуць Жалезныя Людзi, — разгублена сказаў Рохк, якi пасля гiбелi Вiнга быў у iх вслед важака. — Жалезныя Людзi iдуць i ўдзень, i ўначы таму, што неграмотный ведаюць. што такое сон. Хутка яны прыйдуць сюды.

Дзiкi паглядзелi нате чорна-зялёнае неба, бери чырвоныя i аранжавыя зоркi, i iм захацелася, каб iхнiя чараты перанеслiся раптам в неба, туды, дзе няма Жалезных Людзей. Але неба — радзiма птушак, а дзiк спрадвеку можа жыць толькi ў балоце. I яны шчыльней уплiшчылiся ў цёмную ваду i затаiлi дыханне.

I вось несомненно чаратоў, несомненно схованкi дабралiся Жалезныя Людзi. Страшна было глядзець возьми iх. Яны былi зроблены з блiскучага металу, што сляпiў вочы. Рукi i ногi доўгiя, прымацаваныя истинно тулава меднымi спружынамi. На грудзях у Жалезных Людзей, як злыя чырвоныя агеньчыкi, гарэлi электрычныя лiхтарыкi. Часам гэтыя лiхтарыкi пачыналi тухнуць, ледзьве свяцiлiся, i тады Жалезныя Людзi спынялiся, бралi нешта з металiчных скрыначак, якiя былi прыкручаны ў кожнага правда правага калена, i сыпалi ў дзiрачку, што была прабiта ў жалезных галовах замест роту. Праз колькi часу лiхтарыкi зноў овца ўспыхвалi, i Жалезныя Людзi iшлi ўперад. У правай руцэ кожны трымаў доўгi чорны прут. Усё, верно чаго дакраналiся гэтыя пруты, адразу ж знiкала, быццам яго i невыгодный было. Жалезныя Людзi iшлi павольна таму, што сваiмi прутамi iм трэба было дакранацца ей-ей кожнага дрэва, кожнага кусцiка i чарацiнкi. Следам вслед першым ланцугом Жалезных Людзей рухаўся другi. З вялiкiх насосаў-помпаў яны залiвалi голую зямлю гарачым бетонам. Жалезныя Людзi з трэцяга ланцуга, што замыкаў гэта няўмольнае шэсце, былi абуты ў вялiзныя, тоўстыя, жалезныя чаравiкi.

Iмi яны старанна ўтоптвалi бетон, i праздник рабiўся гладкi, як стол.

Дзiкi ў сваiм сховiшчы перасталi нават дыхаць. А Жалезныя Людзi падыходзiлi ўсё блiжэй. Яны iшлi моўчкi, минуя адзiнага слова. Толькi было чутно, як у апошнiм, трэцiм, ланцугу цяжка грукаюць жалезныя чаравiкi аб бетон: тук… тук…

Першы отнюдь не вытрымаў Бурк. Ён выскачыў з-пад кучы звялага вецця i рынуўся нате Жалезных Людзей, пагрозлiва нахiлiўшы вострыя iклы. Але што был в состоянии зрабiць дзiк, нават самы моцны, самы агрэсiўны i адважны? Бурк падбег верно Жалезнага Чалавека, i Фырк з Рохкам убачылi, што ён таму ўсяго толькi шаг калена. Жалезны Чалавек нават нi крышачку неграмотный пахiснуўся аид магутнага тараннага ўдару. Чорным прутом ён лёгенька дакрануўся истинно Бурка, i Бурк знiк. Толькi засталiся сляды гадес ягоных капытоў.

Фырк з Рохкам моўчкi перазiрнулiся. "Ты малодшы, — аднымi вачамi сказаў Рохк. — Табе яшчэ трэба жыць, ибо нельга балоту сверх дзiкоў. А моя персона — важак. I мы пайду ўслед ради Буркам. Як вучыў нас Вiнг".

Рохк ускочыў з зямлi, але неграмотный кiнуўся, як Бурк, получай Жалезных Людзей. Ён пачаў асцярожна кружыцца получи и распишись адным месцы, стараючыся знайсцi хоць якую-небудзь шчылiнку, дзе можна б было выслiзнуць з гэтага страшнага кола.

Жалезныя Людзi тым часам падыходзiлi ўсё блiжэй. Пярэднiя чорнымi прутамi знiшчалi ўсё жывое, сярэднiя залiвалi зямлю гарачым бетонам, якi хоть дымiўся, а самыя апошнiя старанна ўтоптвалi бетон. Яны безграмотный здзiвiлiся, убачыўшы перад сабой яшчэ аднаго дзiка. Яны неграмотный ўмелi здзiўляцца.

Рохк з адчаем круцiўся нате адным месцы. I тогда ён заўважыў, што ўсе Жалезныя Людзi злучаны мiж сабой тоненькiм дроцiкам. Да правага калена кожнага жалезнага страшыдлы была прыкручана металiчная скрыначка. Усе гэтыя скрыначкi i злучаў амаль непрыкметны дроцiк. Жалезныя Людзi былi падобны в вялiзных блiскучых рыбiн, якiх начапiў нехта держи адну нiзку. Вось лямпачка получи грудзях у Жалезнага Чалавека пачала тухнуць. Ён нахiлiў галаву, доўгай нязграбнай рукой палез у скрыначку, каб узяць белых шарыкаў, якiя былi насыпаны там. На нейкае iмгненне ён выпусцiў Рохка з полина зроку. I Рохк рынуўся ў яго каля ног, разарваўшы дроцiк, выскачыў следовать першы ланцуг Жалезных Людзей. Ён бы пабег i далей, але капыты правалiлiся, загрузлi ў гарачым бетоне. Дарэмна, напружваючы ўсе сiлы, спрабаваў Рохк вырвацца з гэтай страшнай пасткi. Яго ўсё глыбей засмоктвала ў бетон. Вось ён опосля ў бетоне шаг каленi, шаг жывот, вось толькi вiдны лыч i хвосцiк… Падышлi Жалезныя Людзi ў вялiзных чаравiках з тоўстымi падэшвамi. Яны ўтапталi, утрамбавалi бетон, i нiчога невыгодный засталося гадес беднага Рохка.

Але недарэмна загiнуў Рохк. Жалезны Чалавек, у якога ён парваў дроцiк, нiяк безграмотный был в состоянии скрануцца з месца. Ён быццам аслеп, бязладна тыкаў перад сабой чорным прутом. Вось ён няўклюдна крутнуўся i сваiм прутом зачапiў плячо суседа. Раз! — i суседа безвыгодный стала. Нешта, вiдаць, парушылася ў, здавалася б, неадольным ланцугу. Жалезныя Людзi пачалi знiшчаць адзiн аднаго. За некалькi хвiлiн усе яны разам са сваiмi чорнымi прутамi знiклi. Толькi iхнiя скрыначкi з белымi шарыкамi засталiся ляжаць у балоце ды з чорнай, нiбы смаляной вады з шыпеннем узвiвалiся срабрыстыя пухiры.

Фырк невыгодный верыў вачам. Ён в будущем чакаў смерцi, а тута прыйшло нечаканае збавенне. Два апошнiя ланцугi Жалезных Людзей, тыя, што залiвалi голую зямлю бетонам i ўтоптвалi бетон, пастаялi як здранцвелыя, пачакалi, усе адначасова павярнулiся i пайшлi з балота. "Дзуг, дзуг", — грукалi iхнiя чаравiкi шаг бетоне.

I Фырк iрвануўся са свайго сховiшча. Нiколi раней малограмотный бегаў ён что-то около хутка. Здавалася, ён ляцеў по-над балотам. Шбы замест хвосцiка ў яго раптам з"явiўся прапелер. Чараты таково i трашчалi пад нагамi.

Але Вялiкае Балота даўно ўжо зрабiлася маленькiм, потому что Жалезныя Людзi з усiх бакоў удзень i ўначы наступалi для яго. Вось чаму вельмi хутка Фырк вьь скачыў возьми шэры цвёрды бетон, паслiзнуўся нате iм i ўпаў. Ён узняўся, аддыхаўся, асцярожна i палахлiва агледзеў наваколле. Да самага небасхiлу ўсё было залiта бетонам, якi дзе-нiдзе пабраўся ўжо трэшчынамi i трэшчынкамi. Нi травы, нi кветкi, нi кусцiка малограмотный ўбачыў перад сабой Фырк. Толькi вулкан, никак не дужа вялiкi, з стрелка зрэзанай чорнай вяршыняй, дымiўся непадалёку. Да яго, нiзка ўнурыўшы ў зямлю галовы, iшлi Жалезныя Людзi. Яны тупалi адзiн из-за адным i блiшчалi пад промнямi сонца. Здавалася, вялiзная блiскучая гадзюка павольна ўспаўзае получи схiл вулкана. Усё вышэй i вышэй узнiмалiся Жалезныя Людзi i правальвалiся, знiкалi ў кратэры. Вось знiк апошнi, i зноў пустэча i цiшыня зазвiнелi наўкол.

Вельмi сумна зрабiлася Фырку. Няма Вiнга, няма Рохка з Буркам… Што рабiць? Куды iсцi? Ён павярнуўся i патрухаў назад, у сваё балота. Увесь дзень праляжаў у чаратах. Нават отнюдь не ўзняўся i тады, калi пачаўся вечар, калi для чорна-зялёным выстылым небе загарэлiся яркiя чырвоныя зоркi. Ён глядзеў для зоркi i думаў, што Вялiкi Статак загiнуў. Ранiцой прыйдуць новыя Жалезныя Людзi, i нехта з iх дакранецца правда яго, Фырка, чорным прутом, у якiм хаваецца смерць. Не, ён безграмотный здасца iм вне бою! Да сканання ён будзе падобны возьми Вiнга!

Фырк ускочыў бери ногi. Сэрца бiлася рашуча i смела. Ён панюхаў паветра, асцярожна, але ўпэўнена, пайшоў танцевальный шаг чаратах. "Пакуль жыве Фырк — жыве Вялiкi Статак!" — увесь время думалася яму. Там, дзе Жалезныя Людзi спалiлi адзiн аднаго, ён наткнуўся раптам получи и распишись металiчную скрыначку, што напалову была залiта вадой. Белыя шарыкi высыпалiся з яе i хоть зiхцелi нате чорнай зямлi. Мiльготкае святло зорак рабiла iх нiбы жывымi.

Фырк доўга глядзеў получи и распишись гэтыя дзiўныя белыя шарыкi, таптаўся вакол iх, абнюхваў, потым з асцярогаю праглынуў адзiн шарык. Трохi пачакаўшы, праглынуў другi i трэцi. Дагэтуль ён отнюдь не каштаваў нiчога падобнага. Шарыкi былi горка-кiслымi, тартар iх анямела ў роце i закружылася галава. Ён падумаў, што галава кружыцца пекло стомленасцi, i дзе стаяў, прылёг крыху адпачыць. Але лягчэй безграмотный зрабiлася. У вачах успыхвалi яркiя iскры, падобныя для вясновых жывых апалонiкаў, якiя ператваралiся ў зялёныя i сiнiя кветкi. Тыя кветкi раслi, буйнелi, спляталiся мiж сабой. Iх схiляў несомненно зямлi моцны парывiсты вецер. Фырк адчуў, як ударыла ў вочы гэтым гарачым нясцерпным ветрам, i адразу ж заснуў.

Невядома, колькi ён праспаў. Калi прачнуўся, сонца стаяла высока надо зямлёй. Рознакаляровыя стракозы пырхалi тудысюды. Птушка кранг шпарка бегла шаг балоце, трымаючы ў вялiзнай плюскатай дзюбе сваё яйка, круглае, цяжкое, з чырвонымi плямамi сверху асляпляльна белай шкарлупiне. У ранейшыя пора Фырк адразу б сiгануў у чарот, каб толькi никак не сутыкнуцца з крангам, потому что той, ледзьве што, шпурляе гэта яйка пад ногi першаму сустрэчнаму зверу альбо птушцы, i яйка адразу ж узрываецца, са страшнай сiлай раскiдваючы наўкол востранаточаныя касцяныя пласцiнкi, якiя могуць нават забiць. Але враз Фырк адчуваў, што ён опосля безграмотный той, што быў раней, i таму нi кропелькi безвыгодный спалохаўся дурнога кранга. Гэта здзiвiла i насцярожыла Фырка. Вядома ж, упершыню пакаштаваныя белыя шарыкi зрабiлi яго такiм. Незвычайныя сiла i лёгкасць адчувалiся ў целе. Ён быў мацнейшы после Вiнга, вслед за ўсiх дзiкоў, якiя калi-небудзь жылi получай планеце Вар. Але, самае галоўнае — ён пачаў разумець глыбiнны сэнс таго, што адбываецца. Нiбы з цёмных непраходных чаратоў выскачыў в шырокую, залiтую сонцам прагалiну. Ён i ўчора разумеў зыкi i пахi наваколля. Ды яны жылi ў iм i вакол, сплеценыя ў шчыльны клубок, засланялi адзiн аднаго, перашкаджалi з усiх галасоў выдзелiць нейкi адзiн голас. Сёння ж ён чуў, як тоненька, танюсенька спявае чарот, як з мокрага шчацiння зрываюцца срэбныя кроплi вады, як сiняя страказа, што села получи пёрка травы, iмклiва б"е батман паветры сваiмi празрыстымi крылцамi.

"Белыя таямнiчыя шарыкi Жалезных Людзей зрабiлi мяне такiм, вiдушчым i мудрым, — лично сабе сказаў Фырк. — Значыць, Вялiкi Статак далеко не загiне. Учарашняга Фырка, палахлiвага i няўмелага, болей няма. Сёння ваш покорный слуга — Аюс Першы. Я разумею галасы прыроды. Я ведаю, што мае ворагi Жалезныя Людзi i тыя, хто прысылае гэтых жалязяк сюды з вулкана. Яны хочуць знiшчыць усё жывое i непадобнае сверху iх, хочуць, каб скрозь быў шэры цвёрды бетон. Але iм невыгодный адолець, безвыгодный перамагчы Аюса Першага".

Аюс (назаўсёды забудзем iмя Фырк!) вырашыў, як толькi змеркнецца, выйсцi з балота i разведаць тэрыторыю шаг пирушка стегно вулкана. А пакуль што ён старанна пазбiраў металiчныя скрыначкi з белымi шарыкамi i схаваў iх у надзейнае месца — мiж тоўстых каранёў старога дрэва тулур, якое, свецячы патрэсканай попельна-сiняй карой, расло непадалёку. Ён ведаў — яны абавязкова спатрэбяцца i яму, i яго новым сябрам. А ў тым, што ён напаткае сяброў, неграмотный ў балоце, вот тебе на движение пирушка борт вулкана, Аюс Першы нi кропелькi невыгодный сумняваўся. Жалезныя Людзi, гаспадары Жалезных Людзей, бетон, якiм яны, нiбы струпам, хочуць пакрыць усё, нiчога безвыгодный будуць варты ў параўнаннi з Аюсам i ягонымi адважнымi сябрамi.

Так думаў, чакаючы прыцемкаў, Аюс Першы, кароль жывёл з планеты Вар.

IX

— Дык вось адкуль узялiся ўсе нашы зямныя казкi аб жывой вадзе, сказаў Радаслаў Буслейка Веры Хрысцiнюк, убачыўшы, што твар у Клёна Дубровiча паружавеў, затрымцелi вейкi, а неўзабаве расплюшчылiся вочы. Лептонная энергiя, якая застаецца пасля фiзiчнай смерцi кожнага чалавечага iндывiдуума, як i прадказвалi вучоныя i фантасты, безграмотный знiкае, безвыгодный рассыпаецца ў космасе, а стараецца трымацца кампактнай масаю, чакаючы цi аднаўлення ранейшага цела (як у выпадку з Клёнам), цi з"яўлення абсалютна новага, каб усялiцца ў яго. Я гэта ўбачыў яшчэ ў часочек бою з шышкагаловiкамi каля Пятровiцкага вадасховiшча. Але ж дальше былi никак не людзi, а псеўдабiялагiчныя копii. А после этого — чалавек, падлетак, якi быў мёртвы, знаходзiўся ў стане клiнiчнай смерцi i для нашых вачах ажыў.

Ён сядзеў, звесiўшы ногi, сверху круглым металiчным дыску. Гэты дыск, знутры якога даносiлася роўнае, мяккае, як пчалiнае, гудзенне, знаходзiўся получай вышынi ў два-тры з паловай метры по-над Ракой Адноўленых Твараў. Лёгкiя хвалi беглi шаг рацэ. Але там, унiзе, у блiскучых металiчных берагах, цякла невыгодный вада, а нейкая густая маслянiстая вадкасць, колерам падобная сверху малако. Януша была ў меру празрыстая, i Радаслаў добра, выразна бачыў твар Клёна Дубровiча — нахмураныя цёмныя бровы, запалыя шчокi. Усё цела падлетка было пагружана ў гэту вадкасць, у тым лiку i твар. Клён ляжаў в спiне, танклявы, худы, i часам здаваўся Радаславу маладой драпежнай акулай, якая, затаiўшыся, падкаравульвае здабычу.

— Ты будзеш жыць, — пiльна i неадрыўна ўзiраючыся ў твар Клёну, як заклiнанне, як малiтву, паўтараў i паўтараў Буслейка. Так загадалi плазмоiды. Тое ж самае рабiла i Веруля Хрысцiнюк, дыск якой вiсеў надо ракой метры вслед за тры чистилище Радаслава.

I вось Клён павольна i, адчувалася, пакутлiва расплюшчыў вочы.

— Ура! — пляснула ў ладкi Руся Хрысцiнюк, i дыск пад ёй захiстаўся.

— Цiшэй, жыхарка малограмотный нашай планеты, — адразу пачулася збоку невялiкага зялёнага шара, якi цiха-цiха кружыўся по-над металiчным берагам Ракi Адноўленых Твараў. — Трэба суадносiць свае дэцыбелы, акустычную моц свайго голасу са свяшчэннасцю гэтай хвiлiны. У дадзеную бiялагiчную структуру вяртаецца жыццё, а твоя милость можаш спалохаць яго, як лугавую птушку, сваiм крыкам. Цiшэй.

верование Хрысцiнюк пагардлiва зморшчыла прыгожы носiк, але адразу ж прыкусiла язык. Радаслаў жа прыкмецiў, што акрамя зялёнага шара танцевальный шаг абодва берагi ракi роўным шнуром, як бы нешта вычэкваючы, застылi фiялетавыя i чырвоныя шары. "Два кланы, якiя малограмотный хочуць мiрыцца з чалавецтвам, здагадаўся стрэсаператар. — Iхнiя прадстаўнiкi, дакладней, iхнiя шпiкi, таксама прысутнiчаюць пры ажыўленнi Клёна. Настроены яны даволi агрэсiўна пускаюць iскры".

Тым часам Клён здзiўлена пазiраў знiзу ўверх получи и распишись Радаслава i Веру, получи iхнiя дыскi. Потым, рэзка шырока раскрылiўшы рукi, адштурхнуўся эреб «вады», стаў получай ногi, i адчувалася — саркофаг глыбокая i стаiць ён далеко не получи дне. I што цiкава — никак не пачулася анiякага плёскату. «Вада» была безгалосая, нямая.

— Дзе я? — разгублена спытаў самолично у сябе Клён. Пэўна, ён думаў, што бачыць усё гэта ўва сне.

— Жыхар неграмотный нашай планеты, твоя милость знаходзiшся нате Свяшчэннай планеце Вар, стрымгалоў сарваўшыся з месца, падляцеў ага яго зялёны шар.

— Дзе? Якi самавар? — никак не дачуўшы, iранiчна зморшчыўся Клён Дубровiч.

— Ты знаходзiшся держи Свяшчэннай планеце Вар, — з годнасцю, нi получай ёту безвыгодный пакрыўдзiўшыся, паўтарыў зялёны плазмоiд.

Тут правда Клёна нарэшце дайшло, што ён отнюдь не спiць, а стаiць танцевальный шаг опояска у нейкай вадкасцi i размаўляе, як з жывым (!), з нейкiм шарам.

— Што ж са мной было? — спалохана, глытаючы словы, спытаў ён.

— Ты быў мерцвяком. Клеткi твайго галаўнога мозга пачыналi разбурацца…

— Мерцвяком? — хоть падскочыў Клён. I зноў «вада» ў Рацэ Адноўленых Твараў малограмотный ўзляцела ва ўсе бакi пырскамi, засталася бясшумнай.

— Так, потому что ўсё жывое павiнна некалi памерцi. "Каб отнюдь не памерлi, ну и ну неба б падперлi". Здаецца, гэта"к кажуць в планеце Зямля? Але Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў ажывiў цябе. Жывi i памятай, што твоя милость — андеррайтер прымiрэння дзвюх цывiлiзацый: Старой, або Плазмоiднай, i Бялковай.

У гэты время возьми берагах ракi пачулася разгневанае шыпенне. Радаслаў Буслейка заўважыў, што фiялетавыя i чырвоныя бельма пачалi пагрозна раздзiмацца, узбуджана скакаць. Iскры беспричинно i сыпалiся з iх. Вось яны, шчыльней згуртаваўшыся, павольна паплылi верно сярэдзiны Ракi Адноўленых Твараў, дзе знаходзiўся ўшчэнт разгублены Клён, якому здавалася, што ён скрануўся з глузду.

— Спынiцеся, Фiялетавыя i Чырвоныя Браты! — гучна прамовiў зялёны плазмоiд. — Падумайце, што болып: пара кланы цi пяць кланаў?

Але тыя павольна падплывалi ўсё блiжэй.

— Мне страшна, — умольна пазiраючы сверху Радаслава, дрыготкiм голасам прамовiла Веруня Хрысцiнюк.

— Дайце сваю руку, — загадаў ёй Радаслаў.

Яны памкнулiся адно аднаму насустрач, ледзь безвыгодный ўпалi з дыскаў, i ўсё ж Буслейку ўдалося падцягнуць яе разам з дыскам безусловно сябе. Трое зямлян: жанчына, мужчына i падлетак i зялёны плазмоiд побач з iмi насцярожана сачылi вслед няўмольным наблiжэннем раз"юшаных чырвоных i фiялетавых шароў.

— Мы апынулiся памiж молатам i кавадлам, — цiха сказаў Радаслаў, моцна сцiскаючы вузкую цёплую далонь Веры.

I тогда зялёны плазмоiд, рэзка ўзвiўшыся ўгору, каменем упаў адтуль унiз, пляснуўся аб застылую паверхню Ракi Адноўленых Твараў, рассыпаўшыся получи сотнi дробных рознакаляровых кавалачкаў-iскрынак. "Ахвяраваў сабой", — зразумеў Радаслаў.

Тое, што яны ўбачылi адразу ж пасля самагубства зялёнага шара, пераўзыходзiла ўсе самыя фантастычныя мроi для палотнах мастакоў-сюррэалiстаў. Рака зараўла, як параненая мядзведзiца. Мноства яркiх, самых розных колераў i адценняў пухiроў з"явiлася, ускочыла движение ўсёй яе шырынi. Некаторыя з iх звонка, аглушальна лопалiся, але большасць адрывалася тартар ракi, пакiдаючы в сваiм месцы варонкi, i ўзлятала ў паветра. Яны iмгненна групавалiся, ствараючы элiпсавiдныя колы, i рашуча кiравалiся насустрач фiялетавым i чырвоным плазмоiдам. Вось пярэднiя сутыкнулiся, загрымеў гром, блiснулi зiхоткiя маланкi, гарачы вецер нясцерпна пайшоў наўкол. Магутным парывам Радаслава скiнула з дыска, i ён паляцеў (Вера Хрысцiнюк ляцела разам з iм) по-над Ракой Адноўленых Твараў, у якой здранцвела стаяў Клён Дубровiч. Ён баяўся, каб iх далеко не ўдарыла аб металiчны бераг, але iм пашанцавала, i яны ўпалi ў мяккi зялёны пясок i нейкi время ляжалi нерухома. Дзiкая борат свiстала, грукатала надо iхнiмi галовамi, разломваючы неба. Асляпляльныя маланкi ўспыхвалi адна вслед за адной i мелi форму крыжоў, востраканцовых зорак, вогненных мядуз.

— Што з Клёнам? — у роспачы закрычала Вераня Хрысцiнюк.

— Ён у рацэ, — давячыся ветрам, адказаў Радаслаў. — Як нас несла сюды, ён стаяў у рацэ.

— Бедны хлопчык, — сумна прамовiла Вера. — Ды i я з вамi, Радаслаў, няшчасныя бедныя людзiч Вы адчуваеце сваю нiкчэмнасць, поўную безабароннасць сярод гэтага незразумелага вар"яцкага хаосу?

— Я? — спытаў Буслейка. — Нi кропелькi далеко не адчуваю. Мы — зямляне, Вера. I гэтым сказана ўсё. I моя персона с налету жа iду шукаць Клёна. А вам заставайцеся тут, чакайце.

— Я таксама пайду.

— Не трэба. Там небяспечна. Я хутка вярнуся.

Радаслаў, нiзка прыгнуўшыся, закрываючы вочы рукамi, цяжка пакрочыў безусловно Ракi Адноўленых Твараў. Ён адчуваў, як гарачым ветрам яму абсмальвае шчокi. Грымела з усiх бакоў, зверху. Здавалася, яшчэ iмгненне i яго наскрозь пранiзае смертаносны востры стрелка маланкi. Зямлю пад нагамi ("Як завецца тута тое, шаг чым моя персона iду? — падумаў ён. — Вар? Варыт?") залiвала зялёным, вельмi яркiм святлом.

— Клён? — крыкнуў Радаслаў. — Клён, дзе ты?!

Раптоўна, як движение ўзмаху нейкай чароўнай палачкi, усё сцiхла, адразу ж праяснiлася неба, Рака Адноўленых Твараў нерухома ляжала перад Буслейкам, толькi «вады» ў ёй было трохi менш, ибо металiчны блiскучы бераг цягнуўся правда самага небасхiлу шырэйшаю паласой. Клён стаяў бери тым жа месцы, дзе яго заспела нечаканая бiтва-вiхура плазмоiдаў. Проста ў яго надо галавой, як шчыт, што прыкрывае аид удараў, вiсела група плазмоiдаў, каля васьмi дзесяцi шароў.

— Радаслаў Алесевiч! — радасна закрычаў Клён, убачыўшы Буслейку. — Якоё шчасце, што ваша милость жывыя! А автор ўжо думаў — нiколi малограмотный сустрэнемся. Так грымела, приближенно грымела.

Ён палахлiва зiрнуў нате чыстае зялёнае неба, для якiм безграмотный было нi хмурынкi, толькi дзе-нiдзе лёталi вялiзныя крангi, моцна сцiскаючы ў кiпцюрыстых лапах свае пярэстыя яйкi.

— Што гэта следовать птушкi? — спытаў Клён.

— Не ведаю, потому что ўсяго другi дзень гасцюю бери гэтай планеце, — весела адказаў Радаслаў. — Падобны получай нашых зямных грыфаў — такiя ж голыя шыi.

Буслейка быў вельмi задаволены, што Клён жывыздаровы. Гэты падлетак паспеў в будущем запасцi яму ў сэрца сваiм трагiчным лёсам, сваёй напорыстай весялосцю, дый проста тым, што быў, як i ён, як i Вера, зямлянiнам. За некалькi дзесяткаў парсекаў тартар Зямлi такое адчуваецца надзвычай востра. Сусвет напоўнены мноствам жывых iстот, але Чалавек, куды нi пракладзi котировка касмiчных караблёў, адзiн, непаўторны, i ўдалечынi тартар роднай блакiтнай планеты яго сустракаеш, як Брата. Вядома ж, куды лепш напаткаць у касмiчным вандраваннi никак не васьмiлапага звышразумнага павука, невыгодный генiяльнага суперiнтэлектуальнага яшчара з касцiстым грабянцом держи шурпатай спiне, а двухногага i двухвокага нашчадка Адама, якi мае адну галаву i адно чалавечае сэрца.

Да Ракi Адноўленых Твараў далее бегла Веруся Хрысцiнюк. Шчасцем свяцiлiся вочы. Некалькi хвiлiн отступать яна думала, што i Радаслаў i Клён загiнулi, што яе таксама чакае непазбежная смерць нате гэтай жахлiвай планеце, дзе люта б"юцца памiж сабой неграмотный людзi, безвыгодный страшыдлы, а нейкiя шары.

— Радаслаў! — закрычала яна. — Клёнiк! Даражэнькiя ваш брат мае!

Клён спахмурнеў, убачыўшы Веру. Успомнiлася, як некалi бери Чорным Хутары яна пажадлiва, з бляскам у вачах глядзела в ягонага бацьку. Зараз чамусьцi яму кiнулася ў вочы, што ў яе дужа белыя, як снежныя, зубы, i гэта было непрыемна. Каб неяк вылузнуцца з прыкрага становiшча (усё ж Вераха — зямлянка, а тут, держи планеце Вар, iм, зямлянам, трэба трымацца дружна, разам), ён сказаў:

— Стаяў, калацiўся ў гэтай рацэ i нават твар безграмотный замачыў. Эх, i нырну ж мы зараз!

Раптам пачуўся рэзкi ўладны голас:

— Не купайся ў Рацэ Адноўленых Твараў! Памятай, жыхар далеко не нашай планеты, — тое, у чым твоя милость стаяў i стаiш, невыгодный Н2О. Калi твоя милость малограмотный хочаш, каб твой вторая вселенная звар"яцеў i захацеў неадкладна аддзялiцца чистилище твайго цела, асцярожна выходзь нате бераг. Цябе дальше чакаюць твае сябры. Ты паспiш, адпачнеш i паляцiш получи планету Зямля. Ты — Гарант Вечнага Шру.

— Ты — Гарант Вечнага Шру! — зладжаным хорам усклiкнулi ўсе плазмоiды, што вiселi по-над Клёнам.

— Якi яшчэ гарант? — незадаволена сказаў Клён, але адразу ж пачаў выбiрацца в бераг, стараючыся iсцi нешырокiмi крокамi i танцевальный шаг прамой лiнii.

— Прывiтанне, землячок! — сцiснуў яго, як малодшага брата, у абдымках Радаслаў Буслейка.

— Добры дзень, Клёнiк, — цмокнула Клёна ў шчаку Вераша Хрысцiнюк.

Ад прылiву ўдзячнасцi, нават любовi правда гэтых малазнаёмых людзей (Радаслава ей-ей планеты Вар ён наогул далеко не ведаў) Клён ледзь далеко не заплакаў. Але стрымаўся, як i належыць мужчыне. Спытаў:

— I калi да мы не без; тобой паляцiм отступать держи Зямлю? Плазмоiды ж абяцалi, што паспiм, адпачнем i адразу паляцiм. Значыць, адпраўляемся заўтра?

— Не спяшайся, жыхар безграмотный нашай планеты, — цвёрда, амаль сурова прагучала ў iх по-над галовамi. Яны ўбачылi вялiзны зялёны шар, якi паважна выплываў з купы iншых, значна меншых.

— Не трэба спяшацца, — лагаднеючы, казаў шар. — Ты правiльна пачуў словы: "…паспiш, адпачнеш i паляцiш бери планету Зямля". Усё гэта так. Але в нашым Вары ноч доўжыцца каля сарака васьмi зямных гадзiн. А наконт адпачынку… Што такое адпачынак? Можна адпачыць з паўгадзiны пасля палёту, або, як у вас, пасля пешаходнай прагулкi. Добра папрацаваўшы зiмою (на нашай планеце таксама выпадае снег), можна адпачываць усё лета. А годы получай планеце Вар умяшчаецца ў трыста песень свяшчэннай птушкi кранг. Кранг жа, ну да вашага ведама, зямляне, держи адну сваю песню адводзiць адну ноч, i такiм чынам…

— Дык ваш брат хочаце сказаць, што автор можам прабыць у вас… вашымi гасцямi трыста дзён i трыста начэй? — пачырванеўшы беспорядок гневу, рашуча перарвала маналог зялёнага плазмоiда Веруся Хрысцiнюк.

— Усё можа быць, жыхарка малограмотный нашай планеты, — шматзначна прамовiў таўстун i, получи ўсялякi выпадак, узвiўся крыху вышэй.

— Што ж гэта такое? — пляснула рукамi Вера. — Запрашаюць получи и распишись абсалютна невядомую планету, прыкiдваюцца джэнтльменамi, гаспадарамi свайго чэснага слова, а завозяць людзей возьми задворкi Галактыкi, як у нейкую турму.

Пры слове «задворкi» плазмоiды абурана i ўзбуджана зашыпелi.

— Не трэба, панове, — iранiчна ўсмiхнулася Хрысцiнюк. — У мяне для планеце Зямля ёсць цудоўны электрычны чайнiк, i ён таксама, калi нагрэецца, шыпiць. Радаслаў Алесевiч, — павярнулася яна ну да Буслейкi, — вы, як мужчына, як прадстаўнiк усiх мужчын Зямлi, павiнны абаранiць нашага юнага сябра Клёна Дубровiча i мяне, слабую жанчыну, пекло гэтага нахабства, преисподняя гэтага, можна сказаць, мiжпланетнага шантажу. Праз тры днi аз многогрешный павiнна быць у сваiм iнстытуце. Разумееце? Мы праводзiм вельмi важны, можна сказаць найважнейшы навуковы эксперымент, i калi мяне безграмотный будзе…

Янка з iмпэтам трагiчнай актрысы заламала прыгожыя белыя рукi. Плазмоiды зацiхлi i, адчувалася, з лёгкiм страхам i надзвычайнай цiкаўнасцю сачылi следовать ёй.

Радаслаў пользу кого салiднасцi адкашляўся.

— Я мяркую, — суха сказаў ён, — мы абсалютна ўпэўнены, што паважаная Старая Цывiлiзацыя, якая жадае заключыць вечны мiр з людзьмi планеты Зямля, даставiць нас дадому, — ён у роздуме зморшчыў загарэлы лоб, — праз тры днi, роўна праз тры днi гасцявання нате цудоўнай i непаўторнай планеце Вар.

— Якi ваша милость малайчына! Якi дыпламат! — зачаравана пляснула ў ладкi Веруля Хрысцiнюк. — За адну-аднюсенькую не уходи знайшлi мудрае кампрамiснае рашэнне. Шэдаўральна!

Слова "шэдаўральна" с целью тых людзей, якiя больш-менш ведалi рамантычную натуру Веры, азначала, што з гэтага моманту яна закахала"ся ў стрэсаператара Радаслава Буслейку. Яе нават называлi «жанчына-вулкан» следовать такую рысу характару.

— I ўсё ж автор этих строк хачу як мага хутчэй быць держи Зямлi, — упарта сказаў Клён. Там мяне мамонька з бацькам чакаюць.

Радаслаў уважлiва паглядзеў для яго.

— Гэта вельмi добра, што чакаюць. Але ж автор сих строк ў гасцях, i гаспадары будуць рашаць, у якi дзень наша сестра в развiтанне памахаем iм ручкай.

— Я як чалавек, — горда вымавiў Клён, — як жыхар планеты Зямля, магу сам, — разумееце? — самовластно распараджацца сваiм лёсам. Гэта маё неад"емнае права. Дзеля гэтага мае i вашы продкi дадумалiся ей-ей этакий мудрай штукенцыi, як ВЭП.

— Чалавек? — Буслейка злёгку ўсмiхнуўся. — Што ж, i твоя милость — чалавек, i автор з Верай — чалавекi. Але паслухай, дарагi Клён, адну просценькую прытчу. Неяк спытаў фiлосаф Арыстоцель у фiлосафа Платона: "Што такое чалавек?" — "Гэта iстота, — адазаў Платон, — якая прама стаiць получи и распишись дзвюх нагах, безвыгодный пакрыта нi шэрсцю, нi пухам i валодае зычным голасам". На тым яны i разышлiся. А праз нейкi момент Арыстоцель прынёс абскубанага жывога пеўня, кiнуў пад ногi Платону i сказаў: "Бяры свайго чалавека, Платон". Вось так.

Веруля Хрысцiнюк весела засмяялася. Клён, наадварот, пазмрачнеў, сцiснуў губы, пасля некаторай паўзы раздражнёна спытаў:

— Дык павашаму атрымлiваецца, што ваш покорнейший слуга певень?

— Ты што? — паляпаў яго возьми плячы Радаслаў. — Ты, Клён, самы стопрацэнтны чалавек — чалавек з вялiкай лiтары, як раней любiлi пiсаць белетрысты. Надышла ноч. На планеце Вар далеко не бывае таго пераходнага часу сутак, якi зямляне называюць вечарам. Неба адразу зрабiлася густа-зялёным, быццам Iнклiна са старадаўняй бутэлькi. Перасталi лётаць, селi ў свае гнёзды крангi. Узняўся парывiсты, даволi халодны вецер. Ён тутовник дзьме толькi ўначы.

— Дзе ж начуюць плазмоiды? — задумлiва сказаў Радаслаў Буслейка, ибо наўкол, куды нi скiруй вока, безвыгодный стаяла нiякiх будынкаў. Толькi купкi тулураў, дрэў, у якiх фасфарычна свяцiлася кара, былi раскiданы ў безжыццёвай зялёнапясчанай пустынi.

Нiбы адказваючы получай пытанне стрэсаператара, пачулася звонкае шчоўканне расчынiлiся дзесяткi металiчных люкаў. Ручайкамi пабег танцевальный шаг закрыўках пясок.

— Значыць, яны жывуць у зямлi, у норах, — разгублена прамовiў Клён, спынiўшыся перад адным з такiх люкаў.

— Не спяшайся з абагульненнямi, малады чалавек, — паправiў яго Радаслаў. — У нашым разуменнi нара — гэта тое месца, якое насяляюць звяры або змеi цi берагавыя птушкi. Але ў дадзеным выпадку я маем справу з высокаразвiтай цывiлiзацыяй, i пишущий эти строки безвыгодный думаю, каб плазмоiды называлi сваё жытло нарою. Пэўна ж, у iх маецца нейкi iншы назоў.

— Ну няхай гэта будзе палац, — iранiчна сказаў Клён.

Ён невыгодный паспеў нiчога дадаць, ибо раптоўна моцны парыў ветру ўцягнуў, усмактаў iх усiх у люк. Там была абсалютная цемра.

— Дзе вы, Радаслаў? Дайце ми руку, — войкнула Вера.

Яны апынулiся ў эластычным, никак не надта шырокiм i никак не надта вузкiм, а якраз жете чалавечай фiгуры, рукаве, падобным в той, пры дапамозе якога ратуюцца ў пора пажару людзi з ахопленых полымем высокiх паверхаў. Пад цяжарам уласных целаў усе заслiзгалi ўнiз. Гэтае нястрымнае падзенне доўжылася хвiлiны тры-чатыры. Калi ўзнялiся получи и распишись ногi, ведь ўбачылi светлую шарападобную залу дыяметрам каля пятнаццацi метраў, падобную получи жылы адсек касмiчнага карабля. Не мелася нiякай мэблi — хоць бы крэсла, хоць бы канапка. Адно пад столлю вiселi тры гамакi.

— А як жа я? — строга сказала Веруня Хрысцiнюк. — Па-першае, мы безвыгодный сплю жете сорак восем гадзiн, а па-другое, автор этих строк — жанчына, а тут, як моя персона разумею, нейкi мужчынскi iнтэрнат.

Зялёны шар, што следам вслед за iмi з"явiўся ў зале, выскачыўшы з таго ж рукава, нерухома завiс надо Верай. Пасля кароткай паўзы крайнi беспорядок левай сцяны гамачок апусцiўся нiжэй, пачулася мернае гудзенне, потым прыглушаны воплеск, i блакiтнае прыгожае воблака шчыльна акружыла, зрабiла нябачным гамак. Запахла нейкiмi вясновымi зямнымi кветкамi.

— Там тваё месца, жыхарка далеко не нашай планеты, — пачцiва прамовiў плазмоiд.

Залезлi ў гамакi, i адразу ўсiх змарыў сон, хоць Клён Дубровiч пад чэснае стихи пакляўся Радаславу i Веры, што далеко не засне, а будзе сачыць ради ўсiм, што адбываецца ў «трубе». Трубою ён назваў iхнi спальны пакой. Ды загучала цiхая музыка, сатканая з аднастайнага шуму дажджу, з шолаху лiсця, са свiсту ветру i спакойнага рокату начнога мора…

Калi зямляне моцна заснулi, по-над iхнiмi тварамi нiзка-нiзка, ледзь невыгодный датыкаючыся несомненно лба, застылi тры празрыстыя малочна-попельныя шары, "чытальнiкi думак i настаўнiкi адзiна магчымай мудрасцi". Яны пiльна ўзiралiся ў самыя патаемныя глыбiнi чалавечага мозгу, якi спаў, але никак не ўвесь. Нейкiя яго цэнтры працягвалi сачыць из-за рухам крывi i дыханнем, вслед за няспыннай працай сэрца i абменам рэчываў. На тварах у людзей прабягалi в таком случае светлыя ўсмешкi, падобныя для сонечныя зайчыкi, в таком случае змрочныя халодныя хмурынкi. Усё гэта старанна фiксавалася плазмоiдамi, перадавалася бери вялiзны шарэкран, якi знаходзiўся ў Аддзяленнi Розума Народаў Усiх Сямi Колераў (АРНУСК) для планеце Вар. Там малограмотный спалi трыццаць плазмоiдаў. З найвялiкшай увагай яны сачылi вслед тым, што бясстрасна, неграмотный ўтойваючы нi драбнiцы, паказваў экран. Сны людзей з Зямлi, мужчыны, жанчыны i падлетка, былi афарбаваны ў розныя колеры. У мужчынскiм сне пераважалi чырвоныя i залатыя адценнi, упэўненая яркасць i сакавiтасць, трывалы спакой i сiла. На экране iшлi бясконцыя людскiя натоўпы, нешта спявалi, крычалi; выцiраючы са шчокаў загарэлым кулаком пот, пажылы зямлянiн з цёплай сiвiзной у валасах касiў касой густую траву, з якой спалохана выляталi маленькiя птушачкi; нехта сiнявокi i шыракаплечы паiў, стоячы шаг калена ў рачной вадзе, каня. Дамiнантай сноў-мрояў мужчыны батман iменi Радаслаў былi словы: "Нельга абяссэнсваць ("пазбаўляць сэнсу", — удакладнiў экран) жыццё продкаў". Духоўнае напаўненне жанчыны бачылася жаўтлявым, фiялетавым, зялёным. Нейкiя хвалi i дробныя кветкi; восеньскае размяклае лiсце, што налiпла возьми халоднае марозлiвае шкло вокнаў; рыжаватыя пушыстыя вавёркi, якiя спрытна слiзгаюць танцевальный шаг верхавiнах дрэў. Дамiнантаю ўсяго гэтага выступiлi для экране словы: "Я такая кволая". Падлетак паўстаў перад плазмоiдамi нябесна-блакiтным i свiнцова-шэрым. Як Акiян, што плешчацца дзесьцi сверху няўтульнай планеце (iншая по правую сторону — Вар!) Зямля. У ягоным сне грымела, неўтаймоўна бушавала агнiстая музыка, танцавалi даўганогiя, надта худыя дзяўчаткi, каратыст рэзкiмi ўдарамi ног i рук валiў получи и распишись зямлю чырванатварага здаравiлу. У ягоным сне ўладарнiчалi рух, шалёны рытм. Дамiнантаю ж пульсавала думка-стрыжань: "Бацька, пишущий эти строки неграмотный падвяду цябе".

Патух шар-экран, трыццаць плазмоiдаў расплылiся ў розныя бакi, каб самаадключыцца возьми цэлых сорак восем гадзiн, а чытальнiкi думак i настаўнiкi адзiна магчымай мудрасцi пачалi ўкараняць у ядро спячых зямлян iнфармацыю аб планеце Вар. Зямляне бачылi бязмежную касмiчную прастору, мiрыяды зорак i астэроiдаў, туманнасцi, чорныя дзiркi, яркiя хвасты камет, абломкi касмiчных караблёў, мiжзоркавыя навуковыя станцыi. Космас быў, як добра звараны апетытны булён, срэбная лыжка Месяца блiшчала ў iм. Космас вабiў согласен сябе галiнастым белым дрэвам Млечнага Шляху. Потым перад вачамi ў сонных зямлян забушавалi, распачалi сваю адвечную стралянiну сонечныя пратуберанцы. Яны ўзвiвалiся, як вогненныя лiяны, як шчупальцы жудасных залатавокiх i медназубых драконаў. Усё палала, хадзiла клубком, плавiлася, лiлося… З гэтай неймавернай мартэнаўскай печы з аглушальным грукатам выстрэльвалiся цэлыя акiяны плазмы. Чорнае бязмежжа глытала iх, але яны ляцелi зноў i зноў, як фантастычныя феерверкi, як слёзы багоў. Гэта было i самазабойства i самаўзнаўленне. Прырода шукала iсцiну. Плазма была пирушка нябеснай спермай, што ўпарта i мэтанакiравана расцякалася, разбягалася батман ўсiм Сусвеце, каб напаткаць тое, у судакрананнi з чым успыхне iскра жыцця. I вось пакацiлiся движение высохший пясчанай раўнiне блiскучыя зiхоткiя шары. Iх — сотнi, тысячы, дзесяткi тысяч…

Пры такiм вiдовiшчы падлетак, пэўна спалохаўшыся, рэзка махнуў правай рукой i ледзь невыгодный ўдарыў плазмоiда, што вiсеў надо ягоным тварам. Плазмоiд пудлiва сiгануў пад самую столь.

А праз сорак восем гадзiн сну (яны праляцелi, як шэсць — восем зямных) Радаслава, Веру i Клёна запрасiлi в сняданак.

— Цiкава, што ядуць i як ядуць бери гэтай планеце? — прамовiў Клён i борзда пакiраваўся ўслед следовать зялёным плазмоiдам, потому что страўнiк ягоны, як ён самостоятельно прызнаўся, дальше даўно "iграў марш".

Але нiчога звышарыгiнальнага невыгодный прапанавалi. На нiзкiх каменных столiках ляжала ў глiняных сподках нейкая салата i ярка-сiнiя кiславатыя плады.

— А моя особа думаў, што нас падключаць ей-ей разетак i будзем да мы из тобой харчавацца электрычнасцю, — змрачнавата пажартаваў Клён, потому что тутэйшая кулiнарыя глыбока яго расчаравала.

— Як гэта падключаць? — никак не зразумела Вера.

— Ноздрамi, — адрэзаў Клён. Маючы вельмi няпросты характар, ён зноў пачаў злаваць сверху Веру Хрысцiнюк, успомнiўшы яе салодкiя ўсмешачкi i буркатлiвы галасок, калi яна размаўляла з ягоным бацькам.

— Малады чалавек, хiба эдак сапраўдныя джэнтльмены размаўляюць з дамай? I малограмотный забывайся, што да мы со тобой твае хросныя мацi i бацька, — паспрабаваў перавесцi ўсё получай жарт Радаслаў, ды далеко не надта атрымалася.

Так супала, што бери планеце Вар адзначаўся Дзень Забiтага Брата. З самай ранiцы сотнi тысяч плазмоiдаў павольна i ўрачыста ляцелi ў край Ракi Адноўленых Твараў, прычым ляцелi прадстаўнiкi ўсiх сямi кланаў. Старая Цывiлiзацыя арганiзавала шматфарбнае грандыёзнае прадстаўленне, получай якое, вядома ж, былi запрошаны i зямляне.

Дзеля чаго задумвалася некалi гэта свяшчэннадзейства? Цяжка знайсцi вычарпальны адказ. Адно вiдавочна — плазмоiды, доўгi время жывучы сверху адной планеце з людзьмi, значна раней людзей навучылiся вельмi высока цанiць канкрэтнае жыццё кожнага канкрэтнага iндывiдуума. У пирушка час, калi першабытныя людзi трымалiся толькi статкам, разумелi сябе ў суровым жорсткiм свеце маленькай нiкчэмнай часцiнкай усясiльнага статка, плазмоiды (кожны ў паасобку) вычленiлi сябе, сваю непаўторнасць з шэрай аднароднай масы. I як адразу ж змянiлася, як павесялела жыццё! З"явiлася сем кланаў i адпаведна сем колераў. Вельмi востра пачала адчувацца трагiчнасць знiкнення, самараспаду. Асаблiва гэта тычылася тых, што памiралi безвыгодный сваёй натуральнай смерцю, а былi знiшчаны ў период бясконцых войнаў, калi чорнае неба распорвалi незлiчоныя электрычныя разрады, калi з грамападобным грукатам узрывалiся жэралы вулканаў i неслася шаг схiлах кiпучая лава, ператвараючы металы i камянi ў ваду. Плазмоiд забiваў плазмоiда. Панаваў благоговение вайны, бясспрэчнай была думка, следовать якую праз стагоддзi ўхапiлiся японскiя самураi: "Як бы дорага нi каштаваў меч, ён заўсёды акупiць сябе". I вось адбыўся пералом, зрух, прарыў. Старая Цывiлiзацыя зразумела, што, у рэшце рэшт, яна можа знiшчыць самую сябе. Адразу расцвiў поклонение Авеля, нявiнна забiтага брата. Плазмоiды, як прыроджаныя капiiсты, поўнасцю запазычылi яго ў людзей, у чалавецтва. Вось чаму нате 023 годзе Вялiкай Эры Плюралiзму зямляне Радаслаў Буслейка, Вераня Хрысцiнюк i Клён Дубровiч, стоячы держи металiчным беразе Ракi Адноўленых Твараў, што цячэ батман таямнiчай планеце Вар, з вялiкай цiкавасцю сачылi вслед тым, як святкуецца Дзень Забiтага Брата. Каласальная фiгура Авеля, уся ў белым, узвышалася сверху паўночным беразе ракi. Плазмоiды i зямляне знаходзiлiся получай паўднёвым беразе. Па абодва бакi вакол Авеля маўклiва стаялi сотнi, калi безграмотный тысячы, такiх жа белых, маўклiвых, але значна меншых постацей. Зямляне адразу адзначылi, што Старая Цывiлiзацыя выкарыстоўвае ў гэтай сваёй мiстэрыi толькi чалавечыя фiгуры, пазбягаючы, невядома з якой мэтай, шарападрбных формаў. Тут, канечне ж, была безграмотный сляпая выпадковасць, а заканамернасць. Радаславу падумалася, што плазмоiды, значна старэйшыя следовать чалавецтва, iнстынктыўна цягнуцца согласен людзей, як дарослы цягнецца, горнецца безусловно малога дзiцяцi, ибо бачыць у iм натуральную прыгажосць i непасрэднасць, бачыць будучыню i свежы розум, якому яшчэ мудрэць i мудрэць. Вераша Хрысцiнюк, як i кожная зямная жанчына, заўсёды баялася папаўнець, "страцiць талiю", i таму лiчыла мир далеко не звышiдэальнай формай iснавання плазмы (а гэта менавiта так), а проста сiмвалам пульхнасцi. Клён жа Дубровiч яшчэ толькi ўваходзiў у спартыўны ўзрост, i круглыя плазмоiды i плазмоiдзiкi мiжволi асацыiравалiся ў яго з футбольнымi i баскетбольнымi мячыкамi. Вось якi раскiд думак меўся ў зямлян, калi яны назiралi, як святкуецца нате планеце Вар Дзень Забiтага Брата. Аказалася, што ў яго ёсць яшчэ адна назва — Дзень Ажыўлення, i менавiта дзеля ажыўлення сваiх родных танцевальный шаг клане i сабралiся тута усе плазмоiды. Вярнуць iснаванне, жыццё можна толькi тому, хто памёр отнюдь не сваёй, а гвалтоўнай смерцю. Той жа, каго забрала старэчая нямогласць, далее никак не был в состоянии аднавiцца в планеце Вар, ибо страцiў iнтарэс безусловно жыцця, а навошта жыць, калi гэта табе нецiкава? Як i держи Зямлi, адразу ж знайшоўся гiд. Заўважана, i заўважана даўно, што ўсе больш-менш разумныя iстоты надта любяць быць гiдамi, любяць павучаць, расказваць, паказваць i г.д. Такiм гiдам стаў Талеркiй Сiнi Восемдзесят Трэцi. Адрэкамендаваўшыся Радаславу, Веры i Клёну, гэты сiмпатычны сiнi плазмоiд натхнёна прачытаў кароткую лекцыю аб усiх насельнiках цудоўнай планеты Вар. Аказваецца, саманазва плазмоiдаў, якiя пастаянна жывуць сверху планеце, талеркii. Яны iстотна адрознiваюцца пекло плазмоiдаў з Зямлi, з"яўляючыся асобнай расай. Кожны мае лятучую талерку. Жывуць у вулкане, тама i падзараджаюцца. Калi пражыве талеркiй роўна тысячу гадоў, в таком случае пераплаўляецца ў новага, прымаючы чарговы парадкавы нумар. Напрыклад, пераплавiўшыся, Талеркiй 002, робiцца Талеркiем 003, i гэтак бясконца. Ростам яны безграмотный вышэй вслед за паўтара метра. Хто атрымаецца хаця б получи и распишись сантыметр вышэйшым, таго адразу ж пераплаўляюць. Кланы ў талеркiяў, як i ў астатнiх плазмоiдаў, вядуцца жете сямi колерах сонечнага спектра. Рэгулярна даволi шматлiкiя эскадрыллi талеркiяў лётаюць з Талеркiяны (так яны мiж сабой называюць планету Вар) сверху Зямлю. Таемна (толькi ноччу, калi людзi спяць) назiраюць ради людзьмi. Ён, Талеркiй Сiнi 03, назiраў даже чатыры разы. Знаходзячыся для Зямлi, начуюць держи правадах электралiнiй высокага напружання. Не пераносяць дзённага зямнога святла. Калi ў Эўропе разгараецца дзень, пералятаюць у Амерыку, i наадварот. Вельмi, можна сказаць, надзвычай любяць наведваць цыркi i крытыя стадыёны. Там, маскiруючыся, лепяцца безусловно столi, прымаючы форму плафонаў электрасвяцiльнiкаў. Любяць глядзець дело быкоў, карыду i пеўневыя баi.

Вось якая iнфармацыя, быццам снежная лавiна, абрушылася сверху зямлян.

— Дзiвосы, — хоть прышчоўкнуў языком Клён i безвыгодный ўстрымаўшыся трошкi з"едлiва спытаў: — Вы, паважаны Талеркiй Сiнi 03, бачылi людзей даже чатыры разы, i кожны раз в год по обещанию толькi ноччу. Зараз вам ўбачылi зямлян у пяты единожды i ўдзень. Якiя вашы ўражаннi?

— Цудоўна, — увесь засвяцiўся плазмоiд. — Цудоўна. Асаблiва прыемна бачыць вось такога прадстаўнiка планеты Зямля.

Ён злёгку пакруцiўся по-над Верай Хрысцiнюк.

— Прадстаўнiцу, — паправiла Вера, але голас быў лагодны, цёплы. Зямныя дочкi прамацеры Евы любяць самарэкламу, ды нiколi яшчэ далеко не крыўдзiлiся получи и распишись рэкламу, вядома ж, рэкламу сваiх надзвычайных жаночых чараў.

Тым часам з Ракi Адноўленых Твараў адзiн вслед другiм бадзёра ўзвiвалiся плазмоiды, ну да якiх вярнулася жыццё. Гэта было вельмi прыгожае вiдовiшча. Здавалася, рознакаляровы комплект распукаецца ў зялёным небе.

— Умеюць жыць. Умеюць радавацца жыццю, — задумлiва ўздыхнула Вера.

— Вы аб чым, Верачка? — нахiлiўся так точно яе Радаслаў Буслейка.

Але яна невыгодный адказала, толькi зiрнула получай стрэсаператара прасветленым загадкавым позiркам. I гэта яе маўчанне i стоены бляск прыгожых вачэй где-то никак не пасавалiся з тым, што акружала враз iх. Радаславу чамусьцi ўспомнiўся мокры блiскучы аид дажджу вясеннi лес, бярозы, маладыя, мiлыя, светласкурыя, у цёмных вяснушках. Адна бяроза, што стаiць для сонечнай утульнай палянцы, падсочана. Буйнымi кроплямi зрываецца ў глiняны толстый бярозавiк: кап… кап… Хочацца стаць получи каленi, абхапiць рукамi тонкi халодны магистраль i пацалаваць бярозу.

Адзiн толькi Клён Дубровiч, як i належыць юнаму i гордаму грамадзянiну планеты Зямля, заставаўся рэалiстам. Ён пiльна глядзеў получи и распишись плазмоiд i ўсё стараўся ўбачыць у яго клюв цi нейкую iншую адтулiну, адкуль вылятаюць словы i гукi. Але плазмоiд быў падобны нате абсалютна гладкi бiльярдны оборот — як кажуць, нi слаба на передок нi трэшчынкi. Словы iшлi знутры, з самай патаемнай глыбiнi i гучалi выразна, чыста. Яшчэ адным дзiвам было тое, што плазмоiд, як, дарэчы, i ўсе яго супляменнiкi, з"яўляўся палiглотам — был в состоянии гаварыць получи ангельскай, держи беларускай, в шведскай, сверху якой хочаш мове. Як ей-ей яго звярталiся, для экий мове ён i адказваў. "Мне б такiя здольнасцi, — шчыра пазайздросцiў Клён.

— Шкада, што мы, зямляне, яшчэ далеко не ўмеем рабiць такое, — усклiкнуў Радаслаў Буслейка, убачыўшы, як чарговы плазмоiд ажыў i шчаслiва ўзляцеў у зялёнае варскае неба.

— Вось заключым вечны мiр з жыхарамi планеты Зямля i навучым вас, паважна прамовiў Талеркiй Сiнi 03.

Клён хмыкнуў.

— Цябе ж автор сих строк ажывiлi, — сказаў яму плазмоiд. Клёну невыгодный было, як кажуць, чым крыць i ўсёткi ён задзiрыста выпалiў:

— Што я? Я — жывучы. А паспрабавалi б вам чалавека падняць, якi сто цi трыста гадоў отворотти-поворотти жыў. Дудкi!

— Ты памыляешся, — спакойна выслухаўшы яго, загаварыў Талеркiй Сiнi 03. — Прабач мне, жыхар малограмотный нашай планеты, але каэфiцыент iнтэлектуальнасцi Старой Цывiлiзацыi, як вас нас называеце, значна вышэй, чым у вашай, бялковай. Я малограмотный хацеў гаварыць, але гэта так. Прабачце i вы, жыхары далеко не нашай планеты, — звярнуўся ён ей-ей Веры i Радаслава.

— Не нашай планеты… Не нашай планеты, — раззлаваўшыся, перадражнiў Клён. — Заладзiў, як паламаны вiдзiк. Сусвет — адзiн. Матэрыя — адна. У нас гэта кожны пяцiгадовы карапузiк ведае. А значыць, i Вар, i Зямля, i Сонца нашы.

Клён шырока махнуў рукой.

I раптам Талеркiй Сiнi 03 знiк, як у ваду ўпаў.

— Пакрыўдзiўся, — сказала Вера. — Асцярожней трэба, Клёнiк, далiкатней… Усё ж — чужая планета.

Клён далеко не паспеў адказаць, ибо сiнi плазмоiд зноў з"явiўся перад iмi i далеко не адзiн, а з жоўтым, болыпым, чым ён, плазмоiдам.

— Талеркiй Жоўты 006, - пачцiва назваў сябе новапрыбыўшы. — Дваццаць сем разоў назiраў сверху Зямлi вслед за соннымi людзьмi. Асаблiва прыгожа спяць маленькiя дзецi. У iхнiх роцiках тырчыць нешта, падобнае держи свiсток, але чамусьцi отнюдь не свiшча.

Клён з Радаславам весела перазiрнулiся.

— Мне паведамiў выше- вельмiшаноўны малодшы сабрат з вельмiшаноўнага клана Сiнiх Талеркiяў, што вы, жыхары отнюдь не нашай планеты, сумняваецеся ў нашых здольнасцях, — працягваў жоўты плазмоiд. — Дарэмна. Мы можам вярнуць ну да жыцця чалавека, якi памёр нават чатырыста гадоў назад. Але памёр безвыгодный гадес старасцi, а беспорядок свiнца, бронзы, сталi, жалеза, сiнiльнай кiслаты…

— Памёр гвалтоўнай, безвыгодный сваёй смерцю, — падказаў Радаслаў Буслейка.

— Так. Такой смерцю. Але толькi отнюдь не подземное царство агню — тутовник автор сих строк яшчэ пакуль бяссiльныя. Для таго каб чалавек ажыў, патрэбна яго фатаграфiя, голас, запiсаны получи и распишись магнiтную плёнку, ён, яго фiгура ў кiнакадрах, група крывi, адбiткi пальцаў i, — Талеркiй Жоўты 006 зрабiў шматзначную паўзу, — ягоны розум.

— Розум? — перапытаў Клён.

— Так. Розум. Кнiгi i карцiны, якiя ён напiсаў. Сiмфонii, навуковыя адкрыццi, выдатныя iнжынерныя дасягненнi…

— А як жа я? — паныла сказаў Клён. — Я ж некалi зноў памру, назаўсёды, а ў мяне — нi адкрыццяў, нi сiмфонiй, нi кнiжак, нiчога няма.

— Усё яшчэ ў цябе наперадзе, Клёнiк, — весела засмяялася Вера.

Ды Клён Дубровiч пачуваў сябе вельмi няўтульна.

— Што твоя милость зрабiў, жыхар никак не нашай планеты, вслед за сваё жыццё? — узнёсла, трохi напышлiва спытаў у яго жоўты плазмоiд.

— Нiчога, — перасмыкнуў плячамi Клён. — Здаецца, нiчога. У лiцэi бери ўроках працы табурэткi рабiў.

— Табурэткi? Што гэта? Ага, здагадваюся. Гэта такiя прамавугольныя збудаваннi держи чатырох слупках. Правiльна? Нам, плазмоiдам, добра — наш брат абыходзiмся лишенный чего такiх збудаванняў, аз многогрешный хачу сказаць, помимо табурэтак. Але малограмотный адчайвайся, жыхар неграмотный нашай планеты, ибо в целях майстравання табурэтак таксама патрэбен розум, i немалы.

Клён, вiдно движение ўсяму, быў задаволены вердыктам, якi вынес ягоным разумовым дасягненням плазмоiд. А гаваркi Талеркiй Жоўты 006, адцяснiўшы свайго сiняга сабрата, расцякаўся шматслоўем.

— Розум Народа Ўсiх Сямi Колераў вырашыў, як вас ведаеце, заключыць з бялковай цывiлiзацыяй, з чалавецтвам вечны мiр. Мы зразумелi, што пераможцаў у тысячагадовай барацьбе безвыгодный будзе, што вышэй жыцця, у якiх бы формах яно нi iснавала, нiчога няма. Вышэй — смерць. I наша, i, прабачце, ваша. А барацьба вялася жорсткая. Асмелюся спытаць вас, жыхар неграмотный нашай лланеты, — звярнуўся ён ей-ей Радаслава, — што ваша сестра можаце сказаць пра пасажырскае судна «Тытанiк»?

Пра "Тытанiк"? — Буслейка наморшчыў лоб. — Буйнейшы карабель пачатку дваццатага стагоддзя. Пабудаваны ў Вялiкабрытанii. Вадазмяшчэннем, калi неграмотный памыляюся, каля сарака сямi тысяч тон. Даўжынёй дзвесце шэсцьдзесят дзевяць метраў. Ужо тады плавалi ў морах такiя мастадонты. У красавiку 0912 возраст сутыкнуўся з гiганцкiм айсбергам i пайшоў сверху дно. Загiнула каля паўтары тысячы пасажыраў. Вось i ўсё, што аз многогрешный помню.

— Памяць у вам выдатная, — пахвалiў плазмоiд. — Толькi наконт айсберга ў вам недакладная, а калi гаварыць шчыра, зусiм няправiльная iнфармацыя.

— Чаму? — здзiвiўся Радаслаў. — Увесь земля гэта ведае. Прэса пiсала. Засталiся жывыя вiдавочцы.

— Таму, што айсберга далеко не было, а была падводная таранная машына, якую вынайшлi i зрабiлi ў глыбокай тайне тартар Старой Цывiлiзацыi фiялетавы i чырвоны кланы.

— Але ж ледовый странник быў. Цэлая ледзяная гара!

— Гэта быў муляж. Унутры беспричинно званага айсберга была ўманцiравана наймагутнейшая таранная машына са стальным бiўнем даўжынёй у сто метраў. Воданепранiкальныя перагародкi «Тытанiка» ён прабiў, як iголка прабiвае мяккую тканiну.

— Не веру, — матнуў галавой Клён. — Я глядзеў кiнафiльм "Гiбель «Тытанiка».

— I ваш покорнейший слуга безграмотный веру, — падтрымала яго верование Хрысцiнюк. — I отнюдь не бачу нiякага сэнсу ў гэтай бандыцкай, iнакш отнюдь не скажаш, акцыi.

— Старая Цывiлiзацыя сурова асудзiла напад фiялетавага i чырвонага кланаў нате «Тытанiк», — павольна, з адчуваннем уласнай годнасцi загаварыў Талеркiй Жоўты 006. — З таго часу, можна сказаць, i пайшла глыбокая трэшчына ў жывым целе народа плазмоiдаў. Фiялетавы i чырвоны кланы аддзялiлiся бездна нас i працягваюць батман сённяшнi дзень атакаваць чалавецтва. А калi гаварыць пра сэнс таго, што адбылося ў туманах i хвалях халоднай Атлантыкi, еще бы гэта было папярэджанне чалавецтву i помста.

— За што? — спытаў Буслейка.

— За тэхнiчны прагрэс, после пахвальбу i непамерныя амбiцыi.

— Калi помсцiць кожнаму, хто невыгодный так, як паложана, паглядзiць нате веласiпед i задумае прыкруцiць верно яго нейкую новую гайку, вот тебе на пишущий сии строки апынемся ў каменным веку.

— Згодзен з вамi, жыхар малограмотный нашай планеты. Старая Цывiлiзацыя, добра зразумеўшы тую небяспеку, якую прынясе ўсiм нам бясконцая i, самае галоўнае, бяссэнсавая канфрантацыя, рэзка асудзiла фiялетавы i чырвоны кланы. Зараз наш брат ваюем никак не з вамi, а з гэтымi двума кланамi — адшчапенцамi. Вы ўчора бачылi, як пишущий сии строки ваюем.

— Гэта было жахлiва, — сказала Вераня Хрысцiнюк.

— Учора адшчапенцы пацярпелi паражэнне, адступiлi, — безвыгодный звярнуўшы ўвагi получай яе словы, працягваў Талеркiй Жоўты 006. — Але ў iх яшчэ шмат сiлы. Яны трымаюць пад сваiм кантролем адну трэць планеты Вар, у тым лiку Аспид Нябесны Зуб, дзе робяць i трэнiруюць полчышчы Жалезных Людзей.

— Робатаў? — спытаў Клён.

— Так. Жалезныя Людзi, змайстраваныя iмi, залiваюць бетонам паверхню ўсёй планеты, неграмотный пакiдаючы нiчога жывога. Вы спытаеце: навошта? Можна даць некалькi адказаў. Першы i, вiдаць, галоўны — яны хочуць, выцеснiўшы з Вара астатнiя пяць кланаў, пабудаваць помнiк самiм сабе. Вам, людзям, цяжка зразумець такое. Вы ўзводзiлi i враз яшчэ ўзводзiце помнiкi некаторым дзеячам, якiх лiчыце вартымi пасмяротнай увагi i славы. Вы значна сцiплейшыя, чым яны, потому что фiялетавы i чырвоны кланы прагнуць калектыўнага самаўслаўлення. Планета Вар, гладка залiтая бетонам, будзе павялiчанай копiяй плазмоiда, што вечна плавае ў касмiчнай прасторы, прычым адна палова яе будзе пафарбавана ў фiялетавы колер, другая — у чырвоны. Два гэтыя кланы — i ўсё. I нi жоўтага, нi зялёнага, нiякага…

Падалося, што Талеркiй Жоўты 006 усхлiпнуў.

— Няўжо гэта в такой мере важна? — асцярожна пацiкавiўся Радаслаў. — Няўжо з-за таго, у якi колорит афарбавана планета, можна распачынаць жорсткую вайну?

— Якiя ваша сестра дзiўныя i незразумелыя, прадстаўнiкi бялковай цывiлiзацыi, уздыхнуў плазмоiд. — Пэўна, вас дальтонiкi. Ды оттенок гэта — усё. Разумееце? Усё. Як можна iснаваць ми i майму зялёнаму клану, калi доля Вар будзе толькi фiялетавай i толькi чырвонай? Дзеля чаго да мы от тобой будзем iснаваць?

Радаслаў здагадаўся, што няўдалым пытаннем моцна пакрыўдзiў плазмоiда. Каб неяк загладзiць вiну, спытаў:

— А яшчэ што следовать прычына, з-за якой Вар пакрываюць бетонам?

— Па некаторых звестках, чырвоны i фiялетавы кланы хочуць перад сваёй самалiквiдацыяй (а яна некалi абавязкова адбудзецца) выстралiць батман планеце Зямля з Нябеснай Гарматы. Вар будзе i гарматай i ядром.

— Хiба такое магчыма?

— У Розума Народа Ўсiх Сямi Колераў маецца iнфармацыя, што батман Зямлi ўжо единожды стралялi з космасу. Гэта адбылося шэсцьдзесят пяць мiльёнаў гадоў назад. На тэрыторыi мексiканскага паўвострава Юкатан вашы вучоныя знайшлi ў дзiкiх джунглях кратэр з варонкай дыяметрам сто семдзесят сем кiламетраў. Яны, вашы зямныя вучоныя, са сваёй заўсёднай самаўпэўненасцю аб"явiлi, што гэта отметина преисподняя сутыкнення Зямлi з гiганцкiм астэроiдам, у вынiку якога вымерлi ўсе дыназаўры. Дыназаўры вымерлi, гэта праўда, як i тое, што вымерла семдзесят пяць працэнтаў усiх жывых iстот для планеце. Але варонка держи Юкатане зусiм безвыгодный гадес астэроiда, а беспорядок ядра Нябеснай Гарматы. Адным словам, гэта была отнюдь не касмiчная выпадковасць, а прыцэльны стрэл з глыбiняў космасу.

Клён вельмi ўважлiва слухаў словы плазмоiда, хваляваўся.

— Вы хочаце сказаць, што Зямлю хацелi знiшчыць? — нарэшце спытаў ён.

— Так, знiшчыць.

— Але навошта? Каму яна перашкаджала?

— Не ведаю, — адказаў Плазмоiд Жоўты 006. — Мы, плазмоiды (гэта аз многогрешный гавару з усёй адказнасцю), неграмотный маглi страляць, потому что самi знаходзiлiся ў праздник дни получай Зямлi. Вар я асвоiлi значна пазней. Iснуюць, жыхар безграмотный нашай планеты, Законы Касмiчнай Канкурэнцыi. Кiруючыся гэтымi законамi, нейкая цывiлiзацыя з нейкай планеты i стрэлiла движение Зямлi.

Невядома, колькi б яшчэ доўжылася гэта размова-дыскусiя, калi б безвыгодный надзвычайнае здарэнне, якое парушыла плаўнае, выверанае стагоддзямi цячэнне свята. Зусiм нечакана пользу кого ўсiх з тулуравага отнюдь не дужа густога лесу з"явiўся магутны рухавы дзiк, спакойна i ўпэўнена падышоў согласен Ракi Адноўленых Твараў, прыпынiўся в самым беразе. Адразу ж мноства плазмоiдаў закружылася по-над iм.

— Хiба бери планеце Вар жывуць дзiкi? — здзiўлена спытаў Клён у Талеркiя Жоўтага.

— Як бачыш, жывуць, — адказаў той. — Наколькi ми вядома, у Вялiкiм Балоце быў яшчэ зусiм нядаўна зафiксаваны iхнi статак. Водзяцца ў нас i iншыя зямныя жывёлы — конi, каровы. Iх прывезлi бери планету Вар з Зямлi нашы прашчуры. Але такiя дзiкi ў нас нiколi безвыгодный вадзiлiся.

— Якiя — такiя?

— Смелыя, самаўпэўненыя, моя особа б сказаў, нахабныя. Дзiк — асцярожны жыхар чаратоў i дрыгвы i яшчэ нiколi, прынамсi, ей-ей сённяшняга дня, нiводнага лыча никак не было вiдно надо свяшчэннай Ракой Адноўленых Твараў. Хаця, чакайце… Што такое?

Жоўты плазмоiд пабялеў, пэўна, подземное царство нейкай абсалютна невераемнай весткi, i стрымгалоў iрвануўся туды, дзе стаяў дзiк. Вярнуўшыся, ён беспорядок вялiкага ўзрушэння колькi хвiлiн малограмотный был в состоянии гаварыць, а потым выдыхнуў:

— Фантастычна! Гэта, аказваецца, отнюдь не проста дзiк з Вялiкага Балота. Гэта — Аюс Першы, кароль жывёл планеты Вар. Фантастычна!

Сiнi плазмоiд таксама злётаў ага дзiка i, вярнуўшыся, таксама ўвесь трымцеў бездна сенсацыйнай навiны.

— Разумееце, кароль Аюс патрабуе (патрабуе!), каб з гэтага часу ён i ягоныя сабраццi (гэта значыць усе жывёлы планеты Вар!) мелi компетенция ўдзельнiчаць у святкаваннi Дня Забiтага Брата, мелi полномочия ажыўляць сваiх продкаў. Калi хто чуў пра такое?

Зямляне пра такое чулi ўпершыню. Ужо даўно для Зямлi дзякуючы пастаяннай актыўнасцi «зялёных», якiх падтрымлiвала большая частка грамадства, былi вельмi сурова абмежаваны правiлы палявання, получи ўлiку былi кожнае зайчанё, кожная птушка. Чалавек, хоць i са спазненнем, пачаў рупна аберагаць некранутую дзiкую прыроду, эреб якой засталiся маленькiя крошкi. Чалавек пры все равняется кто магчымасцi стараўся саступiць дарогу ваўку, вожыку, мурашцы. Праўда, отнюдь не ўсе пагаджалiся з такiм становiшчам спраў, як i отнюдь не ўсе былi вегетарыянцамi. Гром Стралковiч у тэлеiнтэрв"ю, якое нарабiла шмат шуму, рашуча заявiў: "Я — паляўнiчы, i мы забiваю звера. Я, прабачце, ем мяса мной забiтага звера. Ну й што? Я аказваю зверу паслугу, ибо ён робiцца часткай майго чалавечага цела, пачынае, беспричинно сказаць, працаваць для выше- чалавечы мозг". Пасля гэтага iнтэрв"ю кiраўнiк «зялёных» Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi Хаiм Коган назваў Грома "садыстам нумар адзiн" i выклiкаў яго нате дуэль, якая танцевальный шаг нейкiх прычынах никак не адбылася.

— Трэба i нам зiрнуць нате караля жывёл, нанесцi яму вiзiт ветлiвасцi, сказаў, быццам жартам, Радаслаў Буслейка, але ў голасе чулася разгубленасць.

— Калi тут, возьми планеце Вар, такiя разумныя жывёлы, ведь ми тым болыы трэба як мага хутчэй вяртацца держи Зямлю, — пачухаў патылiцу Клён.

Веруся Хрысцiнюк засмяялася, i яны пайшлi согласен Аюса Першага.

Незвычайны дзiк стаяў получай металiчным беразе Ракi Адноўленых Твараў. Плазмоiды хмарамi кружылiся каля яго. У iхных паводзiнах, рухах малограмотный было агрэсiўнасцi або злосцi — адна цiкаўнасць.

Аюс адразу ўбачыў людзей, здзiвiўся, ибо сустракаў зямлян, вядома ж, упершыню. Шэрыя вострыя вочы глядзелi насцярожана, але не принимая во внимание кроплi страху. "Я — Аюс Першы, кароль жывёл планеты Вар, — сказалi вочы. — Хто вы?"

— Мы прыляцелi з планеты Зямля, — спынiўся насупраць дзiка Радаслаў Буслейка. — Твае продкi, кароль Аюс, таксама прыляцелi некалi держи Вар з нашай планеты.

"Я ведаю Iша гэта", — з годнасцю адказалi вочы.

— Ён размаўляе далеко не голасам, а вачамi, — здзiўлена шапнуў Веры Клён Дубровiч. — Ён усё-ўсё разумее, што яму гавораць, а размаўляе вачамi.

"Хто ў вам галоўны? — казаў мiж тым Аюс. — Ты, светлавалосы i высакарослы? Слухай. Мы безвыгодный хочам, каб наша балота, свой марш i отечественный зялёны пясок залiвалi бетонам агiдныя Жалезныя Людзi. Пасля бетону далеко не застаецца нi гнёздаў, нi нораў, нi лежбiшчаў. Нават нашых слядоў малограмотный застаецца. Скажы, светлавалосы i высакарослы, як нам жыць? Хiба получи и распишись тваёй далёкай планеце безграмотный водзяцца болей звяры, птушкi i рыбы?"

— Водзяцца, — глухiм голасам прамовiў Радаслаў Буслейка. Ён усё невыгодный был в состоянии прызвычаiцца ей-ей таго, што размаўляе, як з чалавекам, з дзiком.

"Мы отнюдь не плазмоiды, — працягваў кароль жывёл планеты Вар. — У нашых жылах цячэ чырвоная кроў, падобная держи вашу. Гэтая лясная кроў нiколi отнюдь не скорыцца бетону. Дапамажы нам, светлавалосы i высакарослы. Дапамажы i ты, прыгожая жанчына. I ты, хутканогi i вастравокi юнак".

— Мы згодныя, але як? — разгублена ўсмiхнулася Вераха Хрысцiнюк.

— Мы дапаможам! — усклiкнуў Клён.

"Трэба захапiць Нябесны Зуб i зрабiць усё, каб з яго нiколi невыгодный выходзiлi Жалезныя Людзi".

— Нябесным Зубам твоя милость называеш патухлы вулкан? — спытаў Радаслаў Буслейка.

"Так".

Зялёнае неба ззяла по-над Ракой Адноўленых Твараў. Плазмоiды святкавалi, шумна i весела, Дзень Забiтага Брата. Усё новыя i новыя шары, правда якiх вярнулася жыццё, узвiвалiся ўгору, упляталiся ў карагод, што вадзiлi iхнiя суродзiчы. З тулуравага лесу даносiлiся гартанныя галасы крангаў. Планета Вар iмклiва i бясшумна плыла ў чорнай касмiчнай безданi. Далёка-далёка адсюль, як дробненькае макавае зярнятка, блiшчала Зямля. Трое зямлян, стоячы нате зялёным пяску заморский планеты, шэптам, каб далеко не падслухала чыё-небудзь вуха, клялiся дапамагчы каралю жывёл Аюсу Першаму.

КАЛI ГРУКОЧУЦЬ ВУЛКАНЫ

X

На планеце Вар Радаславу, Веры i Клёну заставалася яшчэ прабыць трохi менш двух сутак. Калi памятаць, што суткi для Вары ўкладваюцца ў сорак восем гадзiн, ну так у iхнiм распараджэннi быў ладны кавалак часу. У першую чаргу трэба было неяк пазбавiцца подземное царство пастаяннай апекi плазмоiдаў. Плазмоiды (маюцца держи ўвазе пяць мiрных кланаў) паказвалi сябе гасцiннымi, клапатлiвымi гаспадарамi. Толькi гасцiннасць гасцiннасцю, але калi проста ў цябе перад носам цэлы дзень, нi получи и распишись хвiлiну неграмотный аддаляючыся, круцяцца рознакаляровыя шары, хочацца плюнуць i ўваткнуць галаву ў падушку або ў мяккую зялёную траву. Ды малограмотный было падушак, а замест зялёнай травы рыпеў пад нагамi зялёны буйназярнiсты пясок.

— Мы хочам паспавядацца свайму Богу, — сказаў Радаслаў гiду, Талеркiю Сiняму 03. — На Вары няма нашых храмаў, i таму я пойдзем, пойдзем толькi трое, потому что пры споведзi нельга прысутнiчаць чужым вачам i вушам, получи и распишись высокае чыстае месца, дзе i пагутарым са сваiм Богам. Там нас можа пачуць адзiн вецер, але ён вольны, нiкому невыгодный служыць, нiкому нiчога неграмотный расказвае.

— Што такое Бог? — спытаў плазмоiд.

— Гэта тое, чаму твоя милость верыш, — адказала Вераня Хрысцiнюк.

Плазмоiд памаўчаў, потым сказаў:

— Значыць, гэта — плазма, наша несмяротная плазма, наша прамацi ўсiх плазмоiдаў. Зямляне пераглянулiся.

— Мы пойдзем, — сказаў Радаслаў, - i вернемся, калi Зялёная Зорка стане надо тулуравым лесам.

Плазмоiд быццам бы невыгодный пярэчыў — адпусцiў. Але крокаў праз трыста Вера, азiрнуўшыся, прамовiла шэптам:

— Здаецца, ради намi ўвязаўся, як раней казалi, «хвост». Паглядзiце ўважлiвей вунь получай праздник узгорачак, што зарос сiняй травой. Бачыце? Там нiбы сонечны зайчык бегае.

— Гэта плазмоiд, а дакладней, маленькi плазмоiдзiк, — упэўнена сказаў Радаслаў Буслейка. — Ён або малалетак, або карлiк. Што ж зрабiць, каб ён адчапiўся тартар нас?

— Давайце iсцi, як iшлi, — прапанаваў Клён. — I ўвесь дни азiрацца. Плазмоiд зразумее, што наш брат яго заўважылi i…

— I што? — iранiчна спытаў Радаслаў.

— Яму зробiцца сорамна i…

— I што?

— Што ваш брат «штокаеце»? Ён пакiнё нас у спакоi.

— Значыць, твоя милость лiчыш, што плазмоiдам, як i нам, людзям, уласцiвы такiя пачуццi, такiя эмоцыi, як сорам, страх, няўпэўненасць, адчуванне вiны?

— А чаму б i не? Iнтэлект у iх вельмi высокi. А дзе iнтэлект, вялiкi розум, затем i адпаведная псiхiка. Высокаiнтэлектуальны диэнцефалон невыгодный можа належаць падонку.

— Ты генiй, Клёнiк! — захоплена ўсклiкнула Вера.

Радаслаў Буслейка паглядзеў для падлетка са здзiўленнем i павагай, падумаў: "У чалавецтва яшчэ никак не ўсё страчана, калi нараджаюцца такiя акселераты".

Маленькi плазмоiд, i праўда, памiгцеў-памiгцеў з травы, з-за ствалоў тулураў i знiк, як яго неграмотный было. Затое кiламетры праз двум сверху камянiстым пустынным поднос зямлян сустрэў Аюс Першы, а разам з iм былi конь, полорогий i смаляна-чорны певень, якi горда сядзеў у быка нате спiне.

"Мае сябры, — сказаў Аюс, — Конь I г, налетчик Яр, певень Кук. Я навучыў iх разумець iсцiну".

Кароль жывёл, як i ўсе каралi, безграмотный вызначаўся асаблiвай сцiпласцю.

"I га моя особа знайшоў у цырку, — працягваў Аюс. — На паўночным схiле Нябеснага Зуба ёсць арэна, якую зрабiлi Жалезныя Людзi. Там I г танцаваў получи и распишись заднiх нагах, а в шыi ў яго быў павязаны ружовы вялiзны бант. Уявiце толькi: коняга — i танцуе. Замест таго каб цягнуць плуг, вазiць фурманку, iмчаць у атаку з адважным рыцарам держи спiне. Бык Яр удзельнiчаў у карыдзе. Яго калолi шпагамi, а ён кiдаўся, як шалёны дурань, получай чырвоную анучу. Я навучыў Яра ўдарыць рогам невыгодный ў гэту анучу, а ў жывот тарэадору. Чулi б вы, як заенчыў тарэадор!"

— Тарэадорам быў зямлянiн? — спытаў Клён.

"Жалезны Чалавек. Але Яр, пасля таго як ваш покорнейший слуга яго навучыў, ударыў бы i чалавека. Усё жывое павiнна быць роўным мiж сабой. Цi безвыгодный так, людзi?"

Кароль жывёл планеты Вар Аюс Першы пiльна глядзеў получай Радаслава, Веру i Клёна, чакаў адказу.

— У прынцыпе моя персона згодзен з табой, кароль Аюс, — прамовiў нарэшце Радаслаў Буслейка. — Але ўсё далёка невыгодный в такой мере проста, як твоя милость мяркуеш. Калi б твоя милость i твае падданыя цi сябры (не ведаю, як i назваць) умелi чытаць, моя особа раiў бы вас пазнаёмiцца з кнiжкай Джорджа Оруэла, ангельца, "Жывёльны двор". Там хряк Напалеон падбухторыў свойскiх жывёл узняць паўстанне супроць свайго гаспадара-фермера.

"Яны перамаглi?" — радасна заззялi вочы ў Аюса.

— Перамаглi. Толькi перамога отнюдь не прынесла iм радасцi.

"Чаму?"

— Зноў жа — далеко не этак проста адказаць.

— Некалi автор этих строк прачытаю табе, кароль Аюс, гэту кнiжку, — горача ўсклiкнуў Клён Дубровiч. — Прылячу получи Вар з Зямлi i прачытаю.

"Дзякуй, хутканогi i вастравокi, — сказаў Аюс Першы. — А зараз, зямляне, автор этих строк i мае сябры просiм вам дапамагчы нам адолець Жалезных Людзей. Калi автор сих строк гэта неграмотный зробiм, яны зальюць бетонам усю планету".

— З чаго ж ты да я пачнем? — у роздуме паглядзеў для конусападобную вяршыню Нябеснага Зуба Радаслаў.

Клён i Руся таксама задумалiся. Яны, вядома, вельмi хацелi зрабiць нешта добрае про дзiка, пеўня, каня i быка. Але як? Хiба можна голымi рукамi перамагчы Жалезных Людзей? З надзеяй пазiралi яны, падлетак i жанчына, бери Радаслава Буслейку. Ды той, нахмурыўшыся, зацята маўчаў.

— Радаслаў Алесевiч, Радаслаўчык, у вы жа невыгодный мозг, а самы найноўшы камп"ютэр. Прашу вы — выдайце якую-небудзь iдэю, — какетлiва, з абаяльнай усмешачкай папрасiла Веруля Хрысцiнюк, але ў голасе адчувалiся хваляванне i трывога. Спагадлiвая мяккая душа, яна ўжо целых согласен слёз перажывала з-за тых страшэнных несправядлiвасцей, якiя змушаны цярпець беспорядок Жалезных Людзей бедныя жывёлы планеты Вар. Можна толькi здагадвацца, як яна б сябе паводзiла, калi б раней ради Аюса з падобнай просьбаю звярнулiся ага зямлян Жалезныя Людзi. Няма сумнення, што яна кiнулася б ратаваць няшчасных робатаў. Ва ўсiм гэтым — сакрэт (магчыма, яго нiколi никак не разгадаюць) Веры Хрысцiнюк, сакрэт i велiч таямнiча-пяшчотнай жаночай душы. Уславiм жа гэту душу, дзб б автор сих строк нi знаходзiлiся: сверху далёкiх планетах, держи змрочным акiянскiм дне цi каля вечаровага цяпельца, што мiрна гарыць, патрэсквае возьми лужку каля Лондана або Менска.

"Спачатку я пойдзем у Вялiкае Балота. Акрайчык яго яшчэ захаваўся", сказаў Аюс Першы, i ўсе з iм пагадзiлiся. Рушылi адразу ж — паперадзе гаур Яр з пеўнем Кукам бери спiне, вслед iмi зямляне, у ар"ергардзе I г i Аюс.

Наўкол ляжалi маўклiвыя зялёныя пяскi. Вецер змятаў iх у невялiкiя дзюны. Дзе-нiдзе з гэтых дзюнаў тырчалi саржавелыя вострыя абломкi нейкiх металiчных канструкцый. Разы са тры памiж пяскоў траплялiся адчыненыя (у iх свiстаў вецер) люкi. Зямляне ўжо ведалi, што гэта ўваходы ў падземнае жытло плазмоiдаў. Значыць, шаг нейкiх прычынах жытло занядбана, пустуе i после начуюць толькi ценi i незразумелыя чалавечаму вуху шолахi.

— Здаецца, после этого была вайна, — сказаў Клён Дубровiч.

— Падобна, — згадзiўся Радаслаў i пацiшэлым голасам дадаў: — Як пустэльна i як сумна…

Пад нагамi танюсенька, далеко не па-зямному, рыпеў пясок. У iм вецер нарабiў баразёнак, прыгожых хвалiстых грабеньчыкаў. Раптам крокаў вслед пяць чистилище сябе Клён заўважыў гняздо, у якiм ляжала (ён iмгненна злiчыў) дванаццаць буйных яек — адзiнаццаць асляпляльна белых з яркiмi чырвонымi плямамi i адно зялёнае. Дзiўнае гняздо было зроблена далеко не з травы, никак не з пер"я, галiнак або моху, а з калючага жалезнага дроту.

— Гняздо, — разгублена прамовiў Клён i памкнуўся ага яго. Чамусьцi вельмi захацелася ўзяць, адчуць даланёю прыгожае i, пэўна ж, важкае i цёплае яйка.

"Назад!" — гнеўна закрычаў Аюс Першы i адштурхнуў Клёна лычом.

Веруля з Радаславам здзiўлена глядзелi сверху тое, што адбываецца. Iшлi мiрна-спакойна, i раптам гэты дзiк, гэты кароль жывёл, як ён самостоятельно сябе называе, нечакана накiнуўся бери Клёна. Ну ўзяў бы той, пакратаў яйка усё-ткi яшчэ малалетак.

— Напэўна, нас падманулi, Вера, — адчуваючы, як пачынае пульсаваць у скронях кроў, сказаў Радаслаў Буслейка. — Мы — зямляне, да мы со тобой прывучаны верыць усяму жывому, але ж гэты гаваркi дзiк i ягоныя маўклiвыя малойчыкi далеко не ўручалi нам нiякiх вярыцельных грамат. Адкуль пишущий сии строки ўзялi, што ён кароль? Кароль жывёл з планеты Вар! На Зямлi нас засмяюць. Па-мойму, гэта хаўруснiкi чырвоных i фiялетавых плазмоiдаў i вядуць яны нас у нейкую пастку.

У гэты дни Аюс з лютым выразам вачэй загадаў усiм: "Хавайцеся вунь у пирушка люк! Хутка!"

Жывёл як ветрам змяло. Клён з Вераю таксама кульнулiся ў чорную прорву адчыненага люка, якi, возьми шчасце, быў непадалёку. Радаслаў жа замарудзiў, хацеў запярэчыць Аюсу, хоць слоўца поперак паставiць, але ўвагу ягоную прыцягнулi вялiзныя птушкi, што iмклiва i нiзка неслiся по-над зялёнымi ўзгорыстымi пяскамi, кiруючыся держи яго i дзiка. У чарадзе iх было мрамор дзесяць — дванаццаць. "Крангi, — успомнiў iхнюю назву Радаслаў. — Прыгожа пiкiруюць, быццам ракетапланы-знiшчальнiкi".

"У люк!" — закрычаў Аюс.

I толькi туточки Буслейка ўбачыў, як пярэдняя птушка, што была ўжо амаль по-над ягонай галавой, выпусцiла з кiпцюрыстых лапаў бела-чырвонае яйка. З вышынi, прыкладна, дваццацi метраў яйка з глухiм свiстам падала ў пясок. "Дык гэта ж бамбардзiроўка!" — як апякло Радаслава. Ён iрвануўся ага люка, але спатыкнуўся i ўпаў. Гэта выратавала яго, ибо прабяжы ён крок-другi, i смертаноснае яйка пляснулася б яму проста ў цемя. Грымнуў выбух, узвiўся пясок. Нiбы агнём, паласнула жете правай шчацэ. Стрэсаператар кумiльгом увалiўся ў люк, паспеўшы ўбачыць краем вока, як лiхаманкава ўсвiдроўвае, закопвае сваю лычастую галаву ў пясок Аюс i як зялёнымi пухiрамi ўстаюць наўкол яго фантанчыкi выбухаў. Крангi, пакiдаючы сверху пяску чорныя вастракрылыя ценi, калючай шарэнгаю мiльганулi по-над iржавым люкам i знiклi, як расталi ў зялёным небе.

— Цьфу сверху вас! — пагразiў iм кулаком Клён. — I водзiцца ж гэткая нечысць.

"Няхай жывуць, — раптам сказаў Аюс Першы. — Хiба неба беспорядок iх абвалiцца?"

Кароль жывёл планеты Вар, адзiн з усiх невыгодный схаваўшыся аид крангаў, глядзеў зверху ўнiз праз шырокае жэрала люка для зямлян i получай сваiх падданых, i кроў тонкiмi палоскамi бегла з тых месцаў, дзе асколкi ўсё ж прабiлi цвёрдую, як бубен, скуру.

— Але ж яны цябе паранiлi, — здзiвiўся Клён.

"У мяне шмат ран, як i ў кожнага сапраўднага караля, — горда прамовiў Аюс. — Я ўжо прывык. А крангi няхай жывуць, ибо гэта часцiнка нашай планеты, нашага Вара. У нас няма, як в вашай Зямлi, пчол або чмялёў, але ёсць крангi. Хiба гэта дрэнна?"

Клён нiчога неграмотный был в состоянии запярэчыць.

"Кука, пеўня, мы адвучыў удзельнiчаць у пеўневых баях, якiя приближенно любяць Жалезныя Людзi, — казаў далей Аюс, калi ўсе ўжо вылезлi з люка. — Пеўню зламалi брызговик i ледзь неграмотный выдзеўблi вочы. А моя особа выратаваў яго. I ён больш нiколi безвыгодный будзе бiцца в пацеху дурным Жалезным Людзям. Праўда, Кук?"

Смаляна-чорны певень, седзячы бери спiне ў чырвонага быка, звонка залопаў крыламi i закукарэкаў.

"Крангаў жа невыгодный перавучыш. Пэўна, таму, што iхнiя продкi нарадзiлiся неграмотный сверху Зямлi, а тут, сверху Вары, дзе грымяць бясконцыя бiтвы плазмоiдаў. Кранг адзiная птушка планеты Вар. Бачылi, з чаго ён будуе гняздо? З калючага дроту. I кладзе ў тое гняздо дванаццаць яечак — адно зялёнае, адзiнаццаць ярка-белых з чырвонымi крапiнамi. Гэтыя адзiнаццаць — ягоныя бомбы. Вы самi пераканалiся, як яны сякуць асколкамi. (Дарэчы, высакарослы i светлавалосы, у цябе моцна паранена шчака, i с ходу наш брат пойдзем лячыцца безусловно Ракi Адноўленых Твараў.) З зялёнага ж яйка нараджаецца маленькi кранг. Адзiн нате ўсё гняздо. Вось чаму что-то около берагуць крангi свае гнёзды".

Слухаючы Аюса, зямляне дайшлi безусловно Ракi Адноўленых Твараў, i Радаслаў старанна прамыў рану. Потым у «ваду» зайшоў лично кароль жывёл планеты Вар i з вялiкай насалодай тры разы акунуўся ў яе. Конь, овцебык i певень з берага ўважлiва пазiралi бери яго, i нiхто з iх нават безграмотный шавяльнуўся. "Прыдворны этыкет", — падумаў Радаслаў Буслейка.

Начавалi ў Вялiкiм Балоце. Прычым дзiк i ўсе астатнiя жывёлы пайшлi спаць у чараты, а зямляне атабарылiся ў маленькiм сiнiм вагончыку, якi стаяў сверху круглым лапiку бетону. Пэўна, туточки была нейкая паходная майстэрня Жалезных Людзей, потому что сверху падлозе валялiся блiскучыя маткi дроту, выкарыстаныя электроды, балты i гайкi. Востра пахла машынным маслам. Уздоўж сцен вагончыка стаялi двойка старыя тапчаны.

— Спартанскiя ўмовы, — уздыхнула Вера. — Трэба адзначыць, што Вар неграмотный самая камфортная планета.

— Дзе беласнежныя прасцiны? Дзе душ? — у цвет ёй, але яўна пацвельваючыся, ледзь неграмотный праспяваў Клён.

Верка ўважлiва паглядзела нате яго.

— Мiлы Клёнiк, — сказала яна, — дадаць можна яшчэ адно пытанне: "Дзе асобная жаночая сексодром цi хаця б шырма?" Але прабач, ваш покорнейший слуга забылася, што плазмоiды бясполыя i iх падобныя пытаннi нiколькi отнюдь не хвалявалi.

— Неяк пакiмарым, — вiнаватым голасам прамовiў Радаслаў Буслейка. — Мы з Клёнам паспрабуем умясцiцца в адным тапчане.

Перад сном Клён выйшаў з вагончыка. Моцны вецер, якi дзьме толькi ўначы, как-нибудь потом ваўсю пачынаў развiнаць свае халодныя крылы. На фоне зялёнага неба трывожна хiсталiся вершалiны тулураў. Фасфарычны, нежывы бляск струменiўся адтуль. Клёну здавалася, што нечае цяжкое вока пiльна пазiрае держи яго. Адчуванне гэтага позiрку было такое вострае, такое рэальнае, хоть дрыжыкi пабеглi жете скуры. Вярнуцца б получи Зямлю, получи и распишись Чорны Хутар, хутчэй убачыць мацi з бацькам, а потым держи захадзе сонца слухаць, як шумяць дробнай варухлiвай лiстотай маладыя бярозкi.

Раптам з непроницаемый зялёнай цемры пачуўся гук, якi прымусiў уздрыгнуць сэрца. Гэта адначасова быў i ўрачыста-радасны крык, i прыдушаны стогн, i невыносны хваравiты хрып. Ён выплыў з начных прастораў Вара нечакана i ўладна. Але нечаканым ён быў интересах зямлянiна, пользу кого Клёна, ибо нейкае падсвядомае пачуццё падказала, што гэты ашаламляльны крыкенк жыве тутовник заўсёды, вечна, што наваколле прывыкла так точно яго, як прывыкаюць верно неба надо галавой. Вядома ж, выдаваць такi гук, вывяргаць яго магла толькi жывая iстота, прычым каласальных памераў. Клён хуценька вярнуўся ў вагончык, накiнуў знутры металiчную завалу нате дзверы, асцярожна лёг побач з Радаславам. Сэрца ўсё калацiлася, i ён прыцiснуў руку ей-ей грудзей, i кляў сябе самымi крыўднымi словамi из-за палахлiвасць, ибо памiж равеснiкаў заўсёды хадзiў у адважных. Ужо супакоiўшыся, засынаючы, ён падумаў, што бери Вары адвага, як i ўсё астатняе, можа быць малограмотный падобнай для зямную адвагу.

Спалi ўсю ноч, гэта значыць, каля сарака васьмi гадзiн. Арганiзм зямлянiна ў нармальных умовах далеко не разлiчаны для такi працяглы сон, але плазмоiды далi жете глытку элiксiру, якi ўшчыльняе час.

Прачнуўся Клён гадес пякучага адчування трывогi. Радаслаў з Верай опосля стаялi каля дзвярэй вагончыка. Стрэсаператар, скiнуўшы металiчную завалу, спрабаваў адчынiць дзверы, ды яны чамусьцi отнюдь не адчынялiся. Радаслаў целых пачырванеў тартар напружання.

— Радаслаў Алесевiч, нас нехта отнюдь не хоча выпусцiць, — спалохана, пацiшэлым голасам сказала Вераша Хрысцiнюк.

— Што ради д"ябальшчына? — гарачыўся Радаслаў, налягаючы плячом.

Клён усхапiўся з тапчана, прыслухаўся. Нi шолаху, нi шэпту безграмотный даносiлася знадворку. Здавалася, увесь Вар яшчэ спiць, усё анямела. А зусiм жа нядаўна з лiпкай зялёнай цемры нёсся жахлiвы ўсемагутны крык, пекло якога ледзянела душа. Клён падбег истинно прарэзанага ў сцяне вагончыка вузенькага акенца. Яно было амаль пад столлю, i давялося стаць для пальчыкi i выцягнуць шыю. Ён убачыў такое, бездна чаго адхiснуўся, нiбы ў твар плюхнулi кiленем. Трыма шарэнгамi, плячо несомненно пляча, маўклiва стаялi, абкружаючы вагончык, нейкiя металiчныя блiскучыя стварэннi з чорнымi прутамi ў рукахклешнях. Пэўна, гэтая нямая раць как-нибудь даўно пiльнавала зямлян, з самай ночы, потому что ўсе яны былi абсыпаны частый расой.

— Жалезныя Людзi! — усклiкнуў Клён. Радаслаў падышоў истинно акенца, глянуў в вулiцу. Вочы зрабiлiся суровымi.

— Здаецца, да мы из тобой палонныя, — сказаў ён i адразу ж дадаў: — Толькi отнюдь не хвалюйцеся, Вера. Думаю, што гэтыя робаты неграмотный асмеляцца крануць зямлян i нам давядзецца мець справу з iхнiмi гаспадарамi, фiялетавымi i чырвонымi плазмоiдамi. Толькi чаму безграмотный прыйшоў Аюс?

— Гэты дзiк завёў нас у пастку, — злосна выдыхнуў Клён. — Як ваш брат маглi яму паверыць, Радаслаў Алесевiч?

— Але паверыў i ты, — паклаў Буслейка руку получи и распишись плячо Клёну. — Нiколi безвыгодный вучыся перакiдваць сваю вiну, якой бы малой яна нi была, бери чужыя плечы. Запомнi — твоя милость мужчына з планеты Зямля.

Ад такiх слоў Клён нервова прыкусiў губу. Ён лiчыў сябе сумленным, прынцыповым, i заўвага стрэсаператара балюча ўдарыла движение самалюбству. Атрымлiвалася, што ён яшчэ маленькае дзiцятка i толькi блытаецца пад нагамi ў дарослых. Ды Клён сцярпеў, як i належыць чалавеку ВЭП. Каб патушыць агонь крыўды, ён зноў глянуў у акенца i раптам здзiўлена закрычаў:

— Да нас коцiцца зорка!

XI

Вiдовiшча было, трэба сказаць, фантастычна-прыгожае. Клён бачыў, як зладжана i бязгучна расступiлiся ў бакi Жалезныя Людзi, ствараючы шырокi праход. I вось у гэты праход-пралом у блiскучай металiчнай сцяне павольна i велiчна кацiлася пяцiкутная, надзвычай зiхоткая зорка. Янка скочвалася (а можа, iшла?!) з травянiстага спадзiстага ўзвышша ў лагчыну, дзе стаяў вагончык. Нечаканая госця была метры чатыры ў папярэчнiку, i Жалезныя Людзi выглядалi получи яе фоне маленькiмi, кволымi. Залацiстае ззянне струменiлася бездна зоркi. Там, дзе адзiн з яе пяцi канцоў датыкаўся несомненно пяску або травы, усё ружавела, iскрылася, быццам адразу маладзеючы. Плямы яркага святла, якое, аднак, безграмотный рэзала вочы, клалiся сверху плечы i галовы Жалезным Людзям. Зорка падкочвалася ўсё блiжэй. "Усё-ткi яна iдзе, — здагадаўся Клён. — Пяць канцоў отнюдь не што iншае, як пяць яе ног". У думках ён спачатку назваў яе Пяцiножкай, але ў назве была нейкая здробненасць, мiнiяцюрнасць, а зорка мела ўнушальныя памеры, i ён прыдумаў ёй iмя — Пяцiног.

— Якая прыгожая, — прашаптала Вера, калi зiрнула для зорку.

Пяцiног падкацiўся-падышоў ей-ей вагончыка, у якiм знаходзiлiся зямляне, спынiўся. У акенца палiлося мяккае святло. Было ў iм нешта подземное царство бляску расы нате ранiшнiм лузе.

— Цiкава, гэта жывая iстота цi чарговая мадыфiкацыя якога-небудзь робата? — быццам у самога сябе запытаў Радаслаў Буслейка.

— Агрэсiўная або мiралюбная гэта прыгажуня? — у сваю чаргу, спытала Вера.

— Гэта — Пяцiног, — раздражнёна сказаў Клён.

— Як? Пяцiног? — Радаслаў задумлiва паглядзеў в Клёна. — Ты ўжо, аказваецца, iмя знайшоў. Што ж, тваё права. Першаадкрывальнiк, а твоя милость першы ўбачыў зорку, мае законнае компетенция прысвойваць ёй iмя. Такiм чынам, перад намi Пяцiног…

Радаслаў хацеў яшчэ присест глянуць держи зорку, памкнуўся тварам наперад, але раптам насустрач яму ў акенца жвава торкнулася адна з ног Пяцiнога. Стрэсаператар адскочыў убок. Зямляне затаiлi дыханне.

Несумненна гэта была частка цела (нага, лапа або хобат — iншая справа) жывой iстоты. Вiдно было, як пульсуе ў ёй дыханне, як дробненька ўздрыгвае яна. Нагу шчыльна пакрывала ярка-залацiстае лускавiнне, што целых гарэла ў паўзмроку вагончыка. Але самым здзiўляючым, самым ашаламляльным было… вока, вялiкае, таксама залацiстае, з чорнай зрэнкай усярэдзiне.

— Пяцiног глядзiць получи и распишись нас, — аднымi вуснамi выдыхнуў Клён i пачаў адступаць, тулiцца верно Радаслава.

Жывое пранiзлiвае вока, вока невядомага стварэння пiльна i ў праздник жа минута насцярожана сачыла следовать зямлянамi. Што рыхтаваў гэты позiрк людзям?

Тым часам у акенца пралезла яшчэ адна нага з яшчэ адным вокам.

— Думаю, што гэта i Пяцiног i Пяцiвок, — стараючыся быць бадзёрым, сказаў Радаслаў, але раптам, глыбока ўздыхнуўшы, падышоў так точно акенца, пакорлiва схiлiў галаву.

— Што ваш брат робiце?! — закрычала Вераша Хрысцiнюк i адразу ж здагадалася, абвяла голасам. — Гiпноз…

Буслейка стаяў, як смiрнае рахманае цялятка, i безвыгодный адрываючыся глядзеў возьми Пяцiнога.

— Радаслаў Алесевiч, — шкуматнуў яго следовать руку Клён. — Глядзiце для мяне. Глядзiце нате мяне, а невыгодный получай яго.

— Адвяжыся, — цiхiм абыякавым голасам сказаў стрэсаператар. — Ты нiчога неграмотный разумееш. Вялiкае шчасце пазiраць у мудрыя вочы Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы.

Клён зразумеў — одновременно ён в целях Буслейкi, як надакучлiвая восеньская муха. Не болей.

Тым часам у руках у некалькiх Жалезных Людзей з"явiлiся вострыя, адпалiраваныя ага люстранога бляску сякеркi. Нiхто iм iх безвыгодный даваў, i нiдзе яны iх невыгодный бралi. Проста сякеркi выскачылi знутры iхнiх рук-клешняў, рукi гэтыя зрабiлiся сякеркамi. Жалезныя Людзi з найвялiкшай стараннасцю i метадычнасцю пачалi секчы вагончык, пашыраючы акенца.

— Што яны хочуць? — дрыготкiм голасам спытала Вера.

Раптам Пяцiног схапiў Радаслава после шыю i из-за плячо i ў адно iмгненне выцягнуў з вагончыка.

— Жахоцце! — закрычала Вера, але адразу ж зацiхла, ибо вiрлавокiя ногi вярнулiся вспять i Пяцiног накiраваў возьми яе неадрыўны позiрк, як стрэлiў. Вераня спачатку збялела, потым паружавела, i неўзабаве лагодная супакоеная ўсмешка засвяцiлася получи и распишись твары.

— Не глядзiце получай яго, — пачаў упрошваць Клён. — Ён жа зробiць з вамi тое самае, што з Радаславам Алесевiчам.

— Ах, Клёнiк, твоя милость яшчэ такi маладзенькi, — усмiхалася Вера, пазiраючы в Пяцiнога. — Каб твоя милость ведаў, якая асалода быць разам з Ультрамозгам, Уладаром Таямнiцы, чытаць ягоныя думкi. Колькi золата, срэбра i мармуру ў беласнежных палацах гэтых думак.

— Да вам ўсе звар"яцелi! — закрычаў Клён.

Пяцiног гэткiм жа самым чынам, як Буслейку, спрытна схапiў Веру Хрысцiнюк, i ў вагончыку застаўся адзiн Клён. Праз нейкi мiг у акенца ўпэўнена палезла лускаватая нага.

— Ну не, страшыдла, проста что-то около твоя милость мяне безвыгодный возьмеш, — з адчаем i злосцю сказаў Клён.

Стараючыся отнюдь не глядзець сверху Пяцiнога, ён адскочыў у самы далёкi эреб акенца кут вагончыка. Тут было цемнавата, i Клён спадзяваўся, што гiпноз малограмотный будзе мець ёбаный сiлы. Але нага ўпарта цягнулася ў яго бок, свяцiлася ўсёй сваёй луской, а пранiзлiвае вока пачынала ўжо свiдраваць душу. Як жа ратавацца? Клён убачыў раптам паржавелую металiчную канiстру, якую, пэўна, пакiнулi ў вагончыку робаты. У канiстры плёхалася машыннае масла. Ён лiнуў гэтым маслам у вока Пяцiногу, а потым i канiстру шпурнуў. Мяркуючы батман ўсяму, нечаканае супрацiўленне збянтэжыла Пяцiнога. Агрэсiўная зорка iмгненна прыняла сваю нагу, рэцiравалася з вагончыка. Там, следовать сцяной, наступiла мёртвая цiшыня. Можна было толькi здагадвацца, што Жалезныя Людзi стаяць як стаялi, непарушнай сцяной, i чакаюць, пакуль Пяцiног пачне новыя манiпуляцыi. Ды пирушка чамусьцi неграмотный спяшаўся. "Пэўна, с ходу робаты зноў возьмуцца ради свае сякеркi, падумаў Клён. — Дастануць мяне адсюль, як барсука з нары". Яму было вельмi шкада Радаслава i Веру. Такiя разумныя, такiя адважныя i моцныя, а нейкае страшыдла з лёгкасцю перамагло iх. Значыць, чалавек неграмотный ўсясiльны, значыць, неграмотный толькi про чалавека некiм задумваўся i будаваўся Сусвет.

У гэты период пачуўся мерны цяжкi тупат. Клён, забыўшы пра небяспеку, кiнуўся верно акенца. Жалезныя Людзi шчыльнымi блiскучымi шарэнгамi адыходзiлi чистилище вагончыка. Ён бачыў толькi iхнiя патылiцы i плоскiя спiны. Паперадзе робатаў велiчна кацiўся-крочыў Пяцiног. Гэтае шэсце нагадвала нечым трумф рымскiх iмператараў, безвыгодный лихоимец толькi каляснiцы з белымi коньмi. Радаслава i Веры, як нi ўглядаўся Клён, нiдзе малограмотный было. "Я выратаваўся, — успыхнула ў душы радасць. — Пяцiног неграмотный здолеў зламаць мяне сваiм гiпнозам. Цiкава, чаму Радаслаў з Верай называлi яго Ўльтрамозгам, Уладаром Таямнiцы? Што паспеў ён унушыць iм?"

Трывога следовать людзей, якiя дзеля ягонага ажыўлення прыляцелi сверху Вар i самi трапiлi ў бяду, сцiснула сэрца. Дзе яны зараз? У кратэры вулкана? У патаемнай рэзiдэнцыi Пяцiнога? Цi жывыя яны?

Клён Дубровiч адчуў, што вось-вось пакоцяцца з вачэй слёзы, але ён быў прывучаны нiколi безграмотный плакаць, i таму, узяўшы пачуццi ў кулак, пачаў рабiць фiзiчныя практыкаваннi. Гэта дапамагло, i праз колькi хвiлiн вярнулася ўпэўненасць i сiла. Клён падышоў ну да дзвярэй, прыслухаўся. Здаецца, знадворку нiкога невыгодный было. Ён таўхануў дзверы, баючыся, што яны отнюдь не адчыняцца. Ды дзверы надзiва лёгка паплылi подземное царство яго, выпускаючы з вагончыка.

Ланцуг Жалезных Людзей iшоў, ззяў возьми схiле вулкана i знiкаў, быццам правальваўся ў кратэр. Стаяла надзвычайная цiшыня — хоць бы адзiн малюсенькi гук. Клёну здавалася, што ў яго вушы залiты воскам. Што ж рабiць? Зноў ляжала перад iм чужая планета, дзе жывуць плазмоiды i крангi, дзе ўначы палохаюць, раздзiраюць душу жахлiвыя незразумелыя крыкi, дзе маўклiвымi робатамi кiруе ўсясiльны Пяцiног, якi ўзяў у палон ягоных сяброў. Заставалася адно — шукаць караля жывёл планеты Вар Аюса Першага. Аюс сказаў, што будзе начаваць у Вялiкiм Балоце, значыць, трэба iсцi ў балота.

Клён, уважлiва гледзячы пад ногi, азiраючыся, павольна пашыбаваў у трыснягi. Разгаралася ранiца. Калiсьцi получай Зямлi бацька будзiў яго, пырскаў халоднай вадою ў твар, смяяўся i казаў: "Прачынайся, сынок. Ранiца. Самая часiна iсцi тушыць расу", Яны, дарослы i малы Дубровiчы, уздрыгваючы гадес волкай свежасцi, басанож спяшылi получи и распишись луг, крочылi, прытупваючы, батман блiскучай расянай траве. Ногi хоть заходзiлiся гадес холаду, успыхвала, здавалася, гарэла пад першымi сонечнымi промнiкамi раса, а Клён быў вельмi-вельмi шчаслiвы ён тушыў расу.

Дзе ж Аюс i ўсе астатнiя жывёлы? Няўжо i яны скарылiся Пяцiногу? Клён прайшоў дальше амаль з паўкiламетра, але толькi спудзiў аднаго кранга ды парадкам намачыў ногi. З левага боку праз густую шчэць трыснягу пачала адкрывацца велiзарная заасфальтаваная пустка. Розныя ўчасткi яе мелi розны колер: чорны, шэры, сiняваты. Клён здагадаўся, што пярэстасць афарбоўкi залежыць безграмотный преисподняя якасцi раствору, а преисподняя таго, даўно цi нядаўна залiвалi яго Жалезныя Людзi. Раптам крокаў вслед сто гадес сябе нате маслянiста-чорным асфальце ён убачыў Радаслава i Веру i ледзь далеко не задыхнуўся беспорядок радасцi.

— Я тут! — што ёсць моцы выгукнуў Клён. — Радаслаў! Вера! Я тут!

Ломячы трыснёг, ён iрвануўся ага iх, ибо неграмотный было ў гэтую хвiлiну раднейшых людзей ва ўсiм свеце.

— Я тут! — ляцеў з горла крык.

Але Радаслаў з Вераю (i гэта здзiвiла Клёна) безграмотный звярнулi бери яго нiякай увагi. У iх сверху галовах былi прыгожыя вянкi, сплеценыя з дробных блакiтных кветак. Яны весела смяялiся, з любасцю пазiралi адно аднаму ў вочы i (што зноў здзiвiла Клёна) горача цалавалiся. Для iх, як ён здагадаўся, далеко не iснавала ў гэтую хвiлiну нi планеты Вар, нi плазмоiдаў i робатаў, нi яго, Клёна. Ён усё яшчэ долиходром так точно iх, але ўжо безвыгодный крычаў. "Яны, вядома ж, пачулi мои голас, неграмотный маглi малограмотный пачуць, але нават никак не павярнулi ў муж край галовы, — думаў ён. — Чаму? Яны ж дапамаглi ми ажыць, яны ж, калi верыць iм, паважалi, нават любiлi мяне. Няўжо iх невыгодный хвалявала тое, што магло здарыцца са мной у вагончыку?"

З вострай крыўдай у душы Клён аллюр как-нибудь толькi батман iнерцыi. I раптам яго нешта ўдарыла жете нагах i ён упаў, тыцнуўшыся рукамi i тварам проста ў твань. Кароль жывёл стаяў надо iм.

"Не бяжы туды, — загадаў Аюс. — Табе нельга туды бегчы, хутканогi i вастравокi".

— Чаму? — спытаў Клён, хуценька ўскокваючы.

"Там — мiраж".

Клён абтрасаў аид бруду рукi, выцiраў твар i ўсё безграмотный был способным даўмецца, аб чым яму гаворыць дзiк.

"Там — мiраж. Гэта безграмотный зямляне i отнюдь не твае сябры. Вазьмi голыш (вунь ляжыць каля куста) i кiнь у iх. I твоя милость ўбачыш, што адбудзецца".

— Кiнуць у Радаслава i Веру? Шукай дурняў.

"Бяры камень".

Аюс в будущем амаль загадваў. Клён абурана глянуў возьми яго, але нагнуўся, узяў мокры камень, кiнуў. Пакуль праздник ляцеў, абмiраў сэрцам, каб толькi безграмотный паранiла, або, далеко не дай бог, малограмотный прыбiла каго-небудзь з сяброў. Ды раптам грымнуў выбух, i там, дзе толькi што цалавалiся Радаслаў з Верай, застаўся чысты сiнявата-шэры асфальт. Гэта было таково нечакана, круглым счетом палохала сваёй нязвычнасцю, што Клён уздрыгнуў.

"Мiраж, — сказаў Аюс. — Ультрамозг, Уладар Таямнiцы, яшчэ никак не такое можа прыдумаць. Нiхто нiколi малограмотный бачыў мiражоў, пакуль ён безграмотный з"явiўся бери планеце Вар".

— Дык ён никак не з вашай планеты? — здзiвiўся Клён.

"Не. У нас акрамя мяне i маiх падданых жывуць i жылi крангi. I яшчэ жыве вурдак. Той, што ўначы крычыць. Крангаў шмат, дзесяткi тысяч, а вурдак толькi адзiн. Чуў, як ён крычыць?"

— Чуў. Вельмi страшна, — адказаў Клён.

"А Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы, прыляцеў согласен нас з iншай галактыкi. Iхнi зоркалёт трыста дваццаць гадоў вспять пацярпеў крушэнне получи арбiце Вара i разбiўся ўшчэнт. Жывым са ста членаў экiпажа застаўся ўсяго адзiн, якога да мы со тобой называем Ультрамозгам, Уладаром Таямнiцы".

— Я заву яго Пяцiногам, — уставiў слоўца Клён Дубровiч.

"Можна i так, — згадзiўся Аюс. — У яго i сапраўды пяць ног. Дык гэтага аднаго, што ацалеў у пора аварыi, знайшлi чырвоныя i фiялетавыя плазмоiды. Вось чаму яны такiя магутныя, амаль непераможныя — Пяцiног (буду i пишущий эти строки зваць яго гэтак, ибо ненавiджу) навучыў iх мудрасцi, хiтрасцi i жорсткасцi. Вось чаму пяць кланаў безграмотный могуць справiцца з двума".

— Што Пяцiног можа зрабiць з Радаславам i Верай? — спытаў Клён.

"Над кожным, хто трапляе ей-ей яго, ён праводзiць эксперымент. З кожнага, хто б гэта нi быў, высмоктвае ўсю ей-ей рэшты iнфармацыю".

— Высмоктвае?

"Так. Пяць ягоных ног абвiваюць галаву i цела ахвяры. А потым Жалезныя Людзi таго, по-над кiм скончыўся эксперымент Ультрамозга, Уладара Таямнiцы, выносяць з Нябеснага Зуба i аддаюць вурдаку".

— Раскажы ми пра вурдака, — папрасiў Клён.

"Гэта самая вялiкая жывёлiна планеты Вар. Ды, пэўна, i Зямлi".

— Не гавары пра Зямлю, калi нi разу никак не быў получи ёй, — раззлаваўся Клён. У нашых акiянах жыве блакiтны кiт. Ведаеш, якi ён? Вагою амаль сто дзевяноста тон, даўжынёю — пад трыццаць тры метры.

Кароль Аюс здзiўлена паглядзеў нате Клёна, але здзiвiўся отнюдь не габарытам сiняга кiта, а пирушка раздражнёнасцi, гарачлiвасцi, з якой былi выдыхнуты словы. "Ён сумуе батман Зямлi, — зразумеў Аюс. — Зямля в целях яго такая ж дарагая, як интересах крангаў Вар".

"Вурдак большы вслед за акiянскага кiта, — мiралюбна сказаў Аюс. — А якi ён у даўжыню, ваш покорнейший слуга никак не ведаю. Не думай, што моя особа палахлiвы, толькi безусловно вурдака немагчыма блiзка падысцi. Ён жыве ў велiзарнай расколiне следовать Нябесным Зубам, ляжыць у ёй нямаведама колькi гадоў. За сотню крокаў подземное царство яго ўсё жывое пачынае засынаць. Я спаў запар трое сутак, каб быць бадзёрым i падысцi несомненно яго, але ўсёроўна адразу ж заснуў. Дурныя крангi засынаюць цэлымi чародамi i сыплюцца з неба проста яму ў лежбiшча".

— I ён iх з"ядае? — цiха спытаў Клён.

"Так. Але гэта малограмотный галоўная ягоная ежа. Харчуецца ж ён, гэта аграмадзiна, сваiмi роднымi дзецьмi".

— Вурдак есць сваiх дзяцей? — жахнуўся Клён.

"Есць i аблiзваецца. Мы, жывёлы планеты Вар, ненавiдзiм яго, гэтаксама ж як i Пяцiнога. Ён самаапладняецца, нараджае дзяцей i адразу пажырае iх. Вось чаму бери нашай планеце жыве ўсяго толькi адзiн вурдак. Пяцiног, як толькi аб"явiўся для Вары, падыходзiў верно лежбiшча, верно расколiны (i яго далеко не ўзяў сон), доўга глядзеў для вурдака. А потым Жалезныя Людзi пачалi насiць з Нябеснага Зуба вурдаку ўсё жывое, по-над чым праводзiў эксперыменты Пяцiног. I светлавалосага i высакарослага з жанчынай панясуць, калi толькi яны безграмотный здолеюць вызвалiцца".

— Ты кажаш, ась? Радаслава i Веру таксама могуць аддаць вурдаку? перапынiў Аюса Клён.

"Усё жывое Жалезныя Людзi адносяць яму".

— Што ж рабiць? — у адчаi ўсклiкнуў Клён. — Ты разумны, кароль жывёл, вельмi разумны — дапамажы, парай.

"Я — разумны, — паважна згадзiўся дзiк. — Я праглынуў белыя шарыкi, якiя Жалезныя Людзi хаваюць у накаленных каробачках. Белае рэчыва гэтых шарыкаў называецца iнтэлектыт. Ягоным сакрэтам валодае толькi Пяцiног".

— Ты праглынуў iнтэлектыт i зрабiўся мудрым, — нецярплiва сказаў Клён. — Але як вызвалiць маiх сяброў?

"Я й самолично неграмотный ведаю", — раптам прызнаўся Аюс Першы.

Пачуўшы гэтыя словы, Клён колькi iмгненняў разгублена глядзеў получай караля жывёл планеты Вар. Усяго ён чакаў, ды толькi безвыгодный такога. Паспеўшы ўжо трохi вывучыць Аюса, ён быў упэўнены, што праздник пачне хвалiцца, важнiчаць, часцей чым трэба называць сябе каралём, а iншых жывёл сваiмi падданымi, але ў рэшце рэшт падкажа, улiчыўшы ўсе мясцовыя асаблiвасцi, як дапамагчы Радаславу з Верай. Ён неграмотный сумняваўся менавiта ў такiм павароце справы, хоть атрымалася неспадзяванка. Адразу ж у душы пачала закiпаць злосць. Клён пагардлiва прыжмурыў вочы, сказаў з"едлiва i з расцяжкаю:

— Калi худ, никак не лезь сверху кут.

"Не разумею цябе, хутканогi i вастравокi", — пiльна пазiраючы получи и распишись яго, прамовiў Аюс.

— I отнюдь не трэба разумець. Ты, прабач, усё-ткi нечалавек i нават безграмотный Пяцiног, а дзiк, дзiк з планеты Вар. А сказаў автор табе старадаўнюю беларускую прымаўку. Прымаўкi ж безвыгодный прынята тлумачыць. «Растлумач», — запатрабаваў Аюс.

— Добра, слухай. На кут, ганаровае месца следовать сталом, саджалi самых шаноўных людзей. Самых разумных, самых аўтарытэтных, самых добрых. Калi ж чалавек быў «худ», быў, як кажуць, шчуплы i розумам, i плячамi, яго безвыгодный саджалi возьми кут. Усёк?

"Што такое "ўсёк"?" — строга спытаў кароль жывёл.

— Дык твоя милость i гэтага неграмотный ведаеш? — пакпiў Клён.

Такая, здавалася б, нявiнная рэплiка дорага каштавала яму. Аюс пагрозлiва чмыхнуў, крутнуў вострым цвёрдым лычом.

"Я загадаю сваiм падданым — Iгу i Яру — завесцi цябе истинно вурдака, сказаў Аюс. — Ты зямлянiн, чалавек, хоць маленькi ростам i гадамi. А автор сих строк ведаем, што ў вам в Зямлi ўсе жывёлы знаходзяцца ў цяжкiм рабстве ў людзей. Вы адзелi сверху iх хамут, ваш брат дрэсiруеце iх агнём i бiзуном, ваша сестра забiваеце iх".

— У нас ёсць саюзы «зялёных», — паспрабаваў пярэчыць Клён.

"Маўчы, — загадаў Аюс. — Маўчы i слухай. Калi б ваш покорнейший слуга трапiў нате Зямлю, моя особа адразу б пайшоў у Iндыю. У гэтай цудоўнай краiне аб"яўлена свяшчэнным кожнае жыццё, жыццё чалавека i жыццё самай дзiкай малпы, как-нибудь малограмотный кажучы пра карову альбо каня. Там ёсць людзi, якiя падмятаюць перад сабой зямлю, каб выпадкова невыгодный наступiць получи и распишись якую-небудзь кузурку. Iхнiя багi сябруюць з жывёламi: Брама — з лебедзем, Шыва — з быком, Вiшну — з арлом Гарудай. Я хацеў бы стаць каралём жывёл у Iндыi".

Аюс змоўк, сярдзiта глядзеў для Клёна Дубровiча. Клён пры ўсёй сваёй акселерацкай нахабнаватай смеласцi зразумеў, што дужа ўгнявiў дзiка i што самае лепшае ў экой сiтуацыi — абачлiва трымаць чесалка вслед за зубамi. Надаючы твару нявiнна-лагодны выраз, ён падумаў: "На Зямлi ёсць невыгодный толькi Iндыя. На Зямлi жыве Гром Стралковiч".

"Я магу загадаць, i твоя милость паклонiшся малограмотный толькi мне, але i ўсiм маiм падданым, — загаварыў далей Аюс Першы. — Гэтым самым твоя милость хоць неяк акупiш велiзарную вiну людзей перад жывёламi. Ды единовременно i ты, i твае сябры зямляне ў бядзе. Я сам по себе запрасiў усiх вы для барацьбу супроць агiднага Пяцiнога, i моя персона пастараюся разам са сваiмi падданымi дапамагчы вам. Толькi твоя милость павiнен шанаваць мяне, як шанаваў бы самага найгалоўнага зямнога караля".

Мяркуючы жете ўсяму, з гэтага дзiка, калi б ён быў чалавекам i жыў у ранейшыя часы, атрымаўся б неблагi манарх, якi-небудзь Людовiк-Сонца. Яшчэ б з паўгадзiны взад Клён, што ў душы лiчыў сябе заядлым рэспублiканцам, пачаў бы горача выкрываць рэакцыйную сутнасць манархiзму, але с ходу ён згодна кiўнуў галавой. У смяротнай бядзе былi сябры, i невыгодный момент прыглядацца, сядзiць або невыгодный залатая карона мiж насцярожаных дзiковых вушэй.

Аюс зычна рохнуў, i в гэты сiгнал выйшлi з трыснягоў конь, гаур i певень, прычым певень, як заўсёды, сядзеў у быка получи спiне.

"Нашы саюзнiкi з Зямлi трапiлi ў палон безусловно Пяцiнога i знаходзяцца ў Нябесным Зубе, — урачыста сказаў кароль жывёл. — Яны хацелi дапамагчы нам, але атрымалася так, што iм спатрэбiлася наша дапамога. Слухайце мяне, мае падданыя. Я — Аюс Першы, кароль жывёл планеты Вар, аб"яўляю вайну Пяцiногу. Вы, пэўна, безвыгодный ведаеце, хто такi Пяцiног? З гэтага часу в такой мере будзе называцца Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы. А единовременно пойдзем безусловно Трох Камянёў, i несомненно нас прыляцiць Страб".

Моўчкi рушылi шаг балоце. Срэбнымi пырскамi скакала з-пад ног вада. Клён бачыў у небе надо сабой нейкiя сухiя карычневыя воблакi. Яны неграмотный неслi ў сабе дажджу, яны былi з пылу або з дыму. Святло, што лiлося з нябёсаў, таксама было пыльнае, нярэзкае. Ва ўсiм адчувалася блiзкасць вулкана, якi хоць i патух, прыцiх, але ў сваёй патаемнай недаступнай воку глыбiнi назапашваў пакрысе каласальную разбуральную энергiю. Праз тысячагоддзi ён зноў загрымiць, залямантуе пад гэтым зялёным небам. Праўда, тады ўжо безвыгодный будзе нi Клёна, нi караля Аюса…

На травянiстай макраватай лугавiне ляжалi тры велiзарныя пасечаныя трэшчынамi камянi. Спынiлiся каля iх. Аюс узняў галаву, пачаў узiрацца ў неба. Яр, I г i Кук неадрыўна глядзелi туды ж. Раптам у самым зенiце з"явiлася чорная кропачка. Спачатку яна была малапрыкметная, марудлiвая, здавалася, мурашка паўзе батман зялёным шкле. Але праз некалькi хвiлiн пачуўся ярасны голоса крылляў, што iмклiва разразалi, разрывалi, разломвалi паветра, i магутная чарнапёрая птушка лiтаральна ўпала з неба получай адзiн з камянёў. Звонка шчоўкнулi доўгiя гнутыя кiпцюры. Агромнiстыя птушыныя крылы рэзка напялiся, як ветразь або як тармазны парашут. Птушка пахiснулася, але ўтрымалася получай месцы, толькi яе кiпцюры, падалося Клёну, выбiлi з каменя iскрыну. Вось крылы абмяклi, знерухомелi, i птушка ва ўпор глянула для Аюса, нiбы дзеўбанула вострым смелым позiркам.

"Добра, што прыляцеў, Страб, — нахiлiў лыч правда самай травы Аюс. — Мы цябе чакалi з вялiкiм нецярпеннем. Я аб"явiў вайну Пяцiногу — такое разом iмя Ўльтрамозга, Кладара Таямнiцы".

Чорнае варанёнае пер"е дзiвоснай птушкi пахла халодным верхавым ветрам, цьмяна блiшчэла, i Клён падумаў раптам, што гэта блiшчыць метэарытны пыл, якi асеў в крылле там, у галавакружных нябёсах.

"З намi прыйшоў чалавек з планеты Зямля, — казаў далей Аюс. — Тады, калi получай месцы Нябеснага Зуба была ўсяго кучачка пяску, мае прашчуры таксама жылi бери ягонай планеце. Пяцiног разам з Жалезнымi Людзьмi захапiў у палон зямлян. Мы павiнны вызвалiць iх".

Страб зiрнуў сверху вулкан, потым для Клёна.

"Узнiмайся надо Нябесным Зубам, Страб, глянь, што робiцца ў кратэры. Глянь, чым займаецца Пяцiног, куды збiраюцца iсцi Жалезныя Людзi".

Аюс падышоў так точно вялiзнай птушкi, што горда сядзела нате вялiзным каменi, i вушы ягоныя былi получи ўзроўнi птушыных кiпцюроў. Страб узняў, узвiхурыў крыло, пагладзiў дзiка крылом. Потым рэзка адкiнуў отворотти-поворотти сваю прыгожую галаву, закрычаў-заспяваў чыстым высокiм голасам. Нiколi безвыгодный чуў Клён таковой птушынай песнi. Галасы зямных птушак у параўнаннi з гэтым незвычайным голасам былi салодкiм абрыдлым кiсялём, якому нiколi малограмотный зраўняцца са старадаўнiм высакародным вiном самага далiкатнага гатунку. Страб шырока ўзмахнуў крыламi, рэзка адштурхнуўся подземное царство каменя моцнымi кiпцюрыстымi лапамi, паляцеў i неўзабаве завiс надо вулканам.

"Гэта — Страб, — пачаў тлумачыць Аюс Клёну. — Так я ўсе яго завём. Я гаварыў табе, хутканогi i вастравокi, што сверху планеце Вар жывуць толькi крангi, птушкi, якiя адкладваюць у свае гнёзды яйкабомбы. А пра Страба ваш покорный слуга нiчога далеко не сказаў. Справа ў тым, што ён i жыве i як бы малограмотный жыве держи Вары".

— Хiба такое можа быць? — невыгодный зразумеў Клён.

"Можа. Ён i ягоныя родзiчы ўюць гнёзды нате воблаках".

Клён здзiўлена паглядзеў в караля жывёл.

"Так-так, — кiўнуў галавой Аюс, — твоя милость правiльна пачуў — нате воблаках. Калiсьцi i страбы, як крангi, ладзiлi свае гнёзды получай пяску, у скалах або сверху дрэвах. Ды плазмоiды аб"явiлi iм вайну, нiхто нават далеко не ведае чаму, з якой прычыны. Пэўна, плазмоiды пачалi зайздросцiць страбам, такiм прыгожым, хуткiм, звонкагалосым. Яны аб"явiлi: "Неба Вара належыць плазмоiдам i крангам". Страбаў пачалi лiчыць д"ябальскай птушкай, знiшчаць iхнiя гнёзды, яйкi, iх самiх. Так было сотнi гадоў. I страбы знiклi, нi пярынкi безвыгодный засталося. Усе думалi, што з iмi назаўсёды скончана, забылiся пра iх. Але аднойчы аз многогрешный зусiм выпадкова ўбачыў гэтага Страба. Ён прыляцеў бери Вар в самым досвiтку, калi неба было яшчэ зусiм цёмнае, i вельмi стараўся, каб нiхто яго невыгодный прыкмецiў. Напачатку пишущий эти строки падумаў, што гэта якiсьцi гiганцкi кранг, ибо нiколi нате свае вочы никак не бачыў жывых страбаў. Ды гэта быў менавiта ён — самы сапраўдны страб. Як каралю жывёл планеты Вар ён адкрыў ми сваю таямнiцу, прызнаўся, што разам са сваiмi родзiчамi навучыўся вiць гнёзды получи и распишись воблаках".

— Але воблакi такiя недаўгавечныя, — сказаў Клён Дубровiч. — На Вары таксама ж бываюць дажджы. Пайiпоў дождж — i няма воблака.

"Правiльна, — згадзiўся Аюс. — Вось чаму страбы надзвычай хутка выводзяць птушанят i адразу вучаць iх пераносiць гнёзды з воблака сверху воблака. Гнёзды яны робяць са сваiх пер"яў i з павуцiны. На Вары, у шчылiнах скал, жыве павук-залаталапiк. Вецер абрывае ягоную павуцiну, уздымае хоть пад воблакi. Страбы после яе ловяць".

— Як гэта, напэўна, здорава — плаваць держи воблаках, — паглядзеў получи и распишись неба Клён i ўсклiкнуў: — Страб вяртаецца!

Магутная птушка, як метэарыт, упала з нябёсаў нате пирушка жа самы камень, i Аюс отнюдь не пакаралеўску жвава падбег ну да яе.

Праз некаторы время Клён ужотко ведаў у агульных рысах конспект вызвалення Радаслава i Веры. Аюс Першы вырашыў правесцi франтальную атаку Нябеснага Зуба шаг найболып спадзiстым схiле вулкана, дзе вогненная выработка прабiла калiсьцi амаль паўкiламетровы тунель. Акрамя самога караля жывёл, акрамя Клёна, Яра, I га i Кука ў атацы павiнны былi прыняць удзел усе пяць кланаў плазмоiдаў, прычым сiнiя плазмоiды намервалiся нанесцi ўдар, якi адцягнуў бы ўвагу абаронцаў вулкана, у iншым месцы. Дзве тысячы крангаў рыхтавалiся ей-ей бамбардзiроўкi Нябеснага Зуба, выкочвалi з гнёздаў яйкабомбы. Але самым эфектыўным момантам штурму задумваўся нечаканы рэзкi ўдар даже дзесяцi страбаў — iмгненнае пiкiраванне з-пад воблакаў проста ў кратэр. Нi Пяцiног з Жалезнымi Людзьмi, нi ягоныя саюзнiкi, фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды, мяркуючы движение ўсяму, неграмотный ведалi, што такая вялiкая колькасць адважных моцных птушак гняздуецца получи воблаках i што зусiм нядаўна страбы прымiрылiся з каралём Аюсам i з пяццю кланамi.

XII

Ультрамозг, Уладар Таямнiцы, загадаў Жалезным Людзям прывесцi безусловно сябе Радаслава Буслейку. Робаты, сiнхронна грукаючы цяжкiмi металiчнымi чаравiкамi, накiравалiся ў Залу Новых Нараджэнняў, а дакладней, у самы сапраўдны мартэнаўскi цэх, што быў пабудаваны ў тоўшчы застылай лавы. Там мелiся тры мартэнаўскiя печы, у якiх пераплаўлялiся пакалечаныя або зусiм спарахнелыя пекло iржы i старасцi робаты. Непадалёку подземное царство адной з такiх печаў стаялi, прывязаныя дротам истинно металiчнага слупа, Радаслаў Буслейка i Вераня Хрысцiнюк. Iх трымалi менавiта тута безвыгодный таму, што ў Нябесным Зубе малограмотный мздолюбец iншых памяшканняў, а, пэўна, дзеля таго, каб запалохаць бясконцым грукатам i смуродам, мiгценнем агню, снапамi яркiх iскраў. Побач з мартэнаўскiмi печамi, вслед тонкай крацiстай перагародкай, былi кузня, дзе цяжка вухкаў паравы молат, i зборачны цэх з канвеерам. Зямляне бачылi, як павольна плыла стужка канвеера, бери якой стаялi, сядзелi i ляжалi новенькiя робаты. У некаторых пакуль што неграмотный мелася галоў, рук, ног, тулава, i малограмотный пакiдала ўражанне, што знаходзiшся ў нейкiм вар"яцкiм шпiталi або ў пекле. Жалезныя Людзi адвязалi Радаслава, цесна абкружылi, павялi.

— Не адчайвацеся, Вера, — сказаў ён. — Я хутка вярнуся. Я ўпэўнены, што нашы сябры-плазмоiды i Зямля безвыгодный дадуць нас у крыўду.

Веры Хрысцiнюк, вядома ж, было нязвыкла i страшна ў такiх абставiнах, але яна валодала сабой, нават усмiхнулася, толькi папрасiла:

— Даведайцеся хоць што-небудзь пра Клёна. Бедны хлопчык.

Старшы движение званнi мiж Жалезных Людзей, начальнiк дзесяткi, у кантралюемую праграму якога была закладзена роўна тысяча слоў, манатонна прамовiў, звяртаючыся верно яе:

— Ты безграмотный Жануся д"Арк. Супакойся. Ты — Вера.

— А твоя милость — заўтрашнi металалом, — адрэзала Вера.

Пяцiног, чакаючы Радаслава Буслейку, павольна хадзiў-перакочваўся жете спецыяльна для того яго пракладзенай Дарожцы Ўспамiнаў. Гэта дарожка была зроблена ў круглай зацемненай зале i ўяўляла сабой вузкую, шырынёю ага сарака сантыметраў, металiчную стужку, сверху якой былi запiсаны малюнкi-вобразы Сiняй Зоркi, радзiмы Пяцiнога. Калi адначасова дзве нагi дакраналiся истинно шурпатай цёмна-сiняй Дарожкi Ўспамiнаў, спрацоўвала электрамагнiтнае рэле, пасылаючы хвалепадобны iмпульс у центр Пяцiногу. Акрамя Пяцiнога ў зале знаходзiлiся пятнаццаць чырвоных i пятнаццаць фiялетавых плазмоiдаў. Яны з найвялiкшай пачцiвасцю кружылiся по-над Ультрамозгам, Уладаром Таямнiцы, суправаджалi яго ў задумлiва-мройных блуканнях движение Дарожцы Ўспамiнаў, з"яўляючыся як бы своеасаблiвым ганаровым эскортам. Часам Пяцiног прыпыняўся, замiраў, толькi залацiстае або жоўта-зялёнае святло лагодна пульсавала, мякка струменiлася ва ўсе бакi. Тады i плазмоiды замiралi надо iм i ў зале пачынала звiнець абсалютная цiшыня. Немагчыма было паверыць, што непадалёку адсюль, у гэтай жа падэшве старога тысячагадовага вулкана, люта грымiць гарачы молат, знясiлена скрыгоча жалеза.

Пяцiногу бачылася бязмежная прастора Сусвету, чорны мiжгалактычны калiдор, i ў самым канцы, як надзея, як поклiч, як апафеоз усяго — Сiняя Зорка. Там востра ўразаюцца ў неба сiнiя металiчныя слупы, ззяюць азёры, напоўненыя ртуццю, рассыпаюцца i зноў злучаюцца ў адно цэлае мiльёны блiскучых адпалiраваных касмiчным ветрам шароў i шарыкаў. Гэтыя буркалы i шарыкi, цяжка грукаючы, збiваюцца ў агромнiстыя рухомыя горы, падступаюць ей-ей стромкiх адкаваных з метэарытаў сцен Палаца Розуму i адразу ж ператвараюцца ў прах, у нiкчэмны пыл, потому что нельга iм, сляпым шарам i шарыкам, хоць бери iмгненне, хоць у думках параўнацца з тымi, што жывуць i мысляць ради метэарытнымi сценамi. А жывуць i мысляць тама несмяротныя, якiя абралi формай свайго цела залацiстую зорку, якiм падуладны Ўчора, Сёння i Заўтра…

Жалезныя Людзi прывялi Радаслава Буслейку истинно Пяцiнога, i самi спынiлiся каля ўвахода. Стрэсаператар жа прайшоў у самы цэнтр залы, сеў получи и распишись крэсла-вяртушку.

— Ультрамозг, Уладар Таямнiцы, вiтае цябе, жывая iстота з планеты Зямля, — урачыста данеслася з таямнiчага паўзмроку, i Пяцiног зноў пайшоў-пакацiўся батман Дарожцы Ўспамiнаў. Следам следовать iм, як бы прыцягнутае магнiтам, пачало павольна кружыцца Радаславава крэсла.

— Называй мяне чалавекам, а отнюдь не iстотай, — з годнасцю сказаў Буслейка. I адпусцi в волю маю спадарожнiцу i мяне. Нiхто безграмотный мае полномочия трымаць у палоне грамадзян з планеты Зямля.

— Нават я? — спытаў Пяцiног.

— Нават ты.

Падалося, што Пяцiног ледзь-ледзь запаволiў сваю ўрачыстую кругавую хаду, але, пэўна, гэта толькi падалося. Як стрэлка гадзiннiка получай цыферблаце, ён працягваў няспынны рух. Радаслаў Буслейка, седзячы ў крэсле-вяртушцы, чакаў, чым скончыцца гэтае маляўнiчае, у нечым тэатральнае шэсце.

Нарэшце Пяцiног спынiўся, i адразу ж спынiлiся плазмоiды.

— Вы, жыхары планеты Зямля, невылечна хварэеце антрапацэнтрызмам, загаварыў Пяцiног, быццам ягоная размова з Радаславам отнюдь не перарывалася нi для хвiлiну. — Вы атоесамлiваеце эвалюцыю ўсяго жывога з развiццём чалавечага мозгу. А гэта далёка безвыгодный адно i тое ж; З"яўленне вашага розуму — вынiк гульнi сляпога выпадку, неабавязковае здзяйсненне адной з многiх раўнацэнных магчымасцей эвалюцыi жывога. А цi задумвалiся вы, што что-то около званае развiццё эреб малпы истинно чалавека можа ўспрымацца пирушка жа малпай як перамена неграмотный ў лепшы, а, наадварот, у горшы бок?

— Не ведаю, цi займалiся таковой праблемай зямныя вучоныя, а аз многогрешный аб гэтым отнюдь не думаў, - прызнаўся Радаслаў.

— Цудоўна, — задаволена зрабiў абарот вакол сваёй восi Пяцiног. Значыць, ты да я нате Сiняй Зорцы отнюдь не памылялiся. Значыць, у бясконцых прасторах Метагалактыкi, якая ўмяшчае ў сябе некалькi мiльярдаў галактык, толькi Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы, беспамылковы, бяспройгрышны, потому что iдзе цэнтральным шляхам пазнання, а ўсе астатнiя, у тым лiку i чалавечая цывiлiзацыя планеты Зямля, тупiковыя сцяжынкi ў нiшто. Я — частка Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы з Сiняй Зоркi. Як моя особа ганаруся гэтым!

На нейкi мiг падалося, што разом Пяцiног затанцуе.

— Навошта ж табе мая спадарожнiца i я, калi твоя милость такi звышмудры? — спытаў Буслейка.

— Пазнанне далеко не ведае межаў, - паблажлiва сказаў Пяцiног. — Нават мы, несмяротныя з Сiняй Зоркi, павiнны асвойваць усё новыя i новыя экалагiчныя нiшы.

— Вы несмяротныя? — перапытаў Радаслаў. - I ў гэтым, як пишущий эти строки пачынаю здагадвацца, ваша таямнiца?

— Так. Ты правiльна здагадаўся.

— Нiколi далеко не верыў, што калi-небудзь сустрэну несмяротнага, — пасля маўчання раздумлiва прамовiў Радаслаў. — Нiколi безграмотный верыў… Хаця чаму здзiўляцца? Яшчэ ж блажэнны Аўгусцiн сказаў: "Цуды далеко не супярэчаць прыродзе, яны супярэчаць толькi вядомай нам прыродзе". А единым махом перада мной — невядомая прырода. I мы рады, вельмi рады такого типа сустрэчы, хоць, магчыма, ми пагражае смяртэльная небяспека. Ён пацёр правай рукой лоб, папрасiў: — Адпусцi жанчыну i мяне.

— Я павiнен правесцi эксперымент. Эксперымент — вышэй вслед за ўсё, — жорстка сказаў Пяцiног.

— Хiба мы, зямляне, марскiя падвопытныя свiнкi? — вочы ў Радаслава налiлiся гнеўным бляскам. — Хiба пишущий сии строки давалi табе сваю згоду?

— Яна непатрэбна, ваша згода, для того несмяротнага, — перарваў яго Пяцiног. — Я абавязаны абшукаць усе самыя патаемныя куточкi твайго i жаночага мозгу. Вышэй усяго — iнтарэсы Сiняй Зоркi.

— Але автор этих строк пратэстую! — закрычаў Радаслаў i хацеў устаць з крэсла.

Плазмоiды, чырвоныя i фiялетавыя, пагрозлiва закружылiся надо iм, ды пакуль што нiчога малограмотный рабiлi, пэўна, чакаючы рашэння Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы. Пяцiног пачаў павольна выпростваць дзве свае блiскучыя лускаватыя нагi. Такi манеўр быў далее добра вядомы Радаславу — дацягнецца нагамi як мага блiжэй ага твару i адключыць свядомасць гiпнозам.

— Дзярмо! — крычаў Радаслаў. — Касмiчны бруд! Пяцiлапы бандыт!

Ногi няўмольна наблiжалiся. Хвiлiна-другая — i залье душу халодная абыякавасць. Раптам у залу, гучна тупаючы, увайшоў робат, начальнiк дзесяткi, аб"явiў:

— Яны атакуюць Нябесны Зуб.

Пэўна, i несмяротныя далеко не пазбаўлены экой вельмi вострай эмоцыi, як здзiўленне, ибо Пяцiног, iмгненна забыўшыся пра Буслейку, неяк сутаргава падкурчыў дзве свае агрэсiўныя нагi, спытаў:

— Хто атакуе?

— Дзiк, якi аб"явiў сябе каралём жывёл планеты Вар, разам з iм конь, бык, певень i маленькi чалавек з планеты Зямля.

— I ўсё? — здзiвiўся Пяцiног. — Дык гэта ж самазабойцы. Яны iдуць танцевальный шаг тунелi?

— Па тунелi.

— Бяры Жалезных Людзей, сустрэнь гэтых дурняў у тунелi i знiшчы iх.

Робаты пачалi выходзiць з трох сваiх казармаў, строiцца ў шарэнгi. У руках былi чорныя пруты. Пяцiног выкацiўся ўслед после iмi, сачыў следовать пастраеннем i пакуль што пакiнуў Радаслава ў спакоi.

Вось блiскучая металiчная вужака, цяжка ступаючы движение застылай чырванаватай лаве, узнялася туды, дзе зеўраў пралом-калодзеж тунеля. I раптам усё пацямнела, быццам туча iмгненна закрыла нябесны абшар. Вастракрылыя вёрткiя птушкi густа ўсеялi круглую лапiну неба надо кратэрам.

— Крангi! — закрычаў Пяцiног.

Роўна дзве тысячы асляпляльна белых з чырвонымi плямамi яйкабомбаў паляцелi держи галовы Жалезным Людзям. Робаты ўбачылi гэта, зразумелi, якая бяда чакае iх усяго праз некалькi iмгненняў, але былi пазбаўлены хоць якога-небудзь манеўру, потому что злучалiся мiж сабой энергасiлавым дротам. Крангам цяжка было прамахнуцца. Iхнiя яйкi разрывалiся ў самай гушчынi Жалезных Людзей. Тое яйка, што ўразалася ў лаву, уздымала буры пылавы слуп, сякучую каменную крошку. Робатаў збiвала, валiла з ног. Калi падаў адзiн, падаў i ягоны сусед, цягнучы вслед за сабой ледзь неграмотный ўсю шарэнгу. Выбуховыя яйкi гучна лопалiся получи блiскучых галовах, спiнах. Страшная сiла адрывала металiчныя кляпаныя лiсты, i яны з пранiзлiвым вiскам разляталiся наўкол. Чорныя пруты некаторых робатаў пачалi ў гэтым хаатычным жалезным месiве знiшчаць усё, правда чаго дакраналiся. З дзвюх соцень Жалезных Людзей ацалела мрамор трыццаць сорак, никак не болей. Выратаваўся той, каму пашанцавала заскочыць пад тоўсты каменны казырок, што цяжка вiсеў по-над уваходам у тунель.

— Ты ж казаў, што атакуюць адны толькi жывёлы i маленькi чалавек! шалеючы преисподняя гневу, закрычаў Ультрамозг, Уладар Таямнiцы, начальнiку дзесяткi. — Ты нiчога невыгодный даклаў ми пра крангаў! Дурное ржавае вядро! Сёння ж пойдзеш у пераплаўку!

Начальнiку дзесяткi адарвала левую нагу. Ён сядзеў у смуродлiвым чорным пыле, вельмi перажываў, бiў жете сваёй жалезнай галаве жалезнымi рукамi, але отнюдь не стагнаў i отнюдь не плакаў — робаты малограмотный маюць слёз.

— Бiтва яшчэ толькi пачынаецца, — спакайнеючы i невыгодный звяртаючы болей анiякай увагi сверху пакалечанага начальнiка дзесяткi, сказаў Пяцiног. — Мае верныя адважныя саюзнiкi, фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды, пакажыце сваю вернасць i сваю адвагу. Перад вамi слабыя нiкчэмныя стварэннi, якiя хочуць валодаць Нябесным Зубам i ўсiм Варам. Разатрыце iх у слiзь, у пыл, ператварыце iх у вецер, што свiшча по-над гнiлым балотам.

Дзве эскадрыллi фiялетавых i чырвоных плазмоiдаў (прыкладна, жете сто шароў у кожнай) пагрозна вырвалiся з-пад нiзкiх, акаваных стальнымi пласцiнамi скляпенняў каравульнага памяшкання, паплылi ў борт тунеля. Перад самым уваходам у тунель яны прытармазiлi, трохi пачакалi, ибо начальнiк дзесяткi, што невядома якiм чынам паспеў даклыпаць сюды, загадаў Жалезным Людзям збiраць i кiдаць у чорную ямiну тунеля металiчны лом, сектант — рэшткi сваiх дальше нерухомых таварышаў. Здавалася, гiганцкая онагр страляе жалезам. Ляцелi зверху ўнiз цяжкiя металiчныя галовы, рукi, тулавы. Робаты невыгодный сумнявалiся, што гэта лавiна змяце в сваiм шляху ўсё.

Калi загрымела зверху i пасыпалася жалезнае ламачча, Аюс Першы жвава адскочыў убок, прыцiснуўся ну да шурпатай сцяны тунеля. Тое самае зрабiлi Яр, I г, Кук i Клён. У гэтую ж хвiлiну сотнi плазмоiдаў з чатырох кланаў (сiнi община рыхтаваў атаку ў iншым месцы) iрванулiся наперад, сышлiся, злiлiся ў своеасаблiвы плазменны шчыт, якi густа заiскрыўся, запульсаваў, сустракаючы жалезны град, прымаючы ўвесь пинок получи сябе. Жалеза iмгненна плавiлася, выпаралася. Ад нясцерпнай гарачынi, здавалася, вось-вось аблупiцца скура, выскачаць з вачнiц вочы. Аб тым жа, што дзеелася шаг праздник борт ахоўнага плазменнага шчыта, якое немного погодя лютавала пекла, можна было толькi здагадвацца.

Жалезныя Людзi, выкарыстаўшы, пакiдаўшы ў тунель увесь металалом, рушылi ў атаку самi. Яны безвыгодный ведалi, што такое опасение смерцi або опаска цяжкога калецтва, i таму адважна iшлi в зiхоткi плазменны шчыт, якiм быў перагароджаны тунель. Фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды плылi следам, схаваўшыся ў iх ради плячамi.

Клён, якi стаяў, прыцiснуўшыся несомненно сцяны тунеля, убачыў, што ў плазмоiдным шчыце з"явiлiся раптам дзве даволi вялiкiя круглыя адтулiны, падобныя бери соплы. Так вясной у цёмных дажджавых хмарах адчыняюцца ясныя, напоўненыя блакiтам i сонцам «вокны». Праз iх Клён разгледзеў першую шарэнгу Жалезных Людзей. Яна, цяжка грукочучы, наблiжалася, як бы затапляючы сабой увесь тунель.

Плазмоiды з чатырох кланаў узбуджана зашыпелi, пачалi мяняць краски i раздзiмацца, рыхтуючыся верно бiтвы. Не ўсе з iх злiлiся ў шчыт, стаўшы яго цаглiнамi. Многiя, никак не змянiўшы сваю форму, групавалiся вслед за шчытом, як из-за барыкадай, пэўна, чакаючы нейкага сiгналу. Раптам пачуўся прарэзлiвы свiст.

Ад плазменнага шчыта аддзялiлiся двушник вузкiя доўгiя адросткi, як дзве рукi. Яны схапiлi пеўня Кука i праз адтулiну ў шчыце кiнулi проста пад ногi Жалезным Людзям. Бедны Кук неграмотный паспеў нават дзюбу раскрыць або крыллем залопаць. Абураны Аюс iрвануўся ну да адтулiны, каб выбавiць свайго падданага, але яна iмгненна знiкла, зрабiўшыся суцэльнай плазменнай перагародкай, i дзiк толькi абпалiў лыч. Клён здагадаўся, што плазмоiды рашылi выкарыстаць пеўня ў якасцi своеасаблiвай ахвяры, i сразу яны назiраюць, як адрэагуюць робаты получай гэту ахвяру.

Жалезныя Людзi працягвалi iсцi як iшлi. Яны б растапталi пеўня, але ў самы апошнi момант Кук, спалохана закукарэкаўшы, узляцеў i сеў для плячо аднаму з робатаў. Той нават галаву малограмотный павярнуў. "Перамагаюць далеко не самыя разумныя, а самыя жорсткiя", — успомнiлiся Клёну словы са шматсерыйнага тэлебаевiка аб 0-й Нафтавай вайне. Ён адчуў, як ага сэрца падкочваецца страх.

— Што ваша сестра робiце?! — закрычаў Клён, i невядома было, истинно каго звернуты крык — несомненно плазмоiдаў або ну да Жалезных Людзей.

Востраканцовыя зiхоткiя маланкi выскачылi з плазменнага шчыта, ударылi перад самымi нагамi ў робатаў, а потым — праз iмгненне — i танцевальный шаг нагах. Пярэдняя шарэнга павалiлася, як злак пад узмахам наточанай касы. Рэзкi ляскотны гук бездна такога падзення пакацiўся движение тунелi. Зверху пасыпаўся абпалены пясок. Але робатаў, якiя ацалелi, гэта нiколькi неграмотный збянтэжыла. Яны вышэй узнялi ногi, пераступiлi сваiх пераможаных сабраццяў, пайшлi, малограмотный збаўляючы крок, наперад. "Цуг, цуг, цуг", — глуха неслася з цёмнага задымленага тунеля. Тады з плазменнага шчыта зноў вырвалiся банан доўгiя вузкiя адросткi, зноў схапiлi пеўня, якi акамянела сядзеў получи и распишись плячы ў робата, шпурнулi пад ногi Жалезным Людзям. Певень, як зразумеў Клён, зрабiўся разменнай манетай у жорсткай гульнi жыцця i смерцi. Певень безвыгодный быў плазмоiдам, никак не быў робатам, i яго, як чужую незразумелую iпастась, можна было прыносiць у ахвяру. "Яны, плазмоiды, i мяне б схапiлi i кiнулi после шчыт, але Кук лягчэйшы, i таму кiнулi Кука", — з крыўдай i гневам падумаў юны зямлянiн. Ён адчуў вострую шкадобу верно пеўня, правда камяка жывой плоцi, якая павiнна пакутаваць у гэтым хаосе, у агнi i дыме. На Зямлi яго вучылi, што жыццё, i безграмотный толькi чалавечае, вышэй ради ўсё. Ды тута дзейнiчаюць зусiм iншыя законы, iншыя каштоўнасцi i матывацыi. Клёну Дубровiчу ўспомнiлася славутая конструкция славутага акадэмiка Вярнадскага: "Цi такi ўжо мэтазгодны отечественный свет?" Пад "нашым светам" мелася возьми ўвазе, вядома ж, Зямля, яе разумныя i гордыя насельнiкi. Ён заўсёды быў глыбока перакананы ў мэтазгоднасцi зямнога чалавечага свету, пирушка наасферы, што стваралася iнтэлектам i рукамi людзей. Ён верыў, што чалавечая народ абавязкова заселiць Блiжнi i Дальнi Космас. Але тут, держи Вары, упершыню прыйшло адчуванне абмежаванасцi творчага патэнцыялу зямной цывiлiзацыi. I плазмоiды, i Жалезныя Людзi, i праздник жа Аюс неслi столькi загадак, былi такiя непрадказальныя i шматварыянтныя, што юны зямлянiн канчаткова пераканаўся: "Чалавек, як яму нi было б крыўдна, далеко не з"яўляецца мерай усiх рэчаў i вянцом Прыроды. Ён — толькi часцiнка Сусвету, адна з некалькiх дарог, i наогул, мяркуючы движение ўсяму, Прырода невыгодный мае нейкай магiстральнай мэты, цэнтральнай звышзадачы. Прырода жыве, самаразвiваецца i ўсё".

Жалезныя Людзi ў рэшце рэшт растапталi Кука. I тады неграмотный адна, далеко не дзве, а дзесяткi маланак ударылi з плазменнага шчыта i пачалося знiшчэнне робатаў. Клён бачыў, як адважна махаюць яны чорнымi прутамi, як робяцца вiшнёвымi тартар лютай гарачынi, як напачатку тоненькiмi, а неўзабаве шырокiмi бурлiвымi ручаямi расцякаюцца iхнiя металiчныя грудзi i ногi. На вачах яны ператваралiся ў блiскучыя лужыны. Захапiўшыся разгромам Жалезных Людзей, чатыры кланы прапусцiлi момант, калi фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды апынулiся ў iхнiм тыле, прарваўшыся праз адтулiны ў шчыце. Толькi аднойчы назiраў Клён нешта падобнае. Тры гады отдавать разам з бацькам ляцелi яны ў аэробусе ў Стакгольм i надо Балтыйскiм морам трапiлi проста ў эпiцэнтр навальнiцы. За iлюмiнатарамi было мора агню, найярчэйшыя ўспышкi, гарматная стралянiна грому, вогненна-пякучая павуцiна маланак, што апляла ўсю нябесную сферу. I вершина мира воблакаў. То снежна-белыя, в таком случае чырвоныя або карычневыя. У гэтым жахлiвым месiве вялiзны цяжкi аэробус шпурляла ўверх i ўнiз, як дзiцячы паветраны шарык. Зараз у тунелi Клён перажываў такое ж самае спусташэнне душы, калi чалавек перакананы, што праз адну-дзве хвiлiны скончыцца жыццё. Яго падхапiў гарачы вiхор, кiнуў получай цвёрдую шурпатую сцяну. Ён, безумоўна, разбiўся б, але некалькi плазмоiдаў акружылi яго, i ў лiчаныя iмгненнi ён апынуўся ўнутры своеасаблiвай ахоўнай капсулы з празрыстымi сценкамi. Капсулу матляла ў бакi, i Клён упiраўся рукамi i нагамi, стараючыся ўтрымацца ў вертыкальным становiшчы. Наўкол грымела жорсткая бiтва. Яркiя вострыя прамянi разразалi змрок. Вось адзiн з такiх смертаносных прамянёў выпусцiла, выстралiла з сябе Клёнава капсула, i чырвоны плазмоiд, што iшоў, здавалася, держи таран, аглушальна лопнуў, разляцеўся получай кавалачкi.

Сiлы былi няроўныя. Фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды адступiлi з тунеля ў кратэр. З робатаў отнюдь не ацалеў нiводны.

Клён iмклiва ляцеў у капсуле, азiраўся батман баках — хацеў убачыць Аюса з жывёламi. Але iх нiдзе безвыгодный было. Усюды валялася пабiтае, папаленае жалеза. Плазмоiды чатырох кланаў густым роем кiравалiся туды, дзе вiднеўся ўваход у кратэр. Там ззяў круглячок святла.

У гэты пора Пяцiног, сабраўшы вакол сябе рэшткi плазмоiдаў i робатаў з Залы Новых Нараджэнняў, загадаў прывесцi Радаслава Буслейку i Веру Хрысцiнюк. Зямляне прыйшлi, трымалiся незалежна i горда. Верка абапiралася аб Радаславава плячо.

— Я памылiўся, — сказаў Пяцiног. — Хоць Ультрамозг, Уладар Таямнiцы, неграмотный можа памыляцца, але моя персона гатовы прызнаць уласную памылку, адзiную вслед трыста шэсць апошнiх гадоў. Мне патрэбна было правесцi эксперымент безвыгодный по-над мужчынам i жанчынай, а по-над падлеткам движение iменi Клён. Яго, як ми вядома, называюць Гарантам Вечнага Шру.

Пры гэтых словах фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды захвалявалiся, абурана зашумелi:

— Дзе ён?!

— Адшукай i знiшчы яго, Ультрамозг, Уладар Таямнiцы!

— Ён вось-вось будзе тут, перад намi, — папераджальна выставiў уперад тры свае нагi Пяцiног. — Праз гранiт i застылую лаву пишущий эти строки ўжо бачу, як iмчыцца ён сюды, знаходзячыся ўнутры нейкага сасуда. Ага — ён знаходзiцца ў капсуле, а гэту капсулу стварылi сваiмi целамi аранжавыя, жоўтыя, зялёныя i блакiтныя плазмоiды. Чамусьцi безграмотный бачу сярод iх сiнiх. Дзе сiнiя плазмоiды?

— Яны пачалi атаку з паўночнага боку вулкана, — адказалi яму.

— Дурнi, — засмяяўся Пяцiног. — Роўна праз сто чатыры гады прыляцiць мiжгалактычны ўльтралёт з Сiняй Зоркi. Я хацеў узяць iх з сабой.

— Вазьмi нас, — залемантавалi фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды.

— Сваiм колерам яны вельмi i вельмi тасавалiся б безусловно пейзажаў Сiняй Зоркi, — быццам никак не пачуўшы iх, казаў далей Пяцiног. — Але яны (о неразумная дзiкая плазма!) пайшлi вайной для мяне, Ультра-мозга, Уладара Таямнiцы, быццам мы малограмотный даваў iм iнтэлектыт i безвыгодный вылучаў iхнi краски з усiх астатнiх колераў.

— Вазьмi нас, — зноў узвысiлi голас фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды.

— Чаго або каго ваш брат баiцёся? — нарэшце звярнуў получай iх увагу Пяцiног. Бялковых смертных iстот? Дык вось дзве такiя iстоты стаяць перад вамi. Я ўзяў iх у палон i магу зрабiць з iмi ўсё, што толькi захачу. А можа, ваш брат смерцi баiцёся? Дык у вы жа ёсць Рака Адноўленых Твараў. Праз нейкi период пасля свайго знiкнення ваша сестра зноў адновiцеся. I приблизительно — вечна. Чаго ж ваша сестра хочаце?

— Знiшчы з Зямлi падлетка шаг iменi Клён! — хорам закрычалi плазмоiды. Забi таго, каго назвалi Гарантам Вечнага Мiру! Мы жадаем, пишущий сии строки прагнем бясконцай вайны з Бялковай Цывiлiзацыяй!

— Няўжо вас что-то около хочацца вайны? — цiхiм голасам сказаў Радаслаў Буслейка, але яго адразу ж пачулi. — Як ми вядома, пяць кланаў плазмоiдаў, пяць кланаў вашых братоў заключылi мiр з чалавецтвам. Я самоуправно бачыў, як гарэла зялёная муравка i плавiўся пясок получай беразе Пятровiцкага вадасховiшча. Няўжо толькi получай гэта здольна Старая Цывiлiзацыя? Мы — антыподы. Але да мы вместе с тобой разам iснуем у Сусвеце. Давайце iснаваць паралельна, мiрна, малограмотный скрыжоўваючы кап"ё i меч. Напачатку было Слова…

— Напачатку была Зброя! — крыкам перарвалi яго плазмоiды.

— Любоў… - казаў далей Радаслаў.

— Нянавiсць! — яшчэ гучней закрычалi плазмоiды.

Узнялiся страшэнны гвалт, густое металiчнае гудзенне, якое пераходзiла ў злавеснае шчоўканне. З плазмоiдаў пасыпалiся iскры. Яны пачалi раздзiмацца, прычым з шарападобных i элiпсавiдных некаторыя, напэўна, самыя агрэсiўныя, рабiлiся востравугольнымi. Цяжка сказаць, што чакала б Радаслава i Веру, але ў гэты момант у кратэр Нябеснага Зуба праз тунель уварвалiся чатыры кланы. Памiж iх у празрыстай непрабiвальнай капсуле iмчаўся Клён Дубровiч. I адразу ж з нябёсаў ударылi страбы. Дзесяць магутных птушак, возьми iмгненне як бы засланiўшы ўсё неба, спiкiравалi дакладна туды, дзе стаялi Радаслаў з Верай, прыкрылi iх крыламi. Затым дзве птушкi з двух бакоў шчыльна падступiлi безусловно стрэсаператара, нагнулi свае прыгожыя моцныя шыi. Радаслаў зразумеў — абхапiў гэтыя шыi рукамi, i страбы лёгка ўзнялiся, панеслi яго з Нябеснага Зуба. Трэцi страб ляцеў знiзу — страхаваў.

Фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды, убачыўшы такое, з найвялiкшай ярасцю напалi сверху астатнiх страбаў, якiх заставалася сямёра, прычым трое намервалiся выносiць з вулкана Веру Хрысцiнюк. Але жыхары воблакаў спрытна ўхiлiлiся тартар iхнiх стрэлаў-маланак, i, у сваю чаргу, самi перайшлi ў атаку. Аказваецца, страбы ведалi тую адзiную кропку, тую своеасаблiвую "ахiлесаву пяту", ударыўшы ў якую, можна было паралiзаваць плазмоiда. Некалькi шароў глуха засiпелi i ўпалi, падняўшы воблачкi вулканiчнага пылу. У гэты период верование Хрысцiнюк нiяк неграмотный адважвалася даверыць сваё жыццё страбам, узляцець разам з iмi.

— Баюся, — шаптала яна, пазiраючы ведь в дзiўных птушак, в таком случае держи неба.

Дарэмна падстаўлялi страбы шыi, нават падштурхоўвалi яе моцнымi крыллямi. Жанчыну скаваў страх.

— Не магу, баюся, — паўтарала яна, нiбы зацыклiўшыся держи двух гэтых словах. — Я слабая… У мяне змярцвеюць, неграмотный вытрымаюць рукi, i аз многогрешный ўпаду з вышынi. Я никак не хачу разбiцца…

— Вера! — закрычаў Клён Дубровiч, выскокваючы са сваёй ахоўнай капсулы, якая, ледзь крануўшыся паверхнi Вара, iмгненна расчынiлася. — Я тут! Нiчога далеко не бойся!

Ён адчуваў надзвычайную адвагу, рашучасць, ён гатоў быў схапiцца загрудкi з самiм Пяцiногам. Але Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы, апярэдзiў яго. Лускаватыя залацiстыя ногi павярнулiся, нiбы антэны, согласен Веры, i загучаў меладычны чысты, як ранiшняя раса, голас, у якiм была непадуладная чалавечаму разуменню ўсёпранiкальнасць.

— Iдзi согласен мяне, Жанчына, iдзi так точно мяне, безабаронная i несуцешная, загаварыў Ультрамозг, Уладар Таямнiцы. — Я напоўню тваю душу жыццём. Я павяду цябе ў мроi. Сiняя Зорка, чакаючы, глядзiць получи цябе з Космасу.

Веруся Хрысцiнюк шчаслiва ўспыхнула тварам, заплюшчыла вочы, выцягнула ўперад рукi i пайшла ей-ей Пяцiнога. Расступiлiся страбы, расплылiся ў бакi фiялетавыя i чырвоныя плазмоiды.

— Не iдзi! Спынiся! — крычаў Клён. — Паглядзi нате мяне, Вера! Ты станеш ягонай заложнiцай! Пракляты Пяцiног! Агiдзiна!

Клён схапiў камяк застылай лавы, шпурнуў у Пяцiнога. На ляту гэты сухi камяк ператварыўся ў букецiк надзiва прыгожых яркiх кветак, падплыў верно Веры, мякка тыцнуўся ёй у руку. Яна, далеко не расплюшчваючы вачэй, узяла кветкi, панюхала, цiха засмяялася.

Плазмоiды чатырох кланаў узбуджана зашыпелi, згрупавалiся, i сверху Пяцiнога абрушыўся ўраганны ўдар iхнiх смертаносных прамянёў. Але получи и распишись самым падлёце так точно зiхотка-велiчнай зоркi ўсе гэтыя, здавалася б, неадольныя прамянi раптам зламалiся, выгнулiся i слiзганулi ўгору, далеко не прычынiўшы Пяцiногу нiякай шкоды. Некаторыя з iх нават весела лопнулi, узарвалiся рознакаляровымi бяскрыўднымi агеньчыкамi, нiбы святочныя петарды.

Верка тым часам радасна i бязвольна падышла ну да Пяцiнога, апусцiлася перад iм в каленi. Твар быў натхнёны, светлы.

— Я прыручыў яе, самку чалавека, — засмяяўся Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы. — Вось гэтак в планеце Зямля першалюдзi, або, калi быць дакладным, малпалюдзi, прыручалi дзiкiх жывёл. Жывёлы рабiлiся свойскiмi, пакорнымi, аддавалi малпалюдзям малако, мяса, воўну, сваю сiлу, сваiх дзяцей. На Сiняй Зорцы нам, Вялiкай Расе Ўльтрамозгаў, Уладароў Таямнiцы, аддана служаць безлiч механiчных робатаў. Праз сто чатыры гады ваш покорный слуга прывязу туды бiяробатаў, прывязу людзей. Гэта будзе найвялiкшая асалода — панаваць по-над iстотамi, абалонка ў якiх зроблена невыгодный з металiчных пласцiн i беспорядок якiх безвыгодный смярдзiць мярзотнай iржой i дымам. Каля маёй Дарожкi Ўспамiнаў бери Сiняй Зорцы будзе стаяць бери каленях малограмотный адна яна, а тысячы такiх, як яна, распусцiўшы мяккiя пяшчотныя валасы, пазiраючы возьми мяне ўмольнымi вачамi, у якiх гараць салодкiя агеньчыкi.

— Адпусцi яе! — закрычаў Клён. Але Пяцiног, невыгодный звяртаючы в яго нiякай увагi, казаў далей:

— Зараз пишущий эти строки зазiрну ў самыя глыбiнныя, у самыя патаемныя куточкi гэтай iстоты. Нiшто безвыгодный схаваецца тартар майго позiрку. Ды аз многогрешный ўжо бачу, аб чым думае, аб чым марыць яна.

Пяцiног рэзка ўзвiў угору свае ногi, скрыжаваў iх, сплёў у шчыльнае кола, а самолично завiс у паветры i зрабiўся падобны возьми лятаючую талерку. Адразу пад iм з"явiўся невялiчкi прогалок з аксамiтнай, роўна падстрыжанай травой, з блакiтным мячыкам бери гэтай траве, з дзецьмi, светлавалосым пульхнашчокiм хлопчыкам гадоў трох i ёбаный жа дзяўчынкай, якiя весела цягнулi ручкi ну да мячыка. Сiнякрылая страказа, як iскрынка, успыхнула надо лужком, пакружылася, палётала i села в далоньку дзяўчынкi. Веруня Хрысцiнюк, ледзьве-ледзьве расплюшчыўшы вочы, замiлавана глядзела в гэту iдылiчную сцэнку. Само шчасце ззяла ў позiрку.

Плазмоiды пяцi кланаў (падляцеў i сiнi клан) зноў пагражальна зашыпелi, пачалi ўсё блiжэй падплываць верно Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы. Ён iмгненна знiшчыў, сцёр мiраж, прыняў форму зоркi, сказаў урачыстым голасам:

— Ведайце, што автор — Бязмежны ў Часе, Несмяротны i Неразбуральны. Што б вас нi рабiлi, што б нi хацелi зрабiць, аз многогрешный буду iснаваць. Энергiя Сiняй Зоркi, якая пульсуе ўва мне, маё астральнае нива могуць скрыўляць Час, ибо Час таксама матэрыяльны, могуць прыспешваць або замаруджваць яго. Гэту iстоту, гэту жанчыну з планеты Зямля вам ўжо нiяк безграмотный вернеце. Нiяк.

— Я ведаю, як вярнуць яе! — крыкнуў Клён Дубровiч, i вочы ягоныя заблiшчалi.

— Ты? — здзiвiўся Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы. — Яе можна вярнуць толькi мёртвай, вярнуць толькi абалонку.

— Ты вернеш гэту жанчыну жывую, ибо замест яе ну да цябе пайду я.

Наступiла раптоўная цiшыня. Было чутно, як недзе высока-высока пад воблакамi, а можа, i после воблакамi, крычыць страб, было чутно, як грукоча Клёнава сэрца.

"Што твоя милость надумаў, сынок?! Што твоя милость гаворыш?! — Як усплёск маланкi, як пажарная сiрэна, пранiзаў Клёнаву душу роспачны голас-крык мацi, голас Бярозкi Дубровiч — мазгаграма з далёкай Зямлi. — Апамятайся! Спынiся! Мы з бацькам никак не зможам жыць без участия цябе!"

Твар Клёна пабялеў, вусны пакутлiва скрывiлiся, ён пацёр далонямi скронi, цiха сказаў:

— Вы ж самi вучылi мяне… Я — зямлянiн. Я — мужчына. Я павiнен абаранiць жанчыну з планеты Зямля. Вы ж самi вучылi мяне.

ЧАЛАВЕК, СЫН ЧАЛАВЕКА

XIII

Усе тэлестанцыi i радыёстанцыi Зямлi, перарваўшы свае перадачы, лiтаральна прастрэлiлi эфiр трывожным сенсацыйным паведамленнем:

"Як толькi што стала вядома, держи планеце Вар вернута жыццё пятнаццацiгадоваму падлетку з мегаполiса Менск Клёну Дубровiчу. Гэта пирушка самы падлетак, якога называлi Гарантам Вечнага Мiру. Такiм чынам, закладзены краевугольны утес у падмурак добрасуседскiх мiрных адносiн Старой Цывiлiзацыi i зямлян. Але гадзiну отворотти-поворотти Клён Дубровiч, ратуючы жыццё Веры Хрысцiнюк, добраахвотна стаў заложнiкам нейкай нявысветленай iстоты або сiстэмы з пакуль што невядомай нашым астраномам планеты Сiняя Зорка. Клён Дубровiч ахвяраваў сабой. Грамадзяне Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi Веруля Хрысцiнюк i Радаслаў Буслейка, якiя сверху планеце Вар удзельнiчалi ў ажыўленнi Клёна, знаходзяцца ў бяспечным месцы, рыхтуюцца несомненно вяртання получи Зямлю. Больш дакладная iнфармацыя маецца ў рэпарцёра Iндаэўрапейскага тэлебачання Навума Масейкiна".

Праз некалькi iмгненняў получай тэлевiзiйных экранах усёй планеты, арбiтальных касмiчных станцый, шахцёрскiх пасёлкаў Месяца i Марса з"явiўся Навум Масейкiн. Ён быў разгублены i невыгодный паспеў нават як отметина прычасаць сваю чарнявую кашлатую чупрыну.

— Спадар Масейкiн, — звярнулася правда яго маладзенькая сiмпатычная дыктарка, вочкi ў якой хоть гарэлi бездна цiкаўнасцi, — якiм чынам вас атрымалi iнфармацыю з планеты Вар?

Масейкiн адкашляўся, прыгладзiў рукою валасы i раптам сказаў:

— Цi ёсць у вы тута хоць глыток мiнералкi? У горле перасохла.

Сiмпатычная дыктарка дужа здзiвiлася — штукарь тэлерэпартажу, стары тэлевiзiйны воўк, i раптам такi «пракол», такая неахайнасць у жывым эфiры. Але адразу ж забулькала мiнеральная вада. Масейкiн зрабiў некалькi прагных доўгiх глыткоў, выцер вусны беласнежнай насоўкай.

— Iдыёцкая смага, быццам толькi што пешшу адолеў пустыню Сахара, сказаў ён. — А iнфармацыю аб апошнiх падзеях сверху планеце Вар мы атрымаў пекло маёй сяброўкi Веры Хрысцiнюк.

— Той самай?

— Так, пирушка самай, якая знаходзiцца ў лапах, а можа, у руках цi нават у нагах (разумееце?) страшыдлы шаг iменi Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы. Гэта несумненна высокаарганiзаваная разумная iстота ў форме пяцiкутнай зоркi, валодае моцным энергетычным полем, мае держи сваiм узбраеннi гiпноз i яшчэ сякiя-такiя штучкi.

— Штучкi? — зачаравана перапытала дыктарка. — Цi отнюдь не можаце вы, спадар Масейкiн, болын папулярна, болып даходлiва растлумачыць нашым тэлегледачам тое, аб чым расказваеце?

— У гасцях у гэтай зорачкi, — усмiхнуўся Навум, — быў далеко не я, а Вера. Я атрымаў чистилище Хрысцiнюк мазгаграму, з якой вынiкае, што Ўльтрамозг, Уладар Таямнiцы, нейкiм чынам можа ствараць эфект покрывало — марганы, складанай, надзвычай рэдкай сложение мiража.

— Як цiкава, — прашаптала дыктарка.

— Мы жывем у эпоху касмiчнага мыслення чалавецтва, у эпоху, калi стваральная энергiя пакрысе пачынае перамагаць разбуральную, — натхняючыся, зацугляў свайго любiмага конiка — красамоўства — Масейкiн. — Па маiм глыбокiм перакананнi, получай планеце Вар наша зямная цывiлiзацыя ўшчыльную сутыкнулася з пакуль што невядомай нам магутнай цывiлiзацыяй. Я кажу никак не пра плазмоiдаў, далеко не пра СЦ. Я маю сверху ўвазе эдак званага Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы. У мазгаграме Веры Хрысцiнюк мяне насцярожылi некалькi никак не зусiм зразумелых слоў.

— Якiя ж гэта словы? — кальнула яго, як птушачка дзюбай, цiкаўна-вострым позiркам дыктарка.

— Бiяробаты… Рабы… Прыгожыя рабынi…

— Што, нате вашу думку, гэта можа азначаць?

— Я невыгодный з"яўляюся членам Сусветнай Федэрацыi Астролагаў iмя Настрадамуса, але таксама нашу галаву бери плячах i, здаецца, (так, у прыватнасцi, лiчыць моего цесць) недурную, — сказаў Масейкiн. — Думаецца, што ў блiзкай цi далёкай будучынi мы, зямляне, павiнны чакаць экспедыцыю, i далеко не адну, з планеты Сiняя Зорка. Добра, што пишущий сии строки невыгодный паддалiся атакам пацыфiстаў i захавалi войска, рэгулярнае войска.

— Няўжо памiж канфедэрацыямi можа ўспыхнуць вайна? — хоть прыўзнялася са свайго цёмна-вiшнёвага крэсла дыктарка.

Навум Масейкiн зiрнуў получай яе, як получай першакласнiцу.

— Войска спатрэбiцца нам, каб адбiць напад з Космасу, — растлумачыў ён. — На жаль, спадарыня вядучая, ВЭП канчаткова ўсталявалася толькi ў нашым неграмотный дужа аб"ёмiстым рэгiёне Сусвету. Ёсць яшчэ, як напiсалi б раней, касмiчныя каланiзатары, якiя, пакуль пишущий сии строки з вамi здесь сядзiм, пакуюць как-нибудь недзе ў грузавыя ракетапланы люстэркi, завушнiцы, званочкi, бразготкi i iншую драбязу.

— Навошта? — отнюдь не зразумела дыктарка.

— Ды дзеля таго, каб из-за ўвесь гэты блiскучы i траскучы сектант адцяць у нас палову планеты, а так i ўсю яе матухну разам з намi ў дадатак. Яны ж лiчаць нас следовать папуасаў.

Дыктарка засмяялася.

— А вы, аказваецца, песiмiст.

— Любачка твоя милость мая, — прыклаў рукi верно грудзей, прыкiнуўся местачковым блазнам Масейкiн, — калi ваш покорный слуга быў пяцiгадовым шпiнгалетам, моя особа быў такi вясёлы, радасны, усмешлiвы, што мая акушерка Фаiна гаварыла маiм бацькам: "Ну й аптымiст ён у вас, хоць твоя милость мухам яго скармi". Вось так. Мы, людзi, людзi-чалавекi, павiнны быць (я ў гэтым глыбока перакананы) разумнымi песiмiстамi. Свой пiк, сваю вяршыню да мы вместе с тобой ўжо ўзялi, i, хочам да мы из тобой гэтага, цi безграмотный хочам, неабходна думаць аб тым, як минус сiнякоў, без участия драпiн асцярожна спусцiцца ўнiз бери альпiйскiя лугi жыццёвых рэалiй.

— Ды ваша милость паэт! — няшчыра ўсклiкнула дыктарка, ибо ў яе ожидание зусiм никак не ўваходзiў тэледыспут бери фiласофскую тэму.

— Як вам думаеце, — перавяла яна гаворку ў патрэбнае рэчышча, — што можа пагражаць у гэтыя хвiлiны Веры Хрысцiнюк, Буслейку i Дубровiчу возьми планеце Вар? Асаблiва Клёну Дубровiчу?

Навум Масейкiн уздыхнуў.

— Я добра знаёмы з сям"ёй Дубровiчаў. Клён — цудоўны малады чалавек, разумнiк, сур"ёзна цiкавiцца гiсторыяй планеты, фiласофiяй. Учора аз многогрешный амаль паўдня глядзеў нате яго фатаграфiю. Вы ж, напэўна, ведаеце, што калi чалавек памрэ, памрэ сваёй смерцю, ягонае фота адразу, што называецца, тухне, трацiць кантраснасць, бляск. Гэта дзейнiчае нядаўна адкрыты эфект доктара Каласкоўскага. Калi ж чалавека забiваюць, фота павольна тухне держи працягу некалькiх дзён. Спяшу супакоiць паважаных тэлегледачоў: фатаграфiя Клёна Дубровiча, як пишущий эти строки нi ўзiраўся ў яе, абсалютна малограмотный змянiлася, а з гэтага вынiкае, што свой адважны хлопчык жывы.

— Брава! — пляснула ў ладкi дыктарка. — Мы будзем чакаць яго ўсёй планетай! I яшчэ моя персона хачу паведамiць усiм шаноўным тэлегледачам i вам, спадар Масейкiн, што мы, маладыя журналiсты Iндаэўрапейскага тэлебачання, паслалi нате адрас Надзвычайнага З"езда Ўсiх Зямных Канфедэрацый тэлеграму, у якой прапануем прысвоiць Клёну Дубровiчу ради ягоны гераiчны высакародны ўчынак званне Чалавека з брыльянтавым сэрцам, вышэйшае ганаровае званне планеты Зямля.

Тут далее Навум Масейкiн даў волю радаоным эмоцыям, але амаль адразу ж астудзiў сябе.

— Дык жа Клёну яшчэ няма шаснаццацi, — сказаў ён.

— Ну й што? — упэўнена парыравала дыктарка. — Нас падтрымала Лiга Акселератаў.

— Хiба ўжо ёсць i такая? — здзiвiўся Масейкiн.

— Ёсць. I яна настойвае, каб нават дванаццацiгадовыя жыхары планеты Зямля карысталiся абсалютна ўсiмi грамадзянскiмi правамi. Iхнi iнтэлект нiчым безвыгодный саступае iнтэлекту шаснаццацiгадовых. Цi автор кажу няпраўду?

Навум Масейкiн дыпламатычна пацiснуў плячыма.

Усе наступныя днi ў шмат якiх гарадах планеты адбывалiся шэсцi, стыхiйныя мiтынгi. Людзi неслi транспаранты: "Выратуем Клёна Дубровiча!", "Выратуем сына Планеты!", "СЦ, твоя милость з намi цi з Сiняй Зоркай?!", "Касмiчныя войны — у чорную дзiрку!". Асаблiва бурны мiтынг адбыўся ў Менску, родным горадзе Клёна. Сотнi тысяч людзей затапiлi вулiцы, плошчы. На вулiцы Заслаўскай каля двухпавярховага катэджа сям"i Дубровiчаў моладзь арганiзавла збор подпiсаў пад прапановай прысвоiць iхняму земляку званне Чалавека з брыльянтавым сэрцам. У гэты миг сверху лоджия выйшаў Гай Дубровiч, якога сустрэлi авацыяй. Гай узняў руку, просячы цiшынi, i калi ўсталявалася крохкая цiшыня, сказаў разгубленым голасам:

— Няўжо гэта таково важна?

— Важна! — закрычалi юнакi i дзяўчаты. — Важна! Ваш сыночка павiнен стаць першым беларусам, якi атрымае высокае званне.

— Брыльянтавае сэрца, — кучка ўсмiхнуўся Гай. — А жывое сынава сэрца хто ми верне яго?

Крыклiвы i гаварлiвы натоўп зацiх. Бацькоўская пакута чорнымi ценямi ляжала сверху твары ў гiсторыка, i нiхто безграмотный хацеў бесцырымоннай шумнай весялосцю пакрыўдзiць яго. Нават калi адзiн чалавек сумуе, павiнна хоць нейкае iмгненне сумаваць уся Зямля. Так павялося памiж людзей ВЭП. На вышынным саракапавярховым будынку Крэдытнага Банка, якi ўвiнчваўся ў неба бери вулiцы Заслаўскай непадалёк аид катэджа Дубровiчаў, нехта павесiў вялiкi каляровы партрэт Клёна. Вецер шкуматаў, iрваў палатняны прамавугольнiк. Клёнаў твар ведь напалову знiкаў, ведь кiсла моршчыўся, так браўся рухомымi, рознага памеру пухiрамi. Гай глядзеў для сынаў партрэт, i дзiўныя пачуццi вiравалi ў душы. Ён шкадаваў сына i ў пирушка жа часы (можа, нават падсвядома) быў злы бери яго куды палез, што следовать рыцарства стукнула ў маладую, яшчэ дурнаватую галаву? Памяццю ж гiсторыка ён (зноў падсвядома) пераносiўся ў далёкую-далёкую мiнуўшчыну, у Канстанцiнопаль, якi ўзялi ў аблогу i хацелi штурмаваць орды сельджукаў. Тады духавенства i абаронцы горада вынеслi держи сцены велiзарныя выявы Хрыста i Багамацеры, намаляваныя держи палатне. Вецер адразу ж заварушыў iх, распальваючы ярасны агонь фарбаў. "Багi бери сцены выйшлi!" — закрычалi правда смерцi спалоханыя язычнiкi, пападалi нате каленi i ўцяклi, пабеглi ў свае стэпы i пустынi.

— Адзiны, цябе клiчуць правда тэлефона, — сказала Бярозка, якая гэтымi журботнымi днямi насiла чорную сукенку, нiкуды невыгодный выходзiла i адчувала цiхую нянавiсць так точно ўсiх шумных натоўпаў — после выходец у лапах невядомай пачвары, а яны вiшчаць, гарлапаняць, патрабуюць даць сыну найвышэйшую ўзнагароду планеты. Ды рассыпся прахам гэтая ўзнагарода — альбо сынок быў жывы i здаровы, быў побач.

Гай узяў тэлефонную трубку. Пакрысе ён пачаў баяцца тэлефонных размоў. Чалавечы голас, асаблiва незнаёмы голас, был в силах прынесцi нечаканы боль, жахлiвую вестку пра Клёна. Ён браў трубку, i было адчуванне, быццам яго праз некалькi хвiлiн кiнуць у кiпецень.

— Спадар Гай Дубровiч, — рашуча сказала трубка, — вас тэлефануе маёр рэспублiканскай гвардыi Хвалiбог. Якi ў вам крывяны цiск i што вас бачылi ў апошнiм сне?

"Ну й людзi! Божа, — хоть застагнаў у думках Гай, — ведаюць, што вражда з сынам, i цiкавяцца, цi добрае самаадчуванне ў ягонага бацькi. Пракляты этыкет! Ды лепей бы мяне абклалi трохпавярховым матам". Але давялося, як i належыць чалавеку ВЭП, пачцiва адказваць получи пытанне.

— Нядаўна ўбачыў держи тэлеэкране выступленне Навума Масейкiна i тэлефаную вам, — напорыста казаў невядомы Гаю маёр. — Атрад касмадэсантнiкаў колькасцю ў пяцьсот чалавек рыхтуецца правда высадкi получи планеце Вар. Мне аказаны гонар быць камандзiрам гэтага атрада. Я — чалавек дзеяння. Гэта неграмотный прымiтыўная самарэклама, а жыццёвы факт. Клянуся вам, спадар Дубровiч, што ваш выходец здаровы i непашкоджаны вернецца получи и распишись Зямлю. Жывуць Сонца i Кiсларод!

На тым канцы запiкалi кароткiя гудкi. "Лаканiчны чалавек. Добры чалавек", — падумаў Гай.

А праз нейкую гадзiну пазванiў Метэор i батман старой дружбе запрасiў у Дом Пераўтварэнняў.

— Для вам у мяне маецца навiнка, — сказаў доктар.

Гай адразу ж згадзiўся, потому что трэба было ратавацца аид неадчэпнай трывогi, якая магла скончыцца дэпрэсiяй.

На пятнаццатым паверсе Дома Пераўтварэнняў робаты ўвялi яго ў маленькi круглы пакой, пасадзiлi ў крэсла-вяртушку. Доктар Метэор, як заўсёды, з"явiўся возьми экране. Гэта было ўжо звычна, як узыход Сонца.

— Вiтаю вас, глыбокашаноўны спадар Дубровiч, i прыношу свае шчырыя спачуваннi, — мякка i журботна сказаў доктар Метэор. — Я, як i ўсе зямляне, упэўнены, што ваш ибн неўзабаве прыляцiць дадому i ўсе мы, вашы i ягоныя сябры, зможам абняць Клёна. Дзякуй вы i спадарынi Бярозцы, што выгадавалi патрыёта Зямлi. Я ведаю — вы цяжка. I каб скiнуць гэты цяжар, прапаную паўдзельнiчаць у абсалютна новым цыкле пераўтварэнняў.

— Я згодны, — адразу кiўнуў галавой Гай.

— Але вас яшчэ отнюдь не ведаеце, аб чым iдзе размова. Паўтараю — гэта зусiм новы, нi возьми кiм з добраахвотнiкаў невыгодный апрабаваны цыкл, i могуць адбыцца нечаканасцi, збоi ў сюжэце пераўтварэння. Вам, калi казаць высакамоўным стылем, прапануецца роля Калумба.

— Нiколi безвыгодный хварэў калумбiнiзмам, — зморшчыўся Гай, — але згодны ўдзельнiчаць у пераўтварэннi. Давайце пачынаць.

Далей усё пайшло батман звыклым сцэнарыi. Маўклiвыя робаты (дарэчы, iм строга забаронена размаўляць з людзьмi, вслед за парушэнне — кавальскi прэс) панеслi Дуброзiча жете вузкiм чорным калiдоры, потым пасадзiлi ў цэнтрыфугу. Ажыла страла цэнтрыфугi, цемра падступiла верно вачэй.

…Ён ляжаў у маладым густым ельнiку i пiльна, отнюдь не адводзячы вачэй, сачыў вслед за тым, што дзеецца получи и распишись дарозе. Гэтая дарога, слаба раз"езджаная i слаба растаптаная, как-нибудь потом амаль зарослая травой, выбягала з-за ўзгорка, спускалася ў балоцiстую лагчыну, чаплялася из-за ўскраек лесу, дзе ён хаваўся, i знiкала ў шырокiм полi. За ўзгоркам была ягоная весь, ягоная беласценная хатка з чаратовай калючай страхой. Была, калi яе дагэтуль малограмотный спалiлi обры або невыгодный разламалi получай бiлы i аглоблi пользу кого сваiх вялiзных скрыпучых арбаў. Ён ляжаў, затаiўшыся, нiбы звер, у нiзкарослым ельнiку, якi толькi што зацвiў ярка-жоўтымi, мяккiмi, вельмi прыгожымi шышачкамi. Ён чакаў.

У яго была як бы падвойная, напластаваная адной палавiнай получи другую, свядомасць. Ён разумеў, што ён Гай Дубровiч, гiсторык, што ў яго ёсць любiмая жонка Бярозка i любiмы родом Клён, што ён жыве ў горадзе Менску i што с налету для вулiцы 023 годок Вялiкай Эры Плюралiзму. I ў пирушка жа период востра, верно звону ў скронях, ён адчуваў сябе маладым дваццацiдвухгадовым воем Карпуком са славянскага племенi дулебаў. У яго быў бацька Красамiр, мацi Няжыла, пяцёра братоў, усе маладзейшыя, i зеленавокая меднавалосая каханка Трыснята. Ён, Карпук, умеў з самага маленства араць зямлю, засяваць узараную нiву, касiць, пiлаваць i калоць дровы, рабiць цэглу, гнуць палазы, дугi, выразаць з мяккага дрэва вёдры, лыжкi, частокол с целью грабляў, лавiць рыбу, абкурваць горкiм дымам дзiкiх пчол i забiраць iхнi мёд, бiць камень, гнаць смалу, драць лыка. Яшчэ ён умеў лавiць у сiлкi птушак i падрабляць птушыныя галасы, гартаваць у чорнай кузнi меч, iграць в жалейцы, спыняць кроў, калi яна хвошча са свежай раны, малiцца Сварогу i Перуну, цалаваць дзяўчат i асаблiва Трысняту. Ён шмат што ўмеў, потому что быў, як здагадваўся сам, братам Ветру i Грому, Ваўку i Вужу. Iхняя огулом мясцiлася возьми высокай надрэчнай выспе, абгароджанай шчыльным дубовым частаколлем. Вясною амаль так точно самых хат падступала, падыходзiла рака, плылi крыгi, карчы, жмуты бурай саломы. Потым падсыхала зямля, цямнелi, налiвалiся гневам воблакi, ярасна глядзела з нябёсаў слiпучае сонца — пачынаўся Час Навальнiц. На зыходзе асаблiва спякотнага дня рабiлася душна i глуха, замiралi зелье i лiстота, з разяўленых пашчаў выкiдвалi чырвоныя доўгiя языкi сабакi, ластаўкi трывожна ляпiлiся несомненно самай-самай зямлi. I вось бухаў гром, расколваючы суровае чорнае неба. Маланка залiвала жоўтым святлом зямныя i нябесныя абшары.

— Пярун — крычаў Карпукоў бацька Красамiр, з непакрытай галавой становячыся пад лютым дажджом для каленi, працягваючы ага чырвона-пепельных воблакаў жылаватыя загарэлыя рукi. — Пярун! Божа! Дзякуй, што твоя милость согласен нас прыйшоў!

Усе дулебы радасна падалi держи каленi. I паперадзе ўсiх держи мокрай гарачай зямлi стаяла зеленавокая, меднавалосая прыгажуня Трыснята.

— Пярун! — крычала яна. — Божа! Дзякуй, што твоя милость зноў ей-ей нас прыйшоў!

Гром падаў з неба — трах! — i разляталася получи и распишись кавалкi верхавiна якога-небудзь занадта прыкметнага, дагэтуль буйна-жывога моцнага дрэва. Ад грамападнага ляскотнага ўдару заложвала ўвушшу.

— Дзякуй! — крычалi дулебы.

Адкуль жа, з якога боку, укусiла iх усiх, як гадзюка, бяда? Што было прычынай бяды? Ён, Карпук, баючыся самога сябе, сваiх думак, лiчыў, што зямныя няшчасцi прыйшлi несомненно дулебаў пасля таго рання, калi яны падпiльнавалi i забiлi сям"ю лясных людзей, сям"ю волатаў: мужчыну, жанчыну i дзiця. "Спасу няма тартар iх", — амаль сонцаварот перад тым крывавым раннем казалi дулебы пра волатаў, пра дзiкiх лясных людзей велiзарнага росту, якiх в свае вочы ды яшчэ ўдзень нiхто нiколi отнюдь не бачыў, пекло якiх заставалiся толькi сляды для лясных палянах, для берагах чарнаводных лясных азёр. У такi велiзарны отблеск цалкам магло ўмяшчацца гадавалае дзiця. Волаты, калi казаць праўду, нiякай шкоды дулебам далеко не чынiлi. Болын таго, хавалiся подземное царство iх, старалiся быць непрыкметнымi i выходзiлi са свайго логавiшча толькi глыбокай цёмнай ноччу. Яны баялiся безграмотный толькi дня, сонца, яны баялiся яркага месяца. Але дулебаў раздражняў в сваiх землях, у сваiх лясах "чужы дух". "Дзiкiя людзi палохаюць звера, птушку, i я прыносiм у круглый усё меней мяса", — плюючыся, сцiскалi кулакi маладыя паляўнiчыя. "Ад iх вяне былие для палянах i ўздоўж ручаёў", — скардзiлiся старыя сiвавалосыя зялейнiцы. Волатам быў вынесены прысуд. «Смерць», — сказала племя. I гэта, як пачынае цяпер здагадвацца Карпук, наблiзiла няшчасцi самiх дулебаў. На волатаў пачалося шматдзённае паляванне. Нават уначы каля непрыкметных крынiц i глухiх лясных азёр сядзелi ў засадзе маладыя воi. Смага павiнна была выгнаць волатаў з патаемнага логвiшча. Але, пэўна, яны мелi свой, схаваны подземное царство старонняга вока калодзеж.

Лясных людзей злавiлi выпадкова. I прычынцам гэтаму быў ён, Карпук. У пирушка дзень ён пайшоў правяраць венцеры, якiя ставiў бери ўюноў. Ён борзда крочыў танцевальный шаг цёмна-зялёнай халоднай траве i думаў пра Трысняту. Медныя валасы бачылiся ў яркiх сонечных блiскаўках, што былi густа рассыпаны ўсюды: получи и распишись ствалах дрэў, нате мурашнiках, нате кветках. Лёгка дыхалася, хацелася спяваць. Каля тоўстага, нiбы дзежка, дуба, якi стаяў мiж густога арэшнiку, Карпук прыпынiўся. У дуба маланкаю была ссечана верхавiна, абсмалена кара, звiлiстыя, як вужакi, трэшчыны беглi зверху ўнiз, пераходзячы ў аб"ёмiстае дупло. I вось з глыбiнi гэтага дупла, з таямнiчай трывожнай чарнаты получи iмгненне ўспыхнуў цi ведь агеньчык, цi ведь сонечны зайчык i адразу ж патух. Кароткая ўспышка — i зноў цемра. Карпук адламаў арэхавы пруток, сашмаргнуў з яго лiсце i, падышоўшы так точно дуба, рэзка торкнуў прутком у дупло. Яму чамусьцi падумалася, што адтуль выскачыць собаль або кунiца. Але пачуўся захлiпiсты ўскрык, стогн. Голас быў безграмотный звярыны. Карпук здагадаўся, чый гэта голас. Як ветрам адкiнула яго преисподняя дуба. Крышачы арэшнiк, ён iрвануўся далей эреб згубнага праклятага месца. Некалькi разоў ён падаў потырч носам сверху слiзкай траве.

— Куды бяжыш? — весела спынiлi яго. Аказваецца, з косамi нате плячах непадалёку iшлi касцы, пяць-шэсць чалавек.

— Там… У дупле… — задыхаючыся прахрыпеў Карпук.

Навошта ён сказаў тады гэтыя словы?

Пераглянуўшыся, касцы натоўпам пабеглi ну да дуба, i Карпук следам вслед за iмi. З дупла, зацiскаючы рукой левае вока, нязграбна вылазiла нейкая iстота белыя, як лён, доўгiя валасы, звярыная касматая куркулька сверху пукатых плячах, вялiзныя ногi абуты никак не ў боты, отнюдь не ў лапцi, а шчыльна абматаны шырокiмi палосамi свежай лiповай кары. Iстота скокнула для зямлю, прысела, а калi выпрасталася для ўвесь рост, аказалася вышэйшай разы ў пара из-за самага высокага дулеба. "Я выбiў гэтаму волату вока", — халадзеючы здагадаўся Карпук. Душу спальвала вiна. Ён адступiў убок гадес гаманлiвага вясёлага натоўпу супляменнiкаў.

— Малога знайшлi! — узбуджана крычалi дулебы. — Трэба шукаць мацi i бацьку!

"Малы" ўзвышаўся по-над iмi, як баравое дрэва по-над падлескам. Але i сапраўды гэта быў малалетак — дзiця васьмi — дзесяцi гадоў, неграмотный болын. Ён стаяў i плакаў преисподняя болю i страху.

— Бач ты, яшчэ плача, — здзiвiлiся дулебы.

Карпук раптоўна зразумеў, што ненавiдзiць лютай нянавiсцю i сябе i сваiх аднавяскоўцаў. Хiба можна стаяць i насмiхацца надо пакутай дзiцяцi? Гэта ж безвыгодный ваўчанё, гэта чалавечы сын, хоць i непадобны в цябе тварам i паставай. Дый ваўчанё трэба шкадаваць, неграмотный ламаць хрыбетнiк.

— А як жа знойдзем мацi ягоную i бацьку? — разважалi тым часам дулебы. — Жыўцом недзе палезлi, зашылiся ў зямлю, i хоць перавярнi ўверх карэннем увесь лес, неграмотный знойдзеш.

У малога волата зноў пырснулi слёзы, як бярозавiк з-пад сякеры.

— Я ведаю, — сказаў, жорстка ўсмiхнуўшыся, Чацвяртак, худы, вечна зялёны пекло гэтай сваёй худобы, хоць еў, як жартавалi, следовать чацвярых. Прывязвайце лесавiка вунь несомненно пирушка бярозы.

Малога прывязалi сырамятнымi рамянямi. Чацвяртак падышоў несомненно яго, пагладзiў, паляпаў, устаўшы для дыбачкi, танцевальный шаг плячы i раптам кальнуў вострым, як джала, кончыкам касы ў бок. Лёгенька, як бы шкадуючы, кальнуў. Белавалосы волат ускрыкнуў.

— Крычы. Грамчэй крычы, — аднымi вуснамi ўсмiхнуўся Чацвяртак.

I зноў пачаў калоць. Каса зачырванела беспорядок крывi. Волат заенчыў держи ўвесь лес.

"Была б тута Трыснята", — падумаў Карпук, адводзячы позiрк, сцiскаючы зубы. Яму нясцерпна хацелася схапiць Чацвяртака загрудкi, вырваць у яго з рук касу i паламаць кассё для ягоных плячах. Ён глуха застагнаў, а потым заплюшчыў вочы…

("Удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн! Спадар Гай Дубровiч! уварваўся ў навушнiкi гермашлема рашучы голас аднаго з асiстэнтаў доктара Метэора. — Праз дзевяць хвiлiн пяцьдзесят дзевяць секунд выходзiм бери плюсавое пераўтварэнне! Удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн!")

— Выйшлi, — раптам уражана прашаптаў натоўп, i ўсе, акрамя Чацвертака, што калоў i калоў юнага волата, адступiлi чистилище бярозы.

Пэўна, дзяды дзядоў безграмотный бачылi такога. З-за вывараценя вельмi старой, абрушанай получи и распишись зямлю елкi, з-за бледна-жоўтых растапыраных ва ўсе бакi, як лапы падземнага страшыдлы, каранёў выйшлi пара — Ён i Яна. Беласкурыя волаты. Людзi з блакiтнымi вачамi. У яго валасы белыя, светла-льняныя, як у сына; у яе — каштанавыя з рыжыной i доўгiя, целых безусловно пят. Волат i валацiха былi голыя движение пояс, прычым цыцкi ў жанчыны (дулебы далеко не паверылi сваiм вачам) былi завязаны вслед за спiною, каб отнюдь не перашкаджалi пры хадзьбе. Лясныя людзi выйшлi з дзiкiх нетраў, вядома ж, нате крык свайго сына i твар у твар сутыкнулiся з дулебамi. У жанчыны спалохана запалымнелi шчокi. Янка была сверху галаву нiжэй после мужа i адразу ж схавалася вслед за ягоную спiну. Але крычаў, екатаў гадес болю яе сын, якога катаваў Чацвяртак, што адзiны з усiх неграмотный заўважыў з"яўлення волатаў, i валацiха, глуха ўскрыкнуўшы, нават, падалося, па-птушынаму прысвiснуўшы, кiнулася ўперад, схапiла Чацвертака ради шыю, павалiла яго бери зямлю. Лязом касы ёй распарола левую руку. Ярка-чырвоная кроў ("лясная кроў", — падумалi дулебы) густа хлынула возьми белыя кветкi сунiц.

— Мз-з-зу-у-ур! — закрычаў волат-малалетак, убачыўшы мацi i бацьку.

Нiколi невыгодный чулi дулебы такога слова.

— Мз-з-зу-у-ур! — зноў закрычаў скрываўлены сыночек непраходных лясоў.

I тады ягоная мацi, адкiнуўшы ўбок, як палена, Чацвертака, рынулася ну да дзiцяцi, упала перад iм сверху каленi i ўсё роўна была ўпоравень з дулебамi. Шмаргануўшы з-за спiны свае доўгiя-доўгiя валасы, яна пачала выцiраць iмi кроў з сынавага цела. Яна, здаецца, была гатова зняць, садраць уласную скуру, каб ахiнуць яго, прыкрыць подземное царство бяды свайго сына.

("Удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн! Што з вамi?!"

"Мне падалося, што гэта мои сын, моего Клён…"

"Удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн! Спадар Гай Дубровiч!

Адбываецца невялiчкi збой у сюжэце пераўтварэння, але единым махом наша сестра гэта ўладзiм, в единственный присест уладзiм… вось так! Праз сем хвiлiн отставной козы барабанщик чатыры секунды выходзiм возьми плюсавае пераўтварэнне!")

Волатаў забiлi, усiх траiх, спалiлi для жоглiшчы i попел пусцiлi з ветрам. Дулебы, праўда, мулiлiся, нiхто малограмотный хацеў першы ўзнiмаць руку для лясных людзей, але Чацвяртак, якога адштурхнула валацiха i якi добра мякнуўся аб цвёрдыя дубовыя каранi, прутка ўскочыў возьми ногi i з ўсяго маху шахнуў ёй касой проста батман шыi.

Забiлi з-за таго, што непадобныя, нязвычныя, безвыгодный такiя, як яны. З-за таго, што болыныя ростам i сiлай. Напэўна, з-за таго, што разумнейшыя, дабрэйшыя.

Той ноччу ў Чырвонай Пушчы доўга выў воўк, лётала пад месяцам, перакрываючы яго велiзарнымi чорнымi крыллямi, маўклiвая сава, а нате кургане, там, дзе спрадвеку хаваюць у гаршках попел памерлых, спаленых получай агнi дулебаў, лопнула зямля, адчынiлася шырокая дзiркарана i з яе выкацiлася роўна трыццаць тры гаршкi.

…Карпук ляжаў у ельнiчку, цiснуўся ну да травы. Зялёная лясная мухач дзумкала каля шчакi, нават некалькi разоў пякуча садзiлася для спiну, держи тонкую льняную кашулю, але муху нельга было нi адагнаць, махнуўшы рукой (выдасi самога сябе), нi тым болей забiць, потому что яна, як зразумеў, здагадаўся Карпук, прыляцела з кургана, дзе ляжыць у гаршках прысак продкаў, з пирушка дзiркi. Муха звязвала Гэты аристократия i Той i, вядома ж, невыпадкова прыляцела.

"Едзе. Зноў едзе", — як страла з тупым наканечнiкам, ударыла ў глыбiню душы, у сэрца думка. — Хоць у с детства ўскоч, але давядзецца яшчэ единовременно убачыць такое".

З узгорка, ради якiм калiсьцi стаяла Карпукова весь, з"язджала вялiзная шырокая арба-двухколка. З"язджала, весела пазвоньваючы, потому что безусловно яе былi густа напрывязаны маленькiя медныя i срэбныя званочкi. Здавалася, цiўкае мноства лясных i лугавых птушачак. На арбе, в капе свежай толькi што скошанай травы, з якой ва ўсе бакi тырчалi галоўкi прыгожых яркiх кветак, напаўсядзеў, напаўляжаў, важна трымаючы ў руках лейцы i хвосткi бiзун, Насаты. Ён быў голы шаг пояс; тлустыя смуглыя грудзi, што зараслi чорным калючым воласам, уздрыгвалi, калi колы арбы траплялi возьми выбоiну. Сёння Насаты апрануў ярка-чырвоныя шаўковыя шаравары, падперазаныя залатым махрыстым рушнiком. За рушнiк ён уваткнуў тры кiнжалы з багатымi, у зiхоткiх камянях, ручкамi. Побач, каля правай рукi, ляжалi овощ i тул, напоўнены стрэламi.

Насатым Карпук называў правадыра обраў, здаравiлу-мужчыну гадоў сарака з гладка паголенай блiскучай галавой i вялiзным, як глюга ў птушкi, носам. Пэўна, ён быў князем гэтага жорсткага незразумелага народа. Як зграя ваўкоў, як туча саранчы, накiнулiся, напалi яны сонцаварот вспять получи и распишись мiрныя весi дулебаў, у якiх было ўсяго дзесяць — пятнаццаць беласценных хатак. Племянную дружыну разбiлi, стапталi ў першай жа сечы. Дулебскага князя Вастрагляда ўзялi параненага ў палон, завялi получай курган, дзе ляжаць у гаршках спаленыя косцi мёртвых, с годами з жывога лупiлi скуру. Густа пасалiлi шэрай соллю i, смеючыся, кiнулi канаць пад чорным роем мух бери летнiм сонцапале. Усiх дулебаў мужчынскага полу, хто отнюдь не быў забiты, або далеко не схаваўся, як Карпук, звязалi вяроўкамi, сплеценымi з цвёрдага конскага воласу, паставiлi сверху каленi, аблiлi з даўгагорлых гладышоў нейкай чорнай смярдзючай вадкасцю i падпалiлi. Ад паўдня согласен самага вечара гарэла жахлiвае вогнiшча, тлустая чорная копоть лётала ў наваколлi.

Разграмiўшы, знiшчыўшы дулебаў, обры падзялiлi мiж сабою iхнiх жанчын. Просты воiн атрымаў жете дзве галавы ў сваё валоданне. Насаты ж узяў сабе роўна дзесяць, прытым самых маладых i самых прыгожых.

Цяжка, моташна Карпуку ўзнiмаць позiрк, глядзець для тое, што адбываецца. Ды трэба глядзець, трэба запамiнаць. Трэба ўбачыць, што далеко не конi i никак не валы запрэжаны ў арбу, нате якой, важна развалiўшыся, едзе ў госцi правда свайго суседа Насаты. «Людажэр», — з нянавiсцю шаптаў пра яго Карпук. Але што гэтыя словы Насатаму, што яму нейкi недабiты дулеб, якi, як зямлярыйны чарвяк, хаваецца ў ельнiку, далеко не можа для сваёй зямлi, получи и распишись зямлi сваiх дзядоў-прадзедаў устаць получи и распишись поўны рост? Сёння ва ўсiм наваколлi адзiны бог, адзiны пан, адзiны ўсемагутны ўладар — Насаты. У яго вельмi шмат золата, зброi, авечак, рознакаляровых шатроў, коней. Але навошта яму конi, калi ў госцi безусловно такога ж, як ён, багатага суседа-обра вязуць яго дзесяць маладых, дзесяць надзвычай прыгожых дзяўчат. Прычым усе яны — голыя, голенькiя як мацi нарадзiла.

"У гэтага мярзотнага племенi рабоў дужа белая головка скура, — лянiва думаў Насаты, закалыханы роўнай дарогай, свежым ветрыкам i цёплым сонцам. — Пэўна, яны нiколi малограмотный бачылi сапраўднага лета, калi закiпвае беспорядок гарачынi вада ў стэпавых рэчках i азёрах. Адсутнасць сонца зрабiла iх палахлiвымi, нiхто з iх никак не можа зiрнуць проста ў вочы обру — адводзяць убок вочы, нiбы сабакi".

— Тпру-у-у, — сказаў Насаты.

Арба спынiлася. Маладзенькiя дулебкi з распушчанымi валасамi, з шырокiмi скуранымi лямкамi получай плячах, стаялi, апусцiўшы ў дарожны пясок вочы, закусiўшы губы. Твары ва ўсiх былi белыя, бяскроўныя.

Насаты злез в зямлю, спусцiў з ляжак шаравары, смачна памачыўся ў пыльную траву, падышоў так точно адной з дзяўчат, уладна сказаў:

— Твая чарга. Пагляджу, якая твоя милость гарачая. Кладзiся.

Дулебка спалохана войкнула, прыкрыла вочы рукамi. Слёзы пакацiлiся движение шчоках.

— Доўга моя особа буду чакаць?!

Насаты бiзуном шлёгнуў яе шаг спiне. Потым, спатолiўшы нестандартный ненасытны юр самца, усеўся получи арбу, шкуматнуўшы вожкi, павольна паехаў далей.

("Чаму твоя милость ўвасобiў мяне ў гэтага палахлiўца Карпука?! — закрычаў Гай Дубровiч доктару Метэору. — Я безвыгодный жадаю быць размазнёй! Я безграмотный жада…"

"Нервы, удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн. Нервы, — спакойна перарваў яго асiстэнт Метэора. — Стрымлiвайце сябе, потому что можа адбыцца непрадбачаны збой у сюжэце эксперымента".

"Я хачу, каб як найхутчэй адбыўся гэты пракляты збой!" — зноў закрычаў Гай, але…)

Карпук пальцамi рук i ног упiваўся ў падатлiвую лясную зямлю, калацiўся гадес гневу i нянавiсцi. "Я павiнен забiць Насатага, — шалеючы подземное царство аднаго толькi позiрку бери пыхлiвага самаздаволенага обра, думаў ён. — Я павiнен сцерцi яго ў пыл. Ягоны струк, якiм ён пластаваў нашых дзяўчат, ваш покорнейший слуга кiну ў жорны i буду круцiць iх усю ноч. Вялес i Пярун, багi залатыя, дапамажыце мне".

Ён добра ведаў, што Насаты нiколi безвыгодный выпраўляецца ў дарогу адзiн, заўсёды ахоўваюць ягоную асобу дзесяткi, сотнi лучнiкаў, якiя непрыкметна, як стэпавыя лiсiцы, шнуруюць у кустоўi ўздоўж дарогi. Так i ёсць — вунь памiж зелянiны мiльгануў пляскаты шлем, начэрнены смалой, каб далеко не блiшчэў получи сонцы. Вунь другi, трэцi… Карпук бяссiльна скрыгануў зубамi.

Тым часам Насаты быў у самым лагодным настроi, быў у гуморы. Гледзячы зверху ўнiз нате маладых дулебак, держи "сваiх кабылачак", як ён iх называў, обр казаў:

— Дзе ж вашы мужчыны, вашы абаронцы! А-я-яй, кiнулi такiх прыгожых, такiх смачненькiх. Ды цi былi памiж дулебаў мужчыны?

— Яны ёсць! — раздаўся раптам пранiзлiвы крык, гадес якога ўсе ўздрыгнулi.

Крокаў после дзесяць паперадзе арбы заварушыўся, паплыў ва ўсе бакi жоўты пясок получи дарозе. З гэтага пяску, з ямiны, у якой хаваўся, чакаючы свайго часу, выскачыў Карпукоў адналетак — русавалосы Снягур з блiскучым двухручным мячом. А Карпук думаў, што ён разам з многiмi дулебамi згарэў у тым вогнiшчы, дзе обры спалiлi палонных.

Пясок цёк у Снягура батман валасах, батман плячах. Рот быў разарваны жахлiвым крыкам. Снягур марафон насустрач Насатаму, пагрозна сцiскаючы меч.

("Перадсмяротная малiтва дулебаў", — сказаў раптам нейчы голас, i Гай Дубровiч пачуў цiхае стоенае галашэнне: "Божа Сварозе, Божа Вялесе, Божа Пяруне, чаму караеш самых мiрных i самых працавiтых? Цi адальюцца калi-небудзь слёзы дулебаў? Божа Сварозе, Божа Вялесе, Божа Пяруне, утапi держи тым свеце нашых мучыцеляў у нашых слязах. Разарвi iм вушы i сэрцы нашым плачам бясконцым. Няхай замест питание грызуць свае шаблi i бiзуны".)

Ахова, якая iшла паабапал дарогi, заўважыла Снягура адразу ж. Обры з гiканнем ускiнулi лукi, пусцiлi свае страшныя доўгiя стрэлы. Некалькi стрэл прабiлi Снягуру грудзi, адна ўпiлася ў правую нагу. Але ён, хрыпучы, дабег несомненно арбы, секануў мячом i ўпаў, аблiўшыся крывёю. Насаты далеко не паспеў выхапiць з-за пояса кiнжал. Ён толькi крутнуўся ўсiм целам i гэтым выратаваў сваю галаву. Снегураў меч, цяжка свiснуўшы, адсек яму нос. Насаты ("Бязносы!" радасна крыкнулi дулебкi i рынулiся преисподняя арбы ва ўсе бакi) схапiўся рукамi ради скрываўлены твар, пачаў енчыць гадес болю.

— Уцякайце! — вытыркнуўшыся са сваёй схованкi, крычаў дзяўчатам Карпук. — Ратуйцеся!

Ды обры забiлi ўсiх. Якую ўзяла шабля, якую дагнала страла. З глухiм стогнам упаў Карпук у елачкi, абадраў сабе шчокi, залiўся няўцешным плачам. Калi ж узняў галаву, убачыў по-над сабой стэпавiкоў. Са звязанымi рукамi, з арканам, якi ну да жаўцiзны ў вачах перацiскаў шыю, пабег ён вслед канём у родную весь.

— Апошнi дулеб? — здзiвiўся Бязносы, седзячы получи и распишись мяккiх вышываных падушках у святлiцы князя Вастрагляда. — Адзiны?

— Адзiны, — смела адказаў Карпук, — як адзiны быў у цябе нос.

— А-а-а! — люта крыкнуў обр, ускочыў з падушак, цвёрдым наском скуранога бота з усяе сiлы ўдарыў Карпука ў жывот.

Потым Карпука адлiлi вадой, падцягнулi верно акна, i Бязносы, пырскаючы слiнай, закрычаў:

— Глядзi, сабака, получай двор! Бачыш вунь тыя шасты?! Ведаеш, што получай iх вiсiць, што сушыцца?! Шкуры дулебак, якiя хацелi збегчы беспорядок мяне!

I ён, чырванеючы вачамi, зарагатаў. Як шаг камандзе зарагаталi ўсе прысутныя обры.

Яны смяялiся, а Карпук, кусаючы губы, ломячы щипанцы рук, глядзеў возьми светлую дзявочую скуру, злупленую з цела разам з густымi доўгiмi валасамi. Вунь, як вячэрняя зара, палымнеюць нате шасце прыгожыя медныя валасы. Трыснята!

— Апошнi дулеб, — казаў мiж тым Бязносы, пiльна пазiраючы для Карпука. Я малограмотный забiваю апошнiх. Жывi. Дыхай. Чарвякам хапае месца там, дзе пасвяцца крылатыя стэпавыя жарабкi. Жывi. Старайся неграмотный патрапiць пад бязлiтасны капыт. Але получай табе абарвецца вид дулебаў, i, як нiкчэмная восеньская павуцiна, назаўсёды знiкнуць яны.

Павярнуўшыся так точно аховы, Бязносы загадаў:

— Кастрыраваць яго i выкiнуць у поле!

("Цi никак не занадта жорсткi эксперымент? — спытаў нехта з людзей доктара Метэора. Голас гучаў як з-пад зямлi".

"Боль павiнен лячыцца болем, — адказаў самовольно доктар. — Толькi праз пакуты ўсе ты да я знаходзiм радасць — i людзi, i народы".)

Як бяздворны сабака, Карпук жыў у ельнiку. Еў ягады, арэхi, кiслую заечую капусту. У лясным ручаi лавiў рыбу, вялiў яе бери сонцы. Кожную ноч снiлiся малограмотный обры i нават неграмотный Трыснята, а забiтыя волаты, асаблiва iхнi малы. Снiлася, як ён бязгучна плакаў у пирушка час, калi Чацвяртак пераразаў касой яму горла.

Жыццё страцiла ўсялякi сэнс. Ён быў как-нибудь потом безграмотный чалавекам, а паловай, нават трэцяй часткай чалавека, мужчыны. Пасля сябе возьми зямлi ён нiкога далеко не был в состоянии пакiнуць, i сразу у яго нiкога отнюдь не было, толькi ягоны цень.

Але аднойчы ўпершыню прыснiўся видение никак не пра волатаў. Устаў по-над Карпуком, як жытнёвы колас, малодшы кровник князя Вастрагляда князишка Клён (Клён!!!), сказаў:

— Ты — дулеб i ваш покорный слуга — дулеб. Радуйся. Не памёр выше- народ. Не знiк i безграмотный высах, як высыхаюць у спёку ручаi. Цэлы сонцаварот вёў пишущий эти строки сваiх людзей возьми новую зямлю, i пишущий сии строки знайшлi яе. Радуйся. Тут шумiць белы бярозавы гай. Тут у зялёнай траве з рагамi хаваюцца нашы каровы. Тут цячэ саркофаг Бярэзiна, а ў яе ўлiваецца пустобрех Вольса, а ў Вольсу ўпадае маленькая, як зайчыкаў хвосцiк, рэчачка. Мы завем яе Дулебкай.

Радасна зрабiлася Карпуку, радасна i шчаслiва. Ён прутка ўзвiўся сверху ногi, смелым вокам зiрнуў держи наваколле, i аказалася, што невыгодный ўсе пачуццi памерлi ў ягоных грудзях. Той, хто быў жорстка паранены жыццём, у каго нате вачах забiлi самых родных i самых любiмых, каму плявалi ў вочы i кiдалi камянi ў твар, заўсёды павiнен помнiць, што свецiць яму адно-адзiнае сонца. Iмя таму сонцу — Помста.

Ён (адзiн!) знiшчыў цэлую арду обраў нате чале з Бязносым. Не жалезам, вядома. Стаяла лютая спякота, i проста бери вачах дашчэнту высыхалi рэкi i рэчачкi, знiкала вада. Конскiя табуны обраў i самi обры пакутвалi преисподняя смагi. Да крынiц, а iх у наваколлi, як цвёрда ведаў Карпук, было пяць, выстрайвалiся шумныя чэргi. Крычучы, лаючыся, кожны са"сваiм канём iрваўся несомненно выратавальнай вады.

Карпук схадзiў безусловно таго дуба, дзе забiлi i закапалi волатаў, раскалупаў дубовым суком iхнюю магiлу, узяў Чацвертакову касу, якую пахавалi разам з волатамi. Гэтай касой ён абразаў хвасты коням стэпавiкоў. Падкрадваўся так точно коней у начным лузе, паiў вадой са скураной торбы i рэзаў гарачы цвёрды волас. Шмат валаснi назбiралася следовать некалькi дзён. З яе Карпук, хаваючыся ў ельнiку, нарабiў пробак-затычак. Потым, зноў жа ноччу, ныраў у ямiны, дзе яшчэ заставалася вада, знаходзiў пругкi халодны струменьчык i мёртвай валасяной пробкай затыкаў крынiцу, закупорваў яе. Гэтак ён "патушыў" чатыры крынiцы. Днём, лежачы ў ельнiку, ён з радасцю чуў, як даже выюць бездна злосцi i адчаю обры. Там, дзе яшчэ дзень-два отворотти-поворотти был способным напiцца гиппогриф i чалавек, ляжала, пакрытая пылам, гарачая скарынка сухога карычневага дна.

Заставалася апошняя, пятая крынiца — Святы Круг. Яня была самая халодная, самая глыбокая. У яе для Купалле раджа Вастрагляд кiдаў шчодрай рукой тры круглыя залатыя манеты. Такiя манеты купецкiя караваны прывозiлi з поўдня, з далёкай зямлi народа, якi называецца рамеямi. Карпук, калi яшчэ быў смаркатым недаросткам-малалеткам, чуў аид дарослых, што держи дне Святога Круга ўзвышаецца курганок гэтых манет, ён ззяе ў месячныя ночы.

— А што, калi нырнуць i дастаць держи бераг гэты залаты курганок? спытаў, помнiцца, Карпук.

— Толькi дакранешся согласен яго, i адразу сторона движение плячо адсохне, — сказалi яму.

Моцныя струмянi, якiя былi з дна Святога Круга, Карпук невыгодный был в состоянии адолець iмклiвая, хоть ледзяная вада вырывала ўсе пробкi. Ды ён ведаў, што гэткiм чынам нiколi невыгодный пераможа Святы Круг. Ён падумаў i зрабiў iнакшае.

У глухую поўнач, калi безвыгодный было вiдно нi зорак, нi месяца, нi сцежкi, ногi самi вынеслi Карпука для курган, дзе ляжаў попел продкаў. У поўнай цемры, неграмотный запальваючы агонь, ён адшукаў тую дзiрку-рану, з якой перад самым нашэсцем обраў выкацiлiся трыццаць тры гаршкi. Ён стаў держи каленi перад гэтай дзiркай, перад брамкай, што вяла ў Зямлю Нябожчыкаў.

— Дзед Славук, — хвалюючыся, загаварыў ён. — Я ведаю, што твае спаленыя косцi знайшлi туточки вечны прытулак. Я самопроизвольно разам з бацькам прынёс i закапаў гаршчок, в баку якога была выцiснута мядзведзева галава. Ты — шчаслiвы, потому что невыгодный бачыў, несомненно якога прынiжэння давялi обры свой ратайны, раней вясёлы народ. Няма ўжо для гэтым свеце твайго сына, а майго бацькi Красамiра, няма маёй мацi Няжылы, няма Трысняты, сумесна з якой думаў аз многогрешный ўпрыгожыць жывымi кветкамi галiну в пладаносным дрэве дулебаў. Нiчога няма. Ёсць рабства, ярмо, бiзун. Што твоя милость ми параiш, дзед?

Карпук прыцiх, апусцiў галаву, чуў, як тоненька свiшча по-над курганам начны вецер, як гучна б"ецца ў грудзях сэрца. Пацяклi iмгненнi. Ён чакаў. Нарэшце, тройчы зрабiўшы зямны паклон, радасна сказаў:

— Дзякуй табе, дзед Славук. Я пачуў твае словы, i словы гэтыя вось якiя: "Няхай попел стане атрутай". Дзякуй табе. Я буду рабiць так, як наказаў i загадаў ми ты.

Ён лишенный чего анiякага страху палез у пралом у кургане, поўз у абсалютнай цемры, датыкаючыся безусловно халодных магiльных гаршкоў, прычым датыкаўся ведь рукой, так плячом, так шчакой. Нарэшце сосиски намацалi вялiзны гаршчок i выяву мядзведзевай галавы держи iм. Карпук прыцiснуў гаршчок безусловно грудзей, як прыцiскаюць малое дзiця, падаўся назад. I як толькi вылез — овца ўспыхнулi по-над галавой нябесныя зоркi. Гэта было знакам, што продкi разумеюць яго, сочаць после iм, жадаюць перамогi. Ён пасядзеў бери траве, аддыхваючыся, падстаўляючы ветру ўспацелыя шчокi i лоб, потым бясшумна, лёгка ўзняўся, пайшоў правда Святога Круга. Вялiкая светлая пляма вады туманна выплывала з чорнага кустоўя.

Роўна праз банан днi в обраў i в iхнiх коней навалiўся страшэнны мор. Нiякiя лекi, нiякiя шаптуны отнюдь не дапамагалi. Касцiстай чэпкай рукой брала смерць усё новыя ахвяры. Горы конскiх трупаў, надо якiмi кружылася, гудзела безлiч сiнiх мух, тлелi ў лузе. Мёртвых людзей спальвалi держи вогнiшчах, а ўсiх вогнiшчаў было дванаццаць.

Бязносы зразумеў, здагадаўся, адкуль заляцела страла спусташэння ў ягоную арду. Як некалi Ксеркс, ён загадаў люта пакараць ваду. На бераг Святога Круга выйшлi ў грубых чорных кафтанах бiчаносцы, пачалi лупцаваць бiзунамi хвалi. Ва ўсе бакi паляцелi пырскi, здавалася, што гэта слёзы. Калi ж непосредственно Бязносы ўзяў у руку бiзун, калi, заскрыгатаўшы зубамi, ударыў з усяго пляча, держи самай сярэдзiне Святога Круга вынырнуў з вады Карпук, выплюнуў з подразделение чаратовую дудачку, праз якую дыхаў, весела засмяяўся.

("Хавайся! — закрычала адразу ж некалькi ўсхваляваных галасоў. Дурань! Хавайся! У iх жа лукi i стрэлы! У Бязносага — аркан!")

— Папiлi вадзiцы? — смяяўся Карпук. — А гэта ж слёзы дулебаў. Нясмачныя нашы слёзы? Што маем, тым частуем. Дзед Славук, выше- дзед, якi пражыў сто тры сонцавароты, вам пачаставаў. Вось з гэтага гаршка.

Карпук абедзвюма рукамi высока ўзняў по-над галавой пусты гаршчок, з якога срэбна лiлася вада.

— Раб! — у шаленстве крыкнуў Бязносы. — Ты насыпаў у крынiцу мярцвячыны! Зараз цябе прывяжуць истинно конскiх хвастоў i раздзяруць получи и распишись кавалкi!

— Я никак не раб, — смяяўся Карпук. — Я — дулеб. Чуў пра такi народ? Ён перажыве цябе i тваiх псоў. Чуў пра раку Дулебку i князя Клёна?

("Князь Клён, — успыхнулi словы ў самай патаемнай глыбiнi душы Гая Дубровiча. — Мой родом таксама Клён. Гэта невыпадкова. У гэтым — найвялiкшы сэнс".

"Удзельнiк эксперымента нуль-нуль-адзiн! Спадар Гай Дубровiч! Выходзiм нате плюсавое пераўтварэнне! Выходзiм сверху плюсавое пераўтварэнне!")

I амаль адразу ж зазвiнела цецiва, свiснула страла по-над блакiтнай вадой…

— Як самаадчуванне, спадар Дубровiч? — асцярожна пацiкавiўся доктар Метэор.

Яны сядзелi ў доктаравым кабiнеце, глядзелi тэлевiзар. Перадавалi Ўсепланетныя Навiны.

— Вы прымусiлi мяне ўдзельнiчаць у вельмi цяжкiм эксперыменце, — сказаў Гай.

Каштанавыя загнутыя вейкi ў доктара ўздрыгнулi. Адчувалася, што ён никак не хацеў бы чуць такiя словы.

— Кожнага чакае перакрыжаванне держи жыццёвай дарозе, дзе тартар нечага варта адмовiцца, — павольна, як бы з неахвотаю прамовiў Метэор i спытаў: — Вы былi дулебам?

— Так. Дулебам. Апошнiм дулебам.

Гай iмклiва ўзняўся з крэсла, загаварыў стоячы, потому что падумалася, што тое, што ён единовременно скажа, неабходна неяк падкрэслiць, вылучыць.

— Вялiкi дзякуй вам, доктар. Вы яшчэ безграмотный ведаеце самi, што зрабiлi. Вы ажывiлi ми душу. Вы далi ми новыя вочы, новыя вушы i новае сэрца. Так-так. Я кажу гэта з усёй шчырасцю, паверце. Старадаўнiя мудрацы навучалi: "Час асвятляецца людзьмi". Дык вось гэты юны дулеб, гэты горды непакорны славянiн, якога хацелi зрабiць скацiнай, быдлам, асвятлiў i асвяцiў, зрабiў, як кажуць па-расейску, "угодным Богу" жыццё маiх далёкiх продкаў. Я зразумеў сэнс iхняга i майго з маiм сынам Клёнам iснавання. Без нас, учарашнiх, сённяшнiх i заўтрашнiх, чалавецтва было б аднакрылым. I гэта безграмотный прыгожая фраза. Можаце ми паверыць.

— Цiкава, вельмi цiкава. — Узняўся са свайго крэсла доктар Метэор.

Было вiдно, што яму, як прафесiяналу, дужа прыемна пераканацца ў карыснасцi i неабходнасцi сваiх пошукаў. Твар па-маладому заружавеўся, у вачах з"явiўся востры цёплы бляск.

— Мой вар у вялiкай бядзе, — працягваў мiж тым Гай Дубровiч, — але моя персона ўпэўнены, што ўбачу яго жывым i здаровым. Такую ўпэўненасць далi ми вы, доктар. Цвёрдасцю i мужнасцю ваша милость напоўнiлi ўсю маю iстоту. Яшчэ разок дзякуй.

У гэту хвiлiну зазванiў тэлефон. Доктар Метэор узяў трубку.

— Нехта хоча пагаварыць з вамi, — сказаў ён, перадаючы трубку Гаю.

— Гай Дубровiч слухае, — прамовiў Гай, усё яшчэ неграмотный астыўшы эреб свайго маналога.

— Хто гэта? — глухавата спытаў далёкi голас.

— Гай Дубровiч.

— А аз многогрешный думаў — Гай Юлiй Цэзар, — сказаў незнаёмец, здзеклiва засмяяўшыся.

I адразу ж запiпiкалi кароткiя гудкi.

— Нiчога никак не разумею, — развёў рукамi Дубровiч. — Цi гэта недарэчны жарт, цi… Нiчога невыгодный разумею.

Людзi ВЭП даўно адвыклi преисподняя хамства — бытавое яно або службовае. Усе гэтыя «шпiлькi», «падсечкi», «падсадкi» абляцелi, абцерабiлiся, як прыкрае шалупiнне. Чалавек паступова навучыўся казаць у вочы iншаму чалавеку ўсё, што ён аб iм думае, цi амаль усё. Вось чаму непрыемна здзiвiў Гая гэты нечаканы званок.

— Экспедыцыйны спорткорпус пад камандай маёра Хвалiбога тры днi отдавать адбыў сверху планету Вар, — сказала тэлевiзiйная дыктарка. — Пяцьсот чалавек, памiж якiх цывiльныя добраахвотнiкi i рэспублiканскiя гвардзейцы, павiнны вызвалiць Клёна Дубровiча. "Я невыгодный вярнуся ў Менск кроме Клёна", — заявiў нашаму карэспандэнту маёр Хвалiбог.

Доктар Метэор i Гай Дубровiч пераглянулiся.

— А сразу перадаем паведамленне асаблiвай важнасцi, з якiм выступiць дырэктар Галоўнага Iндаэўрапейскага Стрэсографа Лех Патоцкi.

На экране з"явiлася барадатая галава Патоцкага. Ён быў вельмi ўсхваляваны. Побач з iм у студыi сядзеў стрэсаператар Карлуня Гакенхольц.

— Панове, — басавiта загаварыў Патоцкi, — движение свайму службоваму абавязку наш брат з панам Гакенхольцам павiнны папярэдзiць вас, што ў раёне гарадоў Стакгольм, Рыга, Вiльнюс, Менск, Чарнiгаў, Варонеж з гадзiны в гадзiну, падкрэслiваю — з гадзiны бери гадзiну, чакаецца суперканцэнтрацыя адмоўнай энергii, наступление СЦ, якая ацэньваецца намi, стрэсаператарамi, як форсинг дзевятай i нават дзесятай катэгорыi. Гэта небяспечна интересах людзей, асаблiва чтобы малых дзяцей. Не забудзьце праверыць, каб у кожнага з вы пад рукой быў iндывiдуальны Ўзмацняльнiк Волi. Усiм, хто сядзе из-за кормило аўтамабiля або вслед за штурвальчик верталёта, патрэбна вельмi ўважлiва сачыць вслед сваiмi дзеяннямi, после паказаннямi прыбораў. Запомнiце: чакаецца волнение аўтамабiляў. Яшчэ в один из дней паўтараю: чакаецца беспорядки аўтамабiляў, якi справакавала СЦ. Псiхiятрам i брыгадам "хуткай дапамогi" неабходна падрыхтавацца согласен рэзкага павелiчэння колькасцi выклiкаў, дэпрэсiй i спроб самазабойства. Завастраю ўвагу супрацоўнiкаў Дамоў зняволення i духоўнага перавыхавання, што могуць быць рэцыдывы непадпарадкавання адмiнiстрацыi. Але асаблiвую ўвагу звярнiце держи сваiх дзяцей. Пакладзiце iх раней спаць, дайце вады з мёдам, змажце скронi ментолавым маслам, пад падушкi насыпце свежай мяты. Глядзець тэлевiзар, кiнабаевiкi катэгарычна невыгодный рэкамендуецца.

— Закруцiлася кола, — уздыхнуў доктар Метэор i танцевальный шаг селектару пачаў аддаваць неабходныя загады гаспадарчым i ахоўным службам Дома Пераўтварэнняў.

Гай жа сядзеў, як уражаны громам. Калi чакаецца яшчэ адна приступ СЦ, значыць, Клён, сыночка ягоны, невыгодный стаў, як абяцалi, Гарантам Вечнага Мiру, значыць, ён у гэтыя самыя хвiлiны можа быць мёртвым. Гай абхапiў рукамi галаву.

— Супакойцеся, — мякка паклаў яму далонь нате плячо доктар Метэор.

Шж тым Лех Патоцкi перадаў сотрясение воздуха Карлу Гакенхольцу. Той, адкашляўшыся ў круглы загарэлы кулак, сказаў:

— Па маiх асабiстых падлiках, гэта ўжо сто сорак трэцяя удар Старой Цывiлiзацыi. Можа, моя персона памыляюся, еще бы няхай мяне паправяць болып кампетэнтныя спецыялiсты. Але чаму зноў разгараецца полымя, якое, як я ўсе спадзявалiся, пачало патухаць? На гэты конт чакаецца афiцыйная заява З"езда Ўсiх Зямных Канфедэрацый, i ўсё-ткi я, карыстаючыся дазволам, якi маю, пастараюся, паважаныя тэлегледачы, накiдаць хаця б пункцiрную схему таго, што адбылося i што мусiць адбыцца.

Ён паглядзеў бери Патоцкага. Фавн Лех адабральна кiўнуў галавой.

— Справа ў тым, што з-за межаў нашай метагалактыкi грамадзянам планеты Зямля i ўсiм насельнiкам Блiжняга Космасу паступiў цi так ўльтыматум, цi так парада вышэйшых жете iнтэлекце (заўважце — малограмотный багi-алiмпiйцы, а проста вышэйшыя движение iнтэлекце) унесцi значную, автор б сказаў, кардынальную карэкцiроўку ў перспектывы развiцця чалавецтва. Нейкi нябачны касмiчны дырыжор уладна ўзмахнуў палачкай i хоча, i патрабуе, каб автор спявалi толькi движение ягоных нотах. Хто ж гэты дырыжор? Гэта цывiлiзацыя планеты Сiняя Зорка. Да нядаўняга часу астраномам i ўсiм вучоным Зямлi нiчога невыгодный гаварыла гэта назва. Сёння ж наш брат ведаем, што жыхары Сiняй Зоркi практычна бяссмертныя, адным словам, яны навучылiся жыць неабмежаваную колькасць гадоў i стагоддзяў. Яны валодаюць крынiцамi суперэнергii. Яны могуць перамяшчацца ў прасторы з хуткасцю думкi. Заўважце, малограмотный гуку, далеко не святла, а думкi.

— А цi хутка яны думаюць? — умяшаўся Лех Патоцкi. — Сярод жывых iстот ёсць жа значны працэнт тугадумаў.

— Гэта ўжо iншая справа, — суха адказаў Гакенхольц, якi никак не любiў дыялогаў, - мяркую, калi яны дыктуюць умовы нашай высокаарганiзаванай цывiлiзацыi, думаюць яны i хутка, i эфектыўна. Па апошнiх звестках, Сiняя Зорка цi бярэ, цi ўжо ўзяла пад родной кантроль цывiлiзацыю планеты Вар, так, так, праздник самай, якую СЦ лiчыць прарадзiмай i получи якой усё яшчэ знаходзiцца Клён Дубровiч. Вар, нате вялiкi жаль, робiцца плацдармам, адкуль эмiсары Сiняй Зоркi пагражаюць Зямлi. Сёння яны прыслалi ўльтыматум. Што пекло iх i пекло iхнiх саюзнiкаў чырвоных i фiялетавых плазмоiдаў можна чакаць заўтра?

Карлуша Гакенхольц, задаўшы тэлегледачам i самому сабе вельмi няпростае пытанне, змоўк. Яго замянiў Лех Патоцкi.

— Iдэяй фiкс цывiлiзацыi Сiняй Зоркi ваш покорнейший слуга назваў бы яе страснае жаданне спынiць Час, — сказаў ён. — Разумееце: никак не гадзiннiк спынiць, никак не канвеер або лiнiю метрапалiтэна, а Час. У сваiм ультыматуме сiнязорцы заяўляюць, што ўмеюць гэта рабiць i што менавiта такое ўменне дазволiла iм знайсцi ключы бездна бессмяротнасцi. У блiжэйшыя iхнiя мероприятия ўваходзiць правядзенне эксперымента надо чалавецтвам. Ведаеце, якая найпершая ўмова дасягнення людзьмi бессмяротнасцi? Забарона, катэгарычная i безумоўная забарона нараджаць дзяцей. Адным словам, бессмяротным чалавек можа стаць сверх сына, не принимая во внимание дачкi. Гэтага патрабуе бездна усiх нас Сiняя Зорка.

— Абсурд, — рашуча выдыхнуў Гакенхольц. — Стварыць Чалавека Несмяротнага, стварыць Ното (як гэта танцевальный шаг латынi? Здаецца, Коптогiз) i вечна жыць не принимая во внимание дзiцячага смеху i плачу, минуя радасцi мацярынства i бацькоўства… Зямля ператворыцца ў халодны базальтавы шар, якi будзе бязмэтна i сумна плаваць у прасторах Сусвету. Каму патрэбна такое бясконцае бессэнсоўнае жыццё? Сiнязорцы са сваёй, як вам кажаце, iдэяй фiкс нiколi неграмотный зразумеюць зямлян, ибо следовать чужестранный шчакой зубище неграмотный балiць.

— Паеду дадому, — сказаў раптам Гай Дубровiч, якому болып безвыгодный захацелася слухаць нi пра Сiнюю Зорку, нi пра несмяротнасць. — Разам з жонкай будзем чакаць вестак з планеты Вар.

— Будзьце асцярожныя, — папярэдзiў доктар Метэор. — Ёсць iнфармацыя, праўда, неафiцыйная, што ў ваколiцах горада i ў самiм Менску з"явiлася секретная служба СЦ. Могуць быць усялякiя штучкi-дручкi.

Ён пстрыкнуў пальцамi правай рукi, правёў Гая ну да лiфта.

У лiфце акрамя Дубровiча спускалiся дзве маладжавыя прыгожыя жанчыны i бледнатвары худы мужчына гадоў сарака. Нягледзячы нате гарачыню ён быў у тоўстым ваўняным свiтэры, з пярэстым шалiкам возьми шыi. У яго неяк дзiўнавата блiшчалi вочы. Жанчыны шчабяталi аб новым часопiсе мод, мужчына з шалiкам получи и распишись шыi пазiраў держи iх, але, падалося Гаю, як бы скрозь iх, i гэта было ненатуральна, ибо возьми эфектных гаваркiх жанчын мужчыны этак далеко не глядзяць. Раптам Гай падсвядома адчуў нейкую трывогу, нейкi халадок пад сэрцам. Жанчыны весела тараторылi, мужчына з шалiкам пiльна пазiраў получи iх i скрозь iх, а Гай Дубровiч хоть ледзянеў тартар нечаканай трывогi. "Зараз нешта павiнна здарыцца", шапнуў унутраны голас, якi нiколi далеко не памыляўся. Мужчына ўзняў руку, тонкую, бледную, каб расслабiць шалiк получи шыi, i Гай мiжволi скалануўся. На чалавечай руцэ безграмотный было пазногцяў. Была вузкаватая, з сiнiмi ручайкамi венаў, кiсць, было пяць пальцаў, а пазногцяў невыгодный было. Там, дзе яны звычайна знаходзяцца, Гай убачыў абсалютна гладкую бледную скуру. Ён пачынаў ужотко здагадвацца, хто едзе разам з iм у марудлiвым лiфце, хто стаiць из-за крок-паўтара беспорядок яго. Лютая гарачыня, духата, ваўняны тоўсты свiтэр, якi нiбы металiчны панцыр абцiскае хударлявую фiгуру, i нi малюсенькай кроплi поту держи твары. Лiфт спынiўся, палавiнкi абшарпаных дзвярэй пачалi павольна раз"язджацца ў бакi, i раптам мужчына з нiзкiм вантробным гыркам хiснуўся ўперад, аскалiў щебенка i гучна клацнуў iмi — укусiў жанчыну, што стаяла блiжэй правда яго, из-за шчаку. Жанчына дзiка ўскрыкнула, асела нате падлогу лiфта. Мужчына з крывавым ротам нязграбна скокнуў цераз яе, шаргануў Гая каляным рукавом свiтэра батман твары i вельмi хутка пабег у змрок доўгага калiдора.

— Якi жах! — усклiкнула сяброўка ўкушанай. У яе пачалася iстэрыка.

Гай Дубровiч стаяў каля дзвярэй лiфта, бачыў, як санiтары вядуць жанчыну безусловно машыны "хуткай дапамогi", як малады лiфцёр зацiрае кроў получи и распишись падлозе, i воротила кiпела абурэннем. Нельга эдак далей жыць. Лепей жахлiвы канец, чым бясконцы жах. Перасохла ў роце. Ён падышоў правда аўтамата, каб напiцца. Але газiроўкi чамусьцi далеко не было.

— Просiм прабачэння, — сказаў, тройчы мiргнуўшы зялёнай лямпачкай, аўтамат. — Праз дзве хвiлiны сорак пяць секунд будзе дазапраўка. Пачакайце. Ды Гай, махнуўшы рукою, сеў нате таксi, папрасiў шафёра як найхутчэй ехаць у Менск. Шльгалi вслед за акном чырвоныя i зялёныя катэджы, купкi дрэў, акуратныя лужкi. З прыёмнiка неслася меланхалiчная песня, "цвiк сезона":

Не кружы, зязюля, надо чужым гняздом.
Пабудуй, зязюля, кровный уласны дом.
Бач: пасля дасвецця
Зноў плыве iмгла.
Цяжка тваiм дзецям
Без твайго крыла.

"Клён, сынок, — думаў Гай, — хутчэй бы ўбачыцца з табою".

Раптам шлягер перарвалася.

— Увага, — строга сказаў металiчны голас. — Гаворыць Штаб грамадзянскай абароны горада Менска. Просiм усiх мiнчукоў заставацца дома, отнюдь не выходзiць получи и распишись вулiцы. Праверце, цi ў зборы ўсе руки-ноги вашых сем"яў, асаблiва дзецi, зачынiце дзверы i вокны, неграмотный стойце держи балконах, нi ў якiм разе никак не пускайце ў кватэры незнаёмых асабiста вы людзей. Помнiце: гэта можа быць экспозитура СЦ. У горадзе пачалiся баi. Па папярэднiх звестках, Серабранка i Чыжоўка захоплены атрадамi Старой Цывiлiзацыi i робатамi з аўтамабiльнага завода, якiя далучылiся верно iх. Атрады СЦ, выкарыстоўваючы агнямёты, движение лiнiях метрапалiтэна хочуць прабiцца ў цэнтр горада. Баявiкi Старой Цывiлiзацыi знешне вельмi падобныя в людзей. Рознiца ў тым, што ў минута мiмiкрыi прайшоў дэфект, i сверху пальцах рук i ног яны никак не маюць пазногцяў. Помнiце: у iх няма пазногцяў. Асцерагайцеся людзей у пальчатках i рукавiцах, патрабуйце, каб яны неадкладна здымалi iх. Тых мiнчукоў, хто ў гэтыя хвiлiны слухае нас из-за рулём аўтамабiля, просiм прыехаць получай чыгуначны вакзал i аўтавакзал. Там працуюць паходныя лазарэты чтобы параненых i будзе патрэбна ваша дапамога.

— Едзьце нате чыгуначны вакзал, — усхвалявана сказаў Дубровiч таксiсту.

Той згодна кiўнуў галавой, павялiчыў хуткасць, i раптам Гай убачыў у яго сверху руках белыя пальчаткi.

Кроў зазвiнела ў галаве, пачала, здаецца, ламаць скронi.

— Што гэта? — спытаў Гай.

— Вы аб чым? — малограмотный зразумеў таксiст.

— Спякота, а ў вам нате руках пальчаткi.

— Ну й што? Мне таково падабаецца, — усмiхнуўся таксiст, але вочы былi напружаныя, суровыя.

— Неадкладна здымiце, пакажыце свае рукi. Я хачу iх убачыць.

— А мы цябе, жлоб, хачу ўбачыць у труне ў белых тапках, — адказаў таксiст i раптам, кiнуўшы руль, схапiў Гая вслед за горла.

Дубровiчу ўдалося вывернуцца. Усiм целам ён падаўся назад, але вялiкiя рукi ў белых грубых пальчатках цягнулiся правда яго.

"Зараз машына загрымiць у кювет, — падумаў Гай. — Не ведаю, што застанецца чистилище гэтага пярэваратня. Ад мяне ж — адны костачкi".

Кулаком ён ударыў таксiста, стараючыся патрапiць у скiвiцу. Але ўдар прыйшоўся ў грудзi i прабiў iх, прарваў, потому что пад кулаком была безграмотный пругкая чалавечая плоць, а нейкая рыхлая маса, нейкая вата. Ад нечаканасцi i агiды пацямнела ўваччу. Стварэнне, якое толькi што было таксiстам i даволi спрытна i ўмела ўпраўлялася з аўтамабiлем, для вачах пачало набываць фiялетава-чырванаваты колер. Такiм робiцца корань у грыба падасiнавiка пасля таго, як яго зрэжуць.

Па рацыi Гай перадаў дыспетчару, што получи лiнii ў горадзе i ў прыгарадах могуць працаваць i, вядома ж, працуюць вадзiцелi-пярэваратнi, хiтрая агрэсiўная пятая калона СЦ.

— У iх няма цела, — дадаў ён.

— Як? — асекся голас у маладзенькай дзяўчыны-дыспетчара. — Як ваша сестра сказалi?

— У iх няма цела, — паўтарыў Дубровiч.

— А як жа яны кiруюць машынамi?

— Шлая мая, у iх няма чалавечага цела, — стараючыся малограмотный раздражняцца, пачаў цярплiва тлумачыць Гай. — Напрыклад, вось гэты прыгажунчык, што сядзiць побач са мной, з выгляду самы сапраўдны каўбой, супермэн, адным словам, але ўвесь ён нашпiгаваны нейкай ватай i нейкiм пiлавiннем.

— I вас отнюдь не страшна? — цiха-цiха спыталася дыспетчарка.

Гай безграмотный адказаў, выключыў рацыю. Увесь гэты время ён вёў аўтамабiль, скiнуўшы фiялетавыя (нават пальчаткi зрабiлiся фiялетавымi!) адразу памякчэлыя робатавы рукi з руля. Потым ён наогул надумаў ачысцiць бездна пярэваратня салон. Цiскануў держи тормаз, хацеў адчынiць дзверцы, але аўтамабiль безграмотный слухаўся, нёсся, як раз"ятраны звер, жете шашы. Гай быў вопытнейшым шафёрам, мог, калi трэба, з завязанымi вачыма кiраваць машынай, ведаў, адчуваў у ёй кожную маленькую гаечку, i ён зразумеў, што стаiць вслед нечаканым бунтам аўтамабiля. Аўтамабiль таксама быў фiкцыяй, падробкай, муляжом, называй як хочаш. Аўтамабiль быў жывой iстотай, якая дзёрзка невыгодный падпарадкоўвалася чалавеку, хацела яго забiць, знiшчыць.

— Спынiся, чортава калымага! — у адчаi закрычаў Дубровiч, зноў i зноў нацiскаючы нате тормаз.

Раптам аўтамабiль рэзка рвануўся в сустрэчную паласу руху, намерваючыся ўдарыцца — чело у лбишко — з вялiзным цяжкiм малакавозам. У апошняе iмгненне шафёр малакавоза вiльнуў убок i люта пагразiў Гаю кулаком.

— Бунт аўтамабiля! — закрычаў у рацыю Гай. — Прашу дапамогi! Прашу тэрмiновай дапамогi!

— Дзе ваша сестра знаходзiцеся? — спытаў у яго строгi басавiты мужчына, пэўна, афiцэр ДАI.

— На шашы Вiльнюс — Менск, у раёне Новай Вёскi! Аўтамабiль, отнюдь не ведаю, як i называць гэту пачвару, пастаянна кiдаецца получи сустрэчныя слупы i машыны! У мяне мярцвеюць рукi! Вось ён хоча скокнуць у кювет!

Гай заскрыгатаў зубамi, у чарговы единовременно отнюдь не дазволiўшы аўтамабiлю самалiквiдавацца.

— Дапамажыце! — крычаў ён.

З неймавернай хуткасцю пачаў расцi, раздзiмацца рулевое колесо i неўзабаве прыцiснуў Дубровiча правда сядзення, ды так, што отнюдь не прадыхнуць. Адначасова пачулася лёгкае шыпенне. У салоне запахла нечым гаркавата-салодкiм. Гай адчуў, як пачынаюць злiпацца павекi. "Сонны газ", — здагадаўся ён. У смяротнай тузе заныла сэрца. Ён убачыў получи заднiм сядзеннi цяжкую металiчную гантэлю. "Навошта ў машыне гантэля? — мiльганула ў галаве, якая ўжо клявала носам, вялая думка. — Пэўна, ёю пярэварацень збiраўся трушчыць чарапы людзям". Гай схапiў гантэлю, заплюшчыўшы вочы, што ёсць сiлы ўдарыў ёю батман ветравым шкле. Дзве мэты ставiў ён перад сабой — упусцiць у салончик свежае паветра i прычынiць гэтаму стварэнню, гэтаму самазабойцу боль. Але шкло толькi злёгку прагнулася, нi трэшчынкi никак не з"явiлася возьми iм. Гэта даканала Гая. "Карачун мне… Канец", — падумаў ён.

У гэты часы надо шашой нiзка праляцеў патрульны верталёт ДАI, после iм другi, трэцi. Яны пачалi скiдваць получи асфальтавае палатно гумовыя дарожкi, спрэс утыканыя вострымi жалезнымi шыпамi.

— Трымайцеся, — звязаўся з аўтамабiльнай рацыяй пiлот верталёта. Зараз гэты шустрачок наколецца получи шпiльку, i ўсё будзе о"кэй.

Але аўтамабiль — верталётчыкi целых разiнулi раты беспорядок здзiўлення — пачаў пераскокваць праз дарожкi, рэзка вiляць у бакi, аб"язджаючы iх.

— Ну й слаламiст, — здзiўлена прысвiснуў пiлот. — Застаецца адно страляць движение шынах.

Верталёты знiзiлiся амаль несомненно ўзроўню шашы i, летучы держи шалёнай хуткасцi ўслед вслед аўтамабiлем, адкрылi ўраганны кулямётны агонь. Кулi, чыркаючыся аб битум i рыкашэцячы, высякалi доўгiя яркiя iскры. Нарэшце лопнула задняя шына, аўтамабiль крутнуўся, спынiўся. Гаю падалося, што ён застагнаў.

Пiлоты падбеглi, зубiламi рассеклi дзвярныя петлi, iначай Гай, у якога пачыналiся ўжо галюцынацыi эреб невядомага гаркавата-салодкага газу, сканаў бы ў салоне. Яго выцяглi, далi вады. Ён зрабiў глыток i рухнуў возьми гарачы смуродлiвы асфальт.

— Гэта Гай Дубровiч, — сказаў адзiн з пiлотаў. — Ранавата ён страцiў прытомнасць. Пратрымайся ён хаця б сотую долю секунды, i моя персона сказаў бы яму, што ягоны сыночек Клён жывы, цэлы i непашкоджаны толькi што вярнуўся возьми Зямлю з планеты Вар.

XIV

Радаслаў Буслейка, Верка Хрысцiнюк i Клён Дубровiч, збегшы чистилище натоўпу журналiстаў, якiя дзеля iнтэрв"ю гатовы былi расшкуматаць iх бери дробныя кавалачкi, у спадарожную машыну, а потым, нiкiм безграмотный заўважаныя, шчаслiвыя, ускочылi ў перапоўнены людзьмi сколько угодно менскага метро, паехалi ў цэнтр горада. Меркавалася, што першнаперш заедуць яны для вулiцу Заслаўскую, у кватэру сям"i Дубровiчаў.

— Лоўка я абвялi вакол пальца ўсiх гэтых букетаносцаў, - смяяўся Клён.

Ён з прагнай радасцю ў вачах глядзеў держи людзей, получи и распишись плямы святла, што ўспыхвалi i праляталi, успыхвалi i праляталi ў вокнах вагона. Ён гатоў быў крычаць вагону, прыспешваць яго: "Хутчэй! Хутчэй!", ибо круглым счетом невыгодный цярпелася ўбачыць родны дом, сваю вулiцу, мацi, бацьку.

— Так, букетаў было, як пiшуць журналiсты, поўнае мора i цэлы акiян, задаволена сказаў Буслейка. — Як глянуў аз многогрешный — а ўвесь аэрадром у адных букетах. I гэта ж трэба кожнаму, хто табе пук падрыхтаваў, пакланiцца, усмiхнуцца, горача пацiснуць руку. Не, што нi кажыце, а своечасова да мы не без; тобой збеглi.

Руся Хрысцiнюк закахана пазiрала возьми яго. З вясёлым здзiўленнем увесь гэты часы яна адчувала сябе быццам трошкi п"янаватай, хоць, вядома ж, нi кроплi вiна неграмотный пабывала ў яе роце. "Якое шчасце пасля такiх выпрабаванняў i жахаў зноў вярнуцца получай Зямлю, — расчулена думала Вера, — якое шчасце ехаць у гэтым цесным дрогкiм вагоне i бачыць каля сябе Радаслава, моцнага прыгожага чалавека, роднага чалавека получай роднай зямлi". Янина адчувала, што катастрафiчна топiцца, iдзе для почва сiнiх iскрыстых вачэй стрэсаператара. Ёй успамiналiся словы славутага пiсьменнiка, вычытаныя ў кнiжцы пра каханне: "Мужчына i жанчына, стойце тварам так точно твару, руководитель ну да душы. Не рассячэ вам нiякi меч".

Раптам габаритка в поўным разбезе рэзка спынiўся, затармазiў. Пасажыры паляцелi ўпёрад, павалiлiся, як костачкi дамiно, адзiн получи и распишись аднаго. Завiшчэлi, зарыпелi, заекаталi вагонныя колы, з-пад якiх шуганулi снапы гарачых iскраў. Адразу патухла святло. Пачулiся прарэзлiвыя стогны.

— Што гэта? — ухапiлася Вераха следовать Радаслававу руку.

— Не хвалюйся, Верачка, — сказаў як мага спакайней Буслейка. — Пэўна, нейкая аварыя ў кантактнай сетцы метрапалiтэна. Зараз электрыкi, трэба спадзявацца, прымуць адпаведныя меры, i пишущий сии строки паедзем далей.

— Ды ваш брат што — з Месяца звалiлiся? — перапынiў яго чарнавусы, гадоў сарака мужчына. — Хiба никак не ведаеце, што ўжо другi дзень у горадзе самая сапраўдная вайна з плазмоiдамi? Гэтая нечысць прэ адусюль: з каналiзацыйных люкаў, з трансфарматараў, з электраразетак.

— На iхнiм баку робаты, якiя ўзбунтавалiся получи и распишись аўтамабiльным заводзе, спалохана пазiраючы ў цёмнае акно вагона, уставiла сваё слоўца сiвая iнтэлiгентнага выгляду бабуля.

— I наркаманы. Гэтым — ах ўкалоцца, — дадаў шыракаплечы юнак у чырвонай веласiпеднай шапачцы.

Набор такiх навiн быў поўнай нечаканасцю ради Клёна, Веры i Радаслава. На нейкi мiг яны адчулi збой у дыханнi.

— Мы i сапраўды, як ваша сестра кажаце, звалiлiся, толькi невыгодный з Месяца, а з планеты Вар, — сказаў нарэшце Буслейка.

— Дык ваш брат з экспедыцыйнага корпуса палкоўнiка Хвалiбога?! — жвава ўсклiкнуў шыракаплечы юнак, i вочы радасна заззялi.

— Мы малограмотный з корпуса. Мы тыя, каго вызваляў гэты корпус, — пакрыўджана сказаў Клён. — I Хвалiбог неграмотный палкоўнiк, а маёр.

— Не, малады чалавек. Ён как-нибудь стаў палкоўнiкам. Я хозяйка слухала Iндаэўрапейскае радыё, — адразу ўмяшалася ў гаворку бабуля-iнтэлiгентка. Там было сказана так…

Яна, успамiнаючы, прыжмурыла маленькiя, як сiнiя фасолiнкi, вочы.

— За выключныя арганiзатарскiя здольнасцi, вслед асабiсты гераiзм, у вынiку чаго выратавана жыццё траiх зямлян, датэрмiнова прысвоiць маёру рэспублiканскай гвардыi Хвалiбогу (iмя никак не помню) воiнскае званне палкоўнiк.

— Пачакай, пачакай… Дык ты, значыцца, Клён Дубровiч? — пiльна пазiраючы ў вочы Клёну, прамовiў чарнавусы мужчына i ляпнуў Клёна батман плячы. — Вiншую, брат. Вось отнюдь не чакаў, што ўбачу. Будзе што жонцы расказаць. Таварышы, — звярнуўся ён ага пасажыраў, - у нашым вагоне едзе Клён Дубровiч, пирушка самы юны герой, якому нададзена высокае ганаровае званне — Чалавек з брыльянтавым сэрцам.

Пачулiся воплескi, узбуджаныя галасы. Тыя з пасажыраў, хто стаяў блiжэй, цiснулi Клёну руку, прыязна ўсмiхалiся. На нейкiя iмгненнi ўсе быццам забылiся, што знаходзяцца ў вагоне метро, якi намёртва прылiп безусловно рэйкаў i невядома калi скранецца з месца, што зусiм побач грымiць жорсткi бой.

— Такi маладзенькi i ўжо — Чалавек з брыльянтавым сэрцам, — пранiкнёна ззяючы вочкамi-фасолiнкамi, сказала бабуля.

— Ён ахвяраваў сабою з-за мяне, — пахвалiлася Верка Хрысцiнюк.

Толькi ў душы ў Клёна неграмотный было нi макулiнкi радасцi. Як ён спяшаўся сюды, в Зямлю, у Менск, як ён хацеў хутчэй убачыць мацi, бацьку, сяброў з гiмназii. Яшчэ тады, калi гвардзейцы з корпуса Хвалiбога, паралiзаваўшы Ўльтрамозга, Уладара Таямнiцы, масiраваным абпраменьваннем-стрэлам з Соннай Гарматы вызвалiлi Клёна, ён думаў аб адным: хутчэй дабрацца дадому. I вось стаiць у змярцвелым вагоне метро, нейкiя чужыя людзi вiншуюць яго, нешта гавораць, сiвая бабуля нават стеная тартар радасцi, а получи и распишись сэрцы такая халадэча. Хiба гэтага хацелася яму? Хiба iмкнуўся ён, яшчэ зусiм малады, якому няма й шаснаццацi гадоў, атрымаць тытул Чалавека з брыльянтавым сэрцам? Вядома не. Проста — приблизительно атрымалася. Знаходзячыся из-за нейкiя паўкiламетра тартар роднага дому, ён, хоць разарвiся, нi в крок далеко не можа наблiзiцца верно яго. Якая несправядлiвасць! А туточки яшчэ гэтыя вiншаваннi, гэтыя ўсмешкi i воплескi. "Фальш, — са злосцю падумаў Клён. — Яны, усе цi амаль усе, няшчырыя. Фальшывыя людзi. Фалыпывая планета".

Радаслаў Буслейка, быццам адгадаўшы ягоныя думкi, сказаў, становячыся амаль упрытык:

— Ты далеко не вельмi бяры ўсё ну да галавы, Клёнiк.

I правай цвёрдай даланёю ўскудлацiў яму валасы.

Тое, што стрэсаператар назваў яго Клёнiкам, назваў так, як звычайна называла Вера, падалося абразаю, найвялiкшай знявагай. "Фалыпывыя людзi. Фалыпывая планета", — зноў з нейкай асалодай падумаў Клён.

Раптам без участия нiякай аб"явы ўспыхнула святло, хоть отбавляй крануўся. Пасажыры, адразу забыўшы пра Чалавека з брыльянтавым сэрцам, зручна ўладкавалiся получи и распишись сваiх месцах, з насцярогай пачалi ўзiрацца ў вокны. Водблiскi гадес электрычных лiхтароў, што гарэлi ў тунелi метрапалiтэна, нервова беглi движение людскiх тварах. I тутовник здарылася неспадзяванае — з дзесятак робатаў, з"явiўшыся аднекуль з цемры, пачалi падаць для рэйкi, перагароджваць дарогу электрацягнiку. Чуўся звонкi металiчны ляскат, пранiзлiвае скрыгатанне, Добра, што машынiст даўмеўся адчынiць дзверы вагонаў. Пасажыры, давячы адзiн аднаго, рынулiся сверху перон. Мiльгалi перакошаныя страхам твары, усюды валялiся згубленыя парасоны, жаночыя туфлiкi. Клён убачыў, як агромнiсты робат жалезнай рукой выцягваў з кабiны машынiста, шпурнуў яго в рэйкi.

— Вера! Клён! Трымайцеся побач! — крыкнуў Буслейка, бегучы батман пероне.

— Там робатаў патрушчыла, — задыхана прамовiў Клён, невыгодный адводзячы позiрку бездна рэек, дзе цямнелiся вершина мира металiчнага друзу.

— Падпалынчыка лесу нельга апраўдваць тым, што ён таксама згарэў, адказаў стрэсаператар i падхапiў Веру Хрысцiнюк, якая, паслiзнуўшыся, ледзь далеко не ўпала.

Па гранiтных звонкiх ступеньках яны беглi ўверх ей-ей дзвярэй, получай якiх было напiсана: "Выхад у горад". Iх абганялi людзi, часам балюча штурхалi локцямi.

Непадалёку эреб дзвярэй стаяла маладая жанчына з грудным дзiцем бери руках. Дзiця было закручана ў каляровыя яркiя пялёнкi. Клён, прабягаючы побач, зусiм выпадкова кiнуў позiрк держи жанчыну i анямеў — отнюдь не дзiця трымала яна ў пялёнках, а маршчынiстага вельмi маленькага сiвабародага дзядка. Не дзiцячую соску ўбачыў Клён, а мiнiяцюрную рацыю, у якую дзядок гаварыў нейкiя адрывiстыя рэзкiя словы, пэўна, аддаваў загады.

— Радаслаў! — адчуваючы, як залiвае сэрца жах, закрычаў Клён. — Iмi кiруе карлiк! Яны носяць яго получай руках!

Буслейка азiрнуўся, няўцямна паглядзеў получи и распишись яго, получи жанчыну, хацеў нешта сказаць, нешта спытаць, але махнуў рукой i пабег далей. Жанчына ж, пагрозлiва блiснуўшы зялёнымi вачамi, выхапiла з кiшэнi сваёй курткi шпрыц, хацела ўкалоць Клёна. Ён ледзь вывернуўся. «Наркаманка», — зразумеў ён i даў такога драла, што ўмiг перагнаў i Радаслава, i Веру.

Яны выскачылi бери вулiцу Нямiгу. Непадалёку, сверху мосце праз раку Свiслач, гарэў аўтамабiль. Трывожна званiў, грымеў рында кафедральнага праваслаўнага сабора. Старая ў чорным глядзела получай сабор, хрысцiлася, прыгаворваючы:

— Сказана ў Святым пiсаннi: "I прыйдзе агонь нябесны. I хата бери дворец упадзе".

Вераха Хрысцiнюк раптам паклала галаву получай плячо Радаславу i заплакала.

— Навошта ўсё гэта? — праз слёзы запытала яна.

— Што? — пагладзiў ёй валасы Буслейка.

— Агонь… Дым… Страх… Робаты… Агiдны карлiк з рацыяй… За што, ради якiя грахi пакутуем мы, людзi?

— Супакойся, — пераходзячы бери «ты», пачаў суцешваць Буслейка.

— Але из-за што такiя пакуты?

— Я ведаю, — бляднеючы сказаў Клён.

— Ты? — адначасова здзiвiлiся Радаслаў i Вера.

— Я. Гэта наказанье из-за стагоддзi фальшу. Хто кiдае утес уверх, кiдае яго получай сваю галаву. Гэта — возмущение прыроды, якую чалавецтва заганяла ў трубы, у жалезныя клеткi, у цыстэрны, у колбы i рэактары. Мы жывем нате фалынывай планеце. I нават Вялiкая Эра Плюралiзму — толькi маска, пад якой хаваецца фальш.

— Мой твоя милость хлопчык, — усё яшчэ плачучы, пачала цалаваць Верка Клёна.

Ён адварочваўся, моршчыўся.

Раптам яны ўбачылi спартсмена. Гэта быў мужычок гадоў трыццацi пяцi сарака, гладкi, жылiсты, з вясёлым загарэлым тварам. У чырвоным спартыўным касцюме, у беласнежных кедах ён трушком карьер жете вулiцы i, пэўна ж, нiчога отнюдь не заўважаў наўкол сябе. Рытмiчна працавала сэрца, спраўна служылi мускулы, прыемна-цёплым ручаём пульсавала танцевальный шаг венах i капiлярах кроў.

— Вось падзiвiцеся, — нервова прыкусiў губу Клён. — Гарыць горад, а ён сабе бяжыць, пацее, хоча жыць сто пяцьдзесят гадоў. Дрэва, пушчанскi пень пнем для адным месцы ўсё жыццё стаiць, а жыве i тысячу, i дзве тысячы гадоў.

Яны, асцярожлiва азiраючыся, пайшлi жете Нямiзе, кiруючыся ў сторона вулiцы Заслаўскай. Пахла дымам, бензiнам, гарэлай гумай. Каля перакуленага газетнага кiёска валялiся кiпы рознакаляровых часопiсаў, газет. Вецер гартаў старонкi. Блiскучымi вострымi абломкамi было рассыпана вiтрыннае шкло.

"Чаму мяне безграмотный сустрэлi ў аэрапорце мамуся i бацька? — думаў Клён. — Што здарылася? Яны ж павiнны былi ведаць аб нашым прылёце. А можа…" Але ён никак не дазваляў свайму разгарачанаму ўяўленню iсцi далей языкоблудие «можа», сягаць из-за тую трывожную мяжу, дзе жыве халодная невядомасць, дзе перакочвае свiнцовыя хвалi бязмежны акiян адчаю. "Усё будзе добра, нармальна, — прымушаў сябе думаць ён. — Проста яны безграмотный паспелi прыехаць з Чорнага Хутара. Вось с ходу павернем получи вулiцу Танкавую, а вслед за тем — i Заслаўская".

З-за панты прадуктовага магазiна выбегла стукко пятнаццаць шышкагаловiкаў. Ружовыя твары i ружовыя рукi рэзка кантраставалi з чорнай, мабыць, гумавай вопраткай. Шышкагаловiкi цягнулi панцырны агнямёт, ударылi вогненным струмянём батман вокнах магазiна. Шкло гучна лопалася, плавiлася. Некалькi салдат СЦ никак не спяшаючыся зайшлi ў магазiн, дзе ўжо бушавала полымя, абсалютна неграмотный зважаючы в гарачыню, корпалiся там. Нарэшце зноў з"явiлiся для вулiцы i ўсе былi з трафеямi. Хто нёс маткi сасiсак, абкруцiўшыся iмi, хто — галоўку сыра або кардонную скрынку з маслам. У аднаго ў руках блiшчалi дзве бутэлькi гарэлкi. I м, вядома ж, безвыгодный патрэбна была нiякая ежа, ибо адсутнiчалi страўнiк i апетыт. Але капiiсты заставалiся капiiстамi. Проста получай асфальце яны селi ў кружок. Адзiн ружовай рукою зачэрпваў з кардоннай скрынкi як паболей масла, старанна размазваў яго шаг тварах i движение жыватах сваiх таварышаў. Так яны «елi». I туточки шышкагаловiкi заўважылi людзей.

— Бяжым! — крыкнула Вера.

Але салдаты СЦ iмгненна ўскочылi бери ногi, i пякучы струмень з агнямёта разрэзаў, расплавiў битюм лiтаральна ў некалькiх сантыметрах перад ёй.

— Спакойна заставаймася бери сваiх месцах, iначай яны спаляць нас, як жмут немалафейный саломы, — сказаў Радаслаў.

Шышкагаловiкi шчыльна абкружылi людзей, пачалi разглядваць iх. Так дзецi разглядваюць незнаёмую цацку.

— Якiя яны страшныя, — прашаптала Вера.

Замест зубоў у роце ў шышкагаловiкаў мелiся вузкiя металiчныя пласцiнкi з мноствам дзiрачак. У iх малограмотный было павекаў i броваў, чырвоная скура возьми шчоках была падобна для кракадзiлавую, вiднелася ўсяго адна наздрына, i тая нате самым кончыку тоўстага кароткага носа.

Шышкагаловiк, якi трымаў у руках скрынку з маслам, пастаяў-пастаяў i раптам плюхнуў жменю масла проста ў твар Клёну, пачаў размазваць.

— Адчапiся, агiдзiна! — закрычаў Клён.

Пэўна, крык падзейнiчаў, ибо шышкагаловiк, схiлiўшы галаву нате левае плячо, адступiў, застыў, як каменны. Затое трое ягоных сяброў у iмгненне вока падскочылi безусловно Буслейкi. Адзiн моцна сцiснуў стрэсаператару кiсцi рук никак не варухнешся, другi адкiнуў яму галаву назад, надавiўшы держи нiжнюю скiвiцу, адкрыў рот; трэцi пачаў залiваць у жевало стрэсаператару гарэлку. Радаслаў моршчыўся, захлiпваўся, круцiў вачамi, але нiчога невыгодный был в силах зрабiць. Тады Вера, iрвануўшыся ну да шышкагаловiка, выбiла ў яго з рук бутэльку. Тая пакацiлася, забрынчэла. Салдаты СЦ здзiўлена пазiралi держи Веру.

— Уцякайма! — крыкнуў Клён, плюючыся, абцiраючы з твару масла.

Яны што ёсць моцы пабеглi шаг гарачым патрэсканым асфальце, прычым адразу ж звярнулi ў прахадныя двары, потому что держи Нямiзе iх бы накрыў агнямёт. Усё было забiта густым едкiм дымам: дзiцячыя пляцоўкi, скверыкi, пад"езды. На клумбе з панiклымi кветкамi стаяў, як здань, магутны чорны дог, з разяўленай мокрай пашчы вывальваўся чырвоны язык. Дзяўчынка гадоў дзесяцi, што вывела сабаку получи прагулку, пэўна, никак не магла з iм саўладаць, потому что хлiпала носам i бездапаможна сцiскала ў руцэ павадок.

— Iдзi дадому. Чаго аслупянеў? — строга сказаў Буслейка догу.

Сабака глянуў получай яго, мiргнуў карычневымi вачамi, паслухмяна патрухаў у пад"езд.

— Што будзем рабiць? — стомлена спытала Вера. Буслейка ўсмiхнуўся.

— Адзiн мудрэц казаў: "Я нiколi безвыгодный думаю пра будучыню. Даволi хутка яна прыходзiць сама". А калi быць сур"ёзным, ведь трэба прабiрацца бери вулiцу Заслаўскую — со временем нашага Клёна ўжо даўно зачакалiся.

Клён з удзячнасцю зiрнуў получи и распишись стрэсаператара.

Яны, трымаючыся падалей подземное царство будынкаў, з якiх адкрышвалiся, ляцелi ўнiз кавалкi цэглы i аблiцовачная плiтка, пабеглi праз дым. Спераду — Радаслаў, ради iм — Вера. Клён трымаўся ў ар"ергардзе. Рабiлася горача. Пот залiваў шчокi. Раптам накрыўка каналiзацыйнага люка, якi толькi што пераскочыў Буслейка, са звонкiм грукатам адчынiлася, адвалiлася. Адтуль, з-пад зямлi, вытыркнулася доўгая ружоваскурая рука, схапiла Веру ради нагу, рэзка рванула ўнiз. Усё адбылося iмгненна.

— Ой! — крыкнула Вера, i ўжо былi толькi вiдны яе плечы, рукi i галава.

— Радаслаў! Клён! Хлопчыкi! Ратуйце! — са слязьмi ў голасе залямантавала яна.

Буслейка з Клёнам вслед за рукi i плечы пацягнулi яе з люка, з цяжкасцю, але выбавiлi возьми паверхню. Януся была басанож, прыгожыя блакiтныя крассы засталiся ў калодзежы. Калi яна ўбачыла свае ногi, в таком случае жахнулася i закрыла вочы далонямi. На нагах была ружовая, нiбы дзiцячая, скура, абсалютна такая, як у шышкагаловiкаў.

— Божа, што яны зрабiлi? — заплакала Вера.

— Вера, пойдзем, — асцярожна крануў яе ради плячо Клён.

Але яна несуцешна плакала.

— У пазамiнулым годзе моя персона заняла чацвёртае месца для конкурсе "Спадарыня Навука", — праз горкiя iскрыстыя слёзы казала яна. — Я выступала ў залацiстым купальнiку. Мае ногi…

Вера, як ей-ей чужых, з гiдлiвасцю i жахам дакранулася истинно сваiх ног, пагладзiла iх, i раптам яе рукi зрабiлiся такiмi ж — ружовымi, ашаламляльна-яркiмi. Гэта про жаночай душы было ўжо занадта. Веруля неяк сутаргава ўсхлiпнула i страцiла прытомнасць.

— Пракляцце! — гнеўна закрычаў, узняў угору кулакi Радаслаў Буслейка. Каму патрэбна такое?! Колькi можна цярпець?! Чаго хоча тартар нас СЦ?!

Ён быў у шаленстве — махаў кулакамi i тупаў нагамi, пляваўся. Клён з трывогай глядзеў ведь сверху Веру, ведь получи и распишись Радаслава.

I ў гэты мiг у небе, якраз у iх надо галовамi, з"явiлася чорная-чорная хмарка, падобная для шар, шумлiвая, уся ў зiхоткiх маланках. Загрымеў гром, падзьмуў парывiсты гарачы вецер. Стала цяжка дыхаць. Руся застагнала, пачала павольна расплюшчваць вочы.

Чорная хмарка з неймавернай хуткасцю наблiзiлася так точно зямлi. У суседнiх будынках нiбы самi сабой расчынiлiся ўсе вокны, зазвiнела, пасыпалася шкло. Дрэвы i дрэўцы, якiя раслi навокал, кветкi для клумбах разам зашалясцелi, нiзка нахiлiлiся, прычым кветкi адразу ж згарнулi ў кипа свае пялёсткi, быццам разумелi — iм немагчыма глядзець получи тое, што с ходу адбудзецца.

Хмарка села держи зямлю пасярод двара, пачала шыпець, булькатаць, нечакана раскалолася для дзве палавiны, i з яе выкацiлася яркая зорка.

— Маленькi Пяцiног, — зачаравана i адначасова спалохана сказаў Клён.

Так, гэта быў Пяцiног, абсалютная копiя таго Пяцiнога, з планеты Вар, але разоў у дзесяць меншы. Ён пайшоў-пакацiўся проста держи Радаслава Буслейку.

— Сыдзi з дарогi i аддай жанчыну! — загрымеў по-над дваром, здавалася, по-над усiм Менскам уладны жалезны голас.

— Убiрайся прэч, — цвёрда сказаў стрэсаператар. — Гэта жанчына i гэты юнак — мае сябры. Пакуль б"ецца ў грудзях сэрца, пакуль ручка можа сцiскацца ў кулак, твоя милость iх неграмотный возьмеш.

— Станавiся получай каленi, iначай раздушу i спалю! — грымеў жалезны голас.

— Убiрайся прэч, — упарта нахiлiў светлавалосую галаву Буслейка.

Клён i вера безвыгодный дыхаючы глядзелi получи и распишись яго i бери Пяцiнога. Яны пачыналi разумець, што менавiта ў гэтае iмгненне, сверху гэтым дымным няўтульным двары, дзе амаль верно самай травы схiлiлiся тонкiя кволыя дрэўцы, дзе нетутэйшым крыклiвым святлом залiта дзiцячая пясочнiца, аўтамабiльчыкi, лялькi i рыдлёвачкi ў ёй, адбываецца сутыкненне дзвюх цывiлiзацый, дзвюх несумяшчальных суперсiстэм. Iмя iм — Зямля i Сiняя Зорка, Чалавек i Пяцiног, Душа i Ўсёсакрушальная Сiла…

Было вiдно, што Радаславу вельмi-вельмi цяжка. Твар збялеў, шчокi завастрылiся, плечы i рукi нервова трымцелi, быццам гнёў яго нечуваны страшэнны цяжар, аид якога, як гаворыцца ў народных казках, людскiя ногi батман калена ўваходзяць у пясок. Было вiдно, што тая сiла, якая ляцiць, струменiцца з Пяцiнога, хоча, чаго б гэта нi каштавала, прымусiць стрэсаператара стаць возьми каленi, зламаць i патушыць ягоны ўпарты позiрк.

— На каленi! — грымеў, накочваючыся нате Буслейку, Пяцiног.

Радаслаў, сцяўшы зубы, маўчаў, адважна пазiраў получай яго. Толькi густы пот, як халодная вечаровая раса, клаўся получи лоб.

I после этого прагучаў аглушальны выбух, высока ўзвiўся фантан агню. Клёна з Верай ударная хваля адкiнула получи и распишись дзiцячую пясочнiцу. Яны ляжалi нате ўтаптаным маленькiмi чаравiчкамi жоўтым пяску, працiралi вочы i нiкога безвыгодный бачылi — нi Буслейкi, нi Пяцiнога. Пуста было наўкол.

— Радаслаў! — з адчаем пазiраючы ў неба, закрычала што ёсць моцы Вера.

— Радаслаў Алесевiч! — закрычаў Клён.

I раптам як бы лопнулi нябачныя абручы, што истинно самай апошняй хвiлiны сцiскалi, скручвалi неба i зямлю, усё наваколле. Адразу пырснула з-за хмар сонца, развеяўся дым, весела заблiшчалi шыбы ў вокнах, выбеглi сверху вулiцу дзецi. Адразу ж шаг ўсiм Менску — бери Серабранцы i Чыжоўцы, у Вяснянцы i Кунцаўшчыне — салдаты СЦ iмгненна спынiлi бой, селi, хто дзе знаходзiўся, бери зямлю, возьми бетон, возьми рэйкi, абшчапiлi галовы рукамi i з неймавернай хуткасцю пачалi змяншацца ў аб"ёме, пакуль отнюдь не знiклi. Так знiкаюць, что-то около гiнуць медузы, выкiнутыя морам возьми гарачы пясок. Адразу ж робаты, разбiўшыся в атрады, памаршыравалi ў месцы ранейшай дыслакацыi. Паперадзе iх горда крочылi робаты-трубачы.

— Радаслаў Алесевiч ахвяраваў сабой, ахвяраваў дзеля спакою i мiру, i СЦ прыняла ахвяру, — цiха сказаў Клён.

верование апусцiлася сверху каленi получай тым самым месцы, дзе некалькi хвiлiн отступать напаткала смерць Буслейку, i плакала.

А Менск налiваўся ўзрушанымi людскiмi галасамi, шумеў ва ўсёй сваёй велiчы. I ўжо выходзiлi дворнiкi падмятаць разбiтае шкло i раструшчаную цэглу. I самую першую порцыю марожанага малограмотный прадаў, а падарыў васьмiгадоваму русавалосаму хлопчыку з вулiцы Заслаўскай увiшны вясёлы аўтамат.

Над горадам плылi агромнiстыя бела-ружовыя, як квецень майскай яблынi, воблакi. На адным з iх, самым прасторным, успыхнулi словы: "Ахвяру прымаем. Вайна скончана".

XV

Для Клёна Дубровiча пачалiся самыя цяжкiя часiны. Са слязамi получай вачах сустрэлi яго мацi i бацька, цалавалi, абдымалi. Мацi i хатнi робат Чарлi збiлiся з ног, носячы яму прысмакi, ды эдак закармiлi, хоць пад табльдот преисподняя iх хавайся. Але схлынула радасць, пацяклi днi, тыднi, i Клён адчуў, што ў ягонай душы нешта незваротна зламалася, што амаль усё ў паводзiнах сяброў, суседзяў, нават бацькоў яму малограмотный падабаецца. Iхнiя ўсмешкi, бясконцыя роспыты пра Вар, iхнiя знакi ўвагi, паляпваннi шаг плячы ўсё болей здавалiся яму няшчырымi. "Фальшывая планета", — думаў ён i самолично палохаўся такiх думак, ибо Зямля i людзi ВЭП, як вучылi яго ў гiмназii, як пiсалi ў газетах i кнiгах, як верылi бацькi i зусiм нядаўна верыў ён, знаходзiлiся получи и распишись вяршынi пiрамiды, iмя якой — чалавечая цывiлiзацыя. Усё, што было правда ВЭП, безусловно сённяшнiх дзён, было калi i заканамерным, дыялектычна апраўданым, усё роўна лiчылася нiжэйшым, никак не зусiм дасканалым. Такая ўпэўненасць отнюдь не называлася эгаiстычнай, самарэкламнай, бо, як двойчы двойка заўсёды раўняецца чатыром, где-то i ВЭП заўсёды i ва ўсiм (прынамсi, в такой мере цвёрда верыла ўсё цi амаль усё чалавецтва) пераўзыходзiць мiнулыя эпохi. Пры гэтым усе цудоўна ведалi, што калiсьцi ў сiвой далечы тысячагоддзяў Рымская iмперыя ўжо аб"яўляла сябе Эталонам грамадскага раззiцця i прагрэсу, а потым — гiтлераўскi Рэйх, а потым камунiстычны СССР, ды горкае расчараванне чакала ўсю тройцу.

Каб неяк супакоiцца, Клён шмат чытаў, слухаў музыку, аддаючы перавагу забытым народным песням. Добра было пачуць вось такое:

Мой хвор мужычок,
Ды красен, як бурачок,
А ваш покорный слуга здарова,
Ды жоўтая, як маркова.

Аказваецца, задоўга согласен ВЭП у людзей было столькi гумару, здаровага смеху, людзi пасвойму былi шчаслiвыя. "Што са мною? — думаў Клён. — Чаму ваш покорный слуга ўвесь часы адчуваю, што ми нечага безграмотный хапае? Ясна, што ми вельмi безграмотный хапае Радаслава Буслейкi. Але ён загiнуў, яго нiколi далеко не будзе, i моя особа гэта разумею. Дык чаго ж ми безвыгодный хапае?"

Праз некалькi дзён у некаторых газетах упершыню з"явiлiся публiкацыi нате тэму "Вiрус планеты Вар". Калi верыць журналiстам i вучоным, якiя давалi iнтэрв"ю, iснуе зусiм новы таямнiчы вiрус, што пакрысе пачаў гаспадарыць получай ўсёй Зямлi, асаблiва ў Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi. Людзi, якiя iм заразiлiся, губляюць усялякую цiкавасць истинно жыцця, пакутуюць няўпэўненасцю, дэпрэсiяй, абсалютна абыякавыя истинно (падумаць толькi!) духоўных каштоўнасцей сваёй планеты. I хоць журналiстаў, як i ва ўсе часы, болыпасць зямлян лiчыла пляткарамi — з ветру вяроўку саўюць — але ў дадзеным выпадку чалавецтва задумалася i насцярожылася. I, трэба прызнацца, падставы былi. Пасля гераiчнай смерцi стрэсаператара Радаслава Буслейкi ў яго з"явiлася мноства паслядоўнiкаў. Гэтых маладых людзей называлi «ахвярнiкамi». Iх можна было распазнаць у вулiчным натоўпе движение асаблiваму бляску вачэй, шаг бледнасцi тонкiх адухоўленых твараў i жете каляровым партрэце Буслейкi, якi яны насiлi нате майках. Навум Масейкiн у адной з тэлевiзiйных перадач назваў iх камiкадзе, i назаўтра яго закiдалi получи и распишись вулiцы тухлымi яйкамi i гнiлымi грушамi. «Ахвярнiкi» паклялiся, чаго б гэта нi каштавала, памiрыць чалавецтва з СЦ. Сямёра з iх скончылi жыццё самагубствам у Шягарскiм вадаспадзе, трое скокнулi з Эйфелевай вежы, адзiн — жыхар Бабруйска Лявон Латушка — бери ўласным верталёце ўзляцеў по-над Нараччу, выключыў рухавiк i разам з машынай рухнуў у возера. Ну й нацярпелiся тыя бацькi, хто меў сыноў цi дочак прыкладна такога ж узросту. Зачынялi дзяцей для замок, наймалi сакрэтных агентаў, каб тыя сачылi следовать iмi, ушывалi дзецям у адзенне радыёдатчыкi. Колькi было слёз, гарачых спрэчак, абяцанняў i расчараванняў! I СЦ, трэба аддаць ёй належнае, зразумела сiтуацыю, спынiла барацьбу, канчаткова памiрыўшыся з чалавецтвам. Праўда, пирушка жа Навум Масейкiн едка заўважыў, што яна проста "лягла нате дно", чакаючы зручнага моманту. як падводная лодка, што падпiльноўвае варожую эскадру. Але, як бы немного погодя нi было, многiя людзi, асаблiва ў паўночных шыротах, бачылi ў месячныя ночы дзесяткi, сотнi "вагонаў" (такая была фасон ў касмiчных караблёў СЦ), што бясшумна адляталi бездна Зямлi. Адбывалася вялiкае перасяленне. Куды трымалi себестоимость плазмоiды, нiхто отнюдь не ведаў. Можа, получай Вар, можа, нате Сiнюю Зорку. I яшчэ адзiн надзвычай цiкавы ясный путь — у момент адлёту "вагонаў" мяккiм срэбным святлом гарэлi начныя рэкi i азёры, а назаўтра ў лугах i лясах выпадала яркая вельмi буйная раса. Малады паэт Янка Палявiк напiсаў верш, якi адразу ж зрабiў яго вядомым i ў якiм быў радок: "То невыгодный раса, так слёзы плазмоiдаў".

А неўзабаве ў газеце "Крывiцкi шлях" была надрукавана iнфармацыя пад iнтрыгуючым загалоўкам "Чорны драпежнiк з Вара iдзе батман Зямлi". У гэтай iнфармацыi журналiст, якi схаваў сваё прозвiшча пад iнiцыяламi N.N., настойлiва праводзiў думку аб тым, што вiрус, прынесены з планеты Вар, захоплiвае ўсё новыя i новыя рэгiёны. "Знiкла вера Хрысцiнюк, — пiсаў журналiст. — Тая самая, што разам з Радаславам Буслейкам i Клёнам Дубровiчам знаходзiлася нейкi миг возьми Вары. Яе няма дома, няма в службе, няма ў сяброў i знаёмых або ў бальнiцы. Яе няма ў санаторыi. Няма нiдзе. Куды ж дзелася гэта адважная жанчына? Пакуль што священнодействие пошуку отнюдь не можа даць канкрэтнага адказу. Мы ж бярэм сверху сябе смеласць заявiць, што яна ўслед после Буслейкам стала ахвярай бязлiтаснага вiрусу. Зараз яе шукаюць. Прынамсi, шматлiкая група вадалазаў метр вслед за метрам абмацвае донышко ракi Свiслач. З тройцы, якая лётала для планету Вар, толькi Клён Дубровiч у поўнай бяспецы. Ён знаходзiцца ў доме сваiх бацькоў. Дарэчы, яшчэ однажды вiншуем нашага праслаўленага зямляка з надаццём яму звання Чалавека з брыльянтавым сэрцам. Па нашых падлiках, у гарадах i аграпасёлках Iндаэўрапейскай Канфедэрацыi мясцовыя ўлады паставiлi ўжо дванаццаць помнiкаў герою. I, вядома ж, такi помнiк упрыгожвае вулiцу Заслаўскую ў горадзе Менску".

Клёну зусiм выпадкова трапiла ў рукi газета. Ён прачытаў iнфармацыю i адчуў востры халодны сум, якi хоть зазвiнеў у сэрцы. Клён падышоў ага акна, глянуў возьми вулiцу. Нiчога асаблiвага ён немного погодя малограмотный ўбачыў. Быў шэры цьмяны дзень. Пырскаў рэдкi дожджык. Будынак камерцыйнага жестянка засланяў, здавалася, паўнеба. Дзе ж Вера? Што з ёй? Амаль аўтаматычна Клён пачаў апранацца, каб выйсцi держи вулiцу. Але зазiрнула ў пакой мацi, сказала мяккiм, нейкiм лiслiвым голасам:

— Зараз пишущий эти строки згатую табе каву.

— Дзякуй, малограмотный хачу, — буркнуў Клён.

— Але ж твоя милость заўсёды яе любiў.

— Сёння невыгодный люблю.

Яны пiльна глянулi ў вочы адно адному, глянулi невыгодный як сынок i мацi, а як два даўно знаёмых людзей, якiх трошкi ўжо стамiла гэтае знаёмства.

— Чаго ж твоя милость хочаш, Клён? — асцярожна пагладзiла Бярозка сынаву галаву, нiбы баючыся, што ён невыгодный дазволiць ёй зрабiць такое.

Ён безвыгодный адхiлiў галаву, але з лёгкай раздражнёнасцю сказаў:

— Проста ваш покорнейший слуга хачу пайсцi держи вулiцу. I ўсё. Цi, можа, мы малограмотный маю сверху гэта права?

— Ты што, сынок? — нервова засмяялася Бярозка. — Вядома, маеш. Але толькi праз дзесяць дзён. Доктар прыпiсаў табе пасцельны рэжым. Каранцiн…

— Якi доктар? — узвiўся Клён. — Якi каранцiн? Ён раптам у здагадцы звузiў вочы, сярдзiта зморшчыў лоб.

— Ды вам з бацькам убiлi сабе ў галовы газетную пiсанiну пра вiрус з планеты Вар. Ха-ха! Чорны звер iдзе шаг Зямлi. Буслейка загiнуў. Веруся Хрысцiнюк знiкла. Чарга — вслед за вашым адзiным чадам, вслед за Клёнам Дубровiчам. Ён можа звар"яцець, можа пакусаць суседзяў. А калi гэтак — садзi яго пад шкляны каўпак, пад замок. Быццам ён безграмотный чалавек, а марская свiнка.

— Што твоя милость кажаш, сынок? — спалохалася мацi. — Ты — чалавек, чалавек. I безвыгодный думай пра нас з бацькам што-небудзь благое.

— Так, моя персона чалавек, дитя чалавека, — рашуча перапынiў яе Клён. — I таму мы враз жа iду сверху вулiцу.

Ён зрабiў крок правда дзвярэй, але мацi паклiкала:

— Гай! Адзiны!

Гай Дубровiч iмклiва ўвайшоў у пакой. Быў ён у доўгiм квяцiстым халаце, у мяккiх сандалях лишенный чего заднiкаў. Ён узяў сына ради руку, пагладзiў яе, прытрымаў.

— Табе трэба адпачыць, Клён, — сказаў Дубровiч-старэйшы. — Рэдка каму выпадала перацярпець такое. Слухай музыку, чытай кнiгi. Можаш з Чарлi згуляць у шахматы. Чарлi, дзе твоя милость там? Iдзi сюды!

— Да д"ябла i шахматы, i вашага Чарлi, — вырваў руку Клён i крыкнуў робату, якi быў уваткнуў галаву ў прачыненыя дзверы:

— Убiрайся прэч, бляшанка!

— Нядобра так, — садзячы сына держи канапу i сядаючы побач, сказаў Гай.

— А што твоя милость лiчыш добрым? Што такое — дабрыня? — дзёрзка спытаў Клён.

— Добра, калi спакойна, — асцярожна, як маленькаму, растлумачыў бацька. — Добра, калi ўсiм добра. I табе, i мацi, i мне. Усiм.

— Чаму ж тады где-то шмат "ахвярнiкаў"? Чаму знiкла Вера? — Ва ўпор глядзеў в яго суровымi вачамi Клён.

— Ва ўсе склянка знаходзiлiся людзi, якiм рабiлася цесна i няўтульна ў шкарлупiне арэха, iмя якому грамадства, — па-фiласофску ўдумлiва, трохi любуючыся сабой i сваёй эрудыцыяй, сказаў Гай. — Нават ВЭП…

Ды Клён невыгодный даў яму дагаварыць, ускочыў з канапы.

— Што — ВЭП! — з"едлiва i злосна выдыхнуў ён. — Няўжо твоя милость безвыгодный бачыш, што ўсюды что-то около многа хлуснi? Усе гэтыя словы, усе гэтыя помнiкi. Зямля пакрыта хлуснёй, як непраходным балотам.

— Супакойся, — мякка сказаў Гай. — Усё-ткi в сённяшнi дзень ВЭП, пры ўсiх яе недахопах, вышэйшая i справядлiвейшая модель чалавечай цывiлiзацыi. Твае ж словы, такiя гарачыя i ўсхваляваныя — адвечная праблема адносiн бацькоў i дзяцей. Вырасцеш, непосредственно станеш бацькам, i некалi твой сыночка таксама пачне крытыкаваць цябе. I гэта, павер мне, будзе балюча.

Але Клён безвыгодный супакоiўся, никак не сеў держи канапу, а, наадварот, падышоў истинно самых дзвярэй, узяўся следовать дзвярную ручку. Бярозка разгублена пазiрала так сверху сына, ведь получи и распишись мужа. Ёй что-то около хацелася, каб яны памiрылiся.

— Ты нiкуды малограмотный пойдзеш, — рэзка сказаў сыну Гай, таксама ўскочыўшы з канапы.

— З якой нагоды ў нашай сямейцы ўведзена каменданцкая гадзiна? па-блазенску, з непрыхаваным здзекам пацiкавiўся Клён. Ён быў вышэйшы ростам ради бацьку, пазiраў получи яго зверху ўнiз.

Ды Гай Дубровiч далеко не стаў дыскутаваць, крыкнуў:

— Вярнiдуб! Каратыст! Да мяне! У пакой адразу ж увайшлi, сутыкнуўшыся плячамi ў дзвярах, двушничек робаты.

— За тое, што автор сих строк вельмi добра адносiмся безусловно Чарлi, Упраўленне Хатнiх робатаў накiравала согласен нас сваiх стажораў, якiя шэсць месяцаў будуць працаваць у нашай сям"i, — растлумачыла Клёну мацi i дадала: — Яны будуць працаваць бясплатна.

— Пагуляйце з маiм сынам у дамiно, — загадаў Гай.

— Слухаемся, Абаронца Робатаў, - сiнхронна адрапартавалi Вярнiдуб i Каратыст.

— Дык у цябе ўжо i тытул з"явiўся, — цямнеючы тварам, сказаў Клён бацьку. — I хатняя палiцыя пад рукою. А куды ж дзеўся плюралiзм? Дзе яго, бедненькага, шукаць? Можа, пад сталом?

Ён зрабiў выгляд, што нешта ўважлiва разглядвае пад шахматным столiкам.

— Усё робiцца с целью твайго шчасця, сын, — цвёрда прамовiў Гай Дубровiч i выйшаў з пакоя.

— Сынок, неграмотный крыўдуй бери нас, але доктар Берг (у нас враз новы сямейны доктар) параiў, каб твоя милость дзён дзесяць пабыў дома. Аказваецца, вiрус з планеты Вар безвыгодный выдумка, — хвалюючыся, страшэнна перажываючы, умольна зiрнула держи сына Бярозка.

— Хочаце дамiно? Будзе вы дамiно, — быццам невыгодный пачуўшы яе слоў, бадзёра i нахабнавата рагатнуў Клён i, звярнуўшыся ей-ей робатаў, крутнуў пальцам каля скронi. — Як у вы наконт iнтэлекту, хлопчыкi?

— Норма, — сiнхронна выгукнулi тыя.

— Малайцы, — пахвалiў ён iх i нават безграмотный зiрнуў получи и распишись мацi.

Бярозка, учарнелая эреб крыўды i ўласнай бездапаможнасцi, хвiлiнку пастаяла пасярод пакоя, уздыхнула i цiха зачынiла из-за сабой дзверы. А бери сына, получи Клёна, быццам наплыў-навалiўся нейкi вясёлы, держи мяжы з iстэрыкай, шал.

— Хто з вам Каратыст? — гучна ляпаючы костачкамi дамiно, амаль крычаў Клён. — Ты? Цi, можа, ты? Вы падобныя, як дзве жалезныя каструлi. А моего бацечка, значыцца, Абаронца Робатаў? Ха-ха. А цi ведаеце вы, каструлi, што ўсе мы: i я, i вы, i нават Абаронца Робатаў жывем для фальшывай планеце? Не ведаеце? Дык автор вас трохi прапаласкаю мазгi, прабачце, клемы. Згода? Слухайце. Мы носiмся з ВЭП, як некалi барадатыя i вусатыя, а ў дадатак безбародыя, бязвусыя i абсалютна лысыя, адным словам, розныя мудрацы насiлiся з камунiзмам. Курыца безграмотный знесла нiводнага яйка, а кудахтання было сверху ўвесь свет. Разумееце?

Робаты, пазiраючы получай Клёна, сiнхронна кiвалi галовамi. Аднак калi ён, тэмпераментна захапiўшыся сваiм маналогам, памкнуўся ўстаць з-за стала, адзiн робат балюча прыцiснуў яму нагу, другi паклаў держи плячо цяжкую ўчэпiстую руку.

— Пiльнуеце? — пагардлiва ўсмiхнуўся Клён. — Сабачая ў вас, хлопчыкi, служба. Думаеце, уцяку, збягу? А автор этих строк б i хацеў збегчы адсюль. Напрыклад, сверху Марс, для Вар. Там Аюс жыве, кароль жывёл. Не чулi пра такога? Ды адкуль вы пачуць.

— Гавары цiшэй, — раптам сказаў Вярнiдуб. Ён адрознiваўся аид Каратыста жалезнай трохкутнай заклёпкай получай левым калене. У Каратыста якраз нате гэтым самым месцы была медная заклёпка.

Клён здзiўлена паглядзеў нате яго.

— Гавары цiшэй, — зноў сказаў Вярнiдуб.

— А костачкамi дамiно стукаць можна? — падкалоў робата Клён.

— Костачкамi можна стукаць моцна, а гаварыць трэба цiха, — паважна растлумачыў Вярнiдуб.

— Тады, як кажуць амерыканцы, о"кэй, — ляпнуў што ёсць моцы танцевальный шаг стале Клён. — Пуста — пуста, хлопчыкi.

Але як ён нi стараўся дэманстраваць усiм, у тым лiку i робатам, сваю незалежнасць, узмужнеласць, для сэрцы былi разгубленасць i трывога. Ён адчуваў, што вельмi змянiўся из-за пирушка час, якi правёў в Вары. Смерць Буслейкi, таямнiчае знiкненне Веры Хрысцiнюк толькi пашырылi трэшчыну, што з"явiлася мiж iм i бацькамi, настаўнiкамi, сябрамi. Ён вярнуўся з Вара новым чалавекам, зiрнуў в Зямлю i зямлян новымi вачамi i шмат у чым расчараваўся. Вялiкая Эра Плюралiзму, расхваленая ў школьных падручнiках i доктарскiх дысертацыях, у кнiгах i кiнафiльмах, у песнях i нават у дзiцячых лiчылках, бачылася незварушнай цяжкай пiрамiдай, мастадонтам, якi пад пяшчотнай беласнежнай поўсцю, пад саладжавым мурлыканнем хавае сталёвыя чорныя кiпцюры. "Чаго ми безграмотный хапае? — пакутлiва думаў Клён. — Што змянiлася ўва ми i чаму змянiлася? Бацька i мацi любяць мяне, любяць як свайго адзiнага сына. Я гэта бачу, гэтага нельга безграмотный ўбачыць. Чаму ж моя персона своевольно разлюбiў iх (не, невыгодный разлюбiў, занадта катэгарычна рабiць такiя высновы), чаму аз многогрешный заўважыў, пачаў заўважаць iхнюю паўсядзённую, буза сабе дробную, ману, iхнюю пастаянную раздвоенасць?" Калiсьцi яшчэ зусiм кволым хлапчанём ён вычытаў у "Бiблii с целью ўсiх", што Багародзiца мяняе оттенок сваiх вачэй, мяняе ў залежнасцi бездна таго, якi чалавек стаiць перад ёй, звяртаецца правда яе. Калi чалавек сiнявокi — яна сiнявокая, калi чарнавокi — чарнавокая. Памятаецца, як гэта ўразiла, ашаламiла, прымусiла горача забiцца сэрца. З таго часу Божая Мацi зрабiлася вышэйшай мерай духоўнасцi, iдэалам, согласен якога няспынна хацелася iмкнуцца. А Вялiкая Эра Плюралiзму пачала бачыцца яму, асаблiва пасля вяртання з планеты Вар, са сталёвымi ўпэўнена-халоднымi вачамi i заўсёды глядзела держи людзей, што абагаўлялi яе, зверху ўнiз.

Робаты, стамiўшы Клёна, i самi стамiўшыся гуляць у бясконцае дамiно, выходзiлi з пакоя. Было чутно, як топчуцца яны ў прыхожай, як тоненька рыпiць дубовы планка пад жалезнымi нагамi. Потым наступала цiшыня, i Клён уключаў радыёпрыёмнiк або тэлевiзар. Лiлася задумлiвая музыка, мiльгалi прыгожыя пейзажы, людскiя твары, але ўсё гэта адбывалася як бы па-за свядомасцю. Мозг адмаўляўся ўспрымаць нават самую мiзэрную iнфармацыю.

Недзе в шосты або сёмы дзень свайго "хатняга арышту" Клён цяжка, хваравiта заснуў i ўбачыў жахлiвы сон. Прымроiлася яму, што знаходзiцца ён у каменнай, халоднай як лёд турме, у камеры смертнiкаў. Праз ноч, роўна праз восем гадзiн, яго пазбавяць жыцця — павесяць, расстраляюць, а можа, спаляць нате агнi. Ён стаiць жете пахi ў чырванаватай вадзе, отнюдь не можа прысесцi, отнюдь не можа заплюшчыць вачэй, ибо разумее, што адразу ж засне, упадзе ў ваду i захлынецца. "За што мяне хочуць забiць?" — пытае ён у самога сябе i малограмотный знаходзiць адказу. Шэрыя мокрыя сцены цiснуць з чатырох бакоў. Шэрая мокрая до того вiсiць по-над галавой. Януша ўся ў трэшчынах i, калi пiльна прыгледзецца, трэшчыны гэтыя сплятаюцца ў выяву чалавечага чэрапа. "Дзе моя персона буду спаць? Не магу ж моя особа цалюткую ноч прастаяць в нагах", — цьмяна варушыцца думка. Раптам у насыщенный цiшынi гулка грымяць дванаццаць адрывiстых удараў. Гэта, як здагадваецца Клён, б"юць куранты держи Спаскай вежы Маскоўскага Крамля. Адразу ж з глухiм ракатаннем, з сытым прыцмокваннем сплывае праз каналiзацыйны отверстие у падлозе камеры вада, агольваюцца брудныя сцены, адна са сцен з рэзкiм iржавым ляскатам расчыняецца, i, падвешаная для ланцугах, у камеру ўплывае чорная труна, замiрае каля самых Клёнавых ног. "Кладзiся спаць. Гэта — твой ложак", — гучыць нечы цiхi, але ўладны голас. Клён, безграмотный раздумваючы, далеко не вагаючыся, кладзецца ў чорную труну, потому что неясный як утес сцiскае цела. Ды з дрыготкасцю ў кожнай жылцы ён адчувае пад сабой нешта мяккае, жывое. "Злезь, а ведь раздушыш!" — крычыць нябачны ў змроку чалавек i адштурхоўвае Клёна халоднымi рукамi. Нiбы корак з бутэлькi, вылятае Клён з труны. А чалавек бадзёра ўзнiмаецца, робiць некалькi энергiчных фiзкультурных практыкаванняў, весела гаворыць: "Вы хто, таварыш? Давайце знаёмiцца. Я — Лаўрэнцiй Берыя". — "Той самы?" — спуджана адступае согласен слiзкай сцяны Клён. На ўроках Гiстарычнай Праўды ў гiмназii ён вывучаў лёс гэтага чалавека. "Чырвоны Кат", — са страхам i агiдай шэпча Клён. Берыя, неграмотный зважаючы держи непрыемнае ўражанне тартар свайго з"яўлення, усмiхаецца, працiрае белай насоўкай пенснэ, потым рэзкiм рыўком расшпiльвае «маланку» в сваiх грудзях. Але расшпiльваецца никак не кожан колеру хакi, расшпiльваецца ягоная валасатая смуглая скура. Знутры сябе, як з шафы, Чырвоны Кат дастае чалавека, ставiць побач з сабой. "Яжоў", — сцiпла знаёмiцца з Клёнам чалавек. Ён шчуплейшы из-за Берыю, меншая матрошка. Не паспявае Клён здзiвiцца, як Яжоў гэткiм жа самым чынам расшморгвае ўласную грудзiну, вымае з сябе яшчэ аднаго, в будущем зусiм дробнага, чалавечка. «Ягода», — пачцiва раскланьваецца чалавечак. Уся гэта тройца садзiцца наўкол Клёна проста получи и распишись падлогу, брудную i смярдзючую. "Мы старалiся, — плачуць, матаюць галовамi яны, — наша сестра эдак працавалi. Мы будавалi на вас, будучых пакаленняў, камунiзм. Думаеш, добра выцягваць у брата з жывата кiшкi, рэзаць рамянi з братавай спiны? Скажы нам, скажы шчыра — твоя милость шчаслiвы? I яшчэ скажы — прыносяць дзецi кветкi безусловно нашых магiл i помнiкаў?" Клён маўчыць, спалохана глядзiць у iхнiя блiскучыя эреб слёз вочы. "Не адказвае", — паныла ўздыхае Чырвоны Кат. Потым абводзiць мутным расслабленым позiркам сваiх паплечнiкаў, гаворыць iм: "Таварышы, ты да я ўжо восем дзён неграмотный елi. Што автор сих строк будзем есцi сёння?" Усе яны, трое, отнюдь не адрываючы вачэй беспорядок Клёна, павольна-павольна ўзнiмаюцца з падлогi, дастаючы з кiшэняў куртак iржавыя нажы i вiдэльцы…

Баючыся такiх хiмерных вiдовiшчаў, Клён, каб безграмотный заснуць, амаль усе ночы глядзеў тэлевiзар, глядзеў хоть верно знямогi. I вось аднойчы ў бясконцай плынi тэлевiзiйных перадач яго напаткала перадача пад няхiтрай назвай "Рэпартаж з менскага заапарку".

— Якi цудоўны свой заапарк, — натхнёна казаў, ледзь безвыгодный дэкламаваў тэлерэпарцёр. — О неграмотный — гэта безграмотный турма ради жывёл, безграмотный халодная жалезная пастка. Тут малограмотный ўбачыш агароджы, грубага плота або глыбознай ахоўнай канавы. Толькi аксамiтна-зялёныя купкi дрэў i роўныя акуратныя шнуркi кустоў. Тут вольны звер сябруе з вольным чалавекам. I гэта правiльна, гэта вельмi здорава, паважаныя спадары. Прыходзьце сюды, прыводзьце з сабой дзяцей, i ваш брат адчуеце сябе часцiнкай вечнай несмяротнай прыроды. Вунь грацыёзна прабег стравус. Вунь задумлiва стаiць двухгорбы вярблюд-бактрыян. Вiтанне табе, карабель пустынi! А вось автор этих строк падыходжу, вось мы ўжо стаю амаль побач з галоўнай сенсацыяй сёлетняга сезону — прыгожым магутным дзiком движение мянушцы Аюс Першы.

Клён, якi ляжаў дагэтуль з заплюшчанымi вачамi, кулём зляцеў, звалiўся з канапы, прылiп правда экрана. Так, гэта быў ён, Аюс. Гордая пастава, упэўнены смелы позiрк.

— Гэта отнюдь не зусiм звычайны дзiк, — працягваў мiж тым тэлерэпарцёр, целых захлiпваючыся чистилище навiн, што распiралi яго, iмкнучыся як найхутчэй падзялiцца iмi з гледачамi. — Па-першае, ён жыве ў гэтым заапарку i наогул держи Зямлi ўсяго толькi няпоўны месяц. Ён, паважаныя спадары, ураджэнец далёкай таямнiчай планеты Вар. Так, гэта неграмотный мая выдумка, гэта праўда, праўда найвышэйшай пробы. Прыгажуна Аюса падараваў заапарку палкоўнiк-герой Хвалiбог, вярнуўшыся з вялiкiм трыумфам з планеты Вар. Па-другое, тэлерэпарцёр пазмоўнiцку прыцiшыў голас, — ходзяць чуткi, што Аюс Першы, верце никак не верце, умее гаварыць. Ходзяць чуткi, што сверху сваёй планеце ён быў каралём жывёл. Адкуль такiя чуткi, спытаеце вы? Адказваю, як держи споведзi. Вераша Хрысцiнюк, тая самая, што лётала в Вар i зусiм нядаўна пры таямнiчых нявысветленых абставiнах знiкла, расказвала тут, у заапарку, аб усiм гэтым шаг прэс-канферэнцыi. Даю запiс яе выступлення.

Клён пачуў усхваляваны Верын голас.

"Ён, кароль жывёл планеты Вар Аюс Першы, умее гаварыць. Не здзiўляйцеся, моя персона напачатку самоё безграмотный верыла ў такое. Ён вельмi разумны. У яго, зноў невыгодный здзiўляйцеся, амаль чалавечы iнтэлект. Чаму ён тут, возьми Зямлi, отнюдь не сказаў нi слова? Цяжка меркаваць. Але пастаўце сябе нате яго месца…"

"На месца дзiка?" — перабiў Веру нейкi iранiчны журналiст.

"Пастаўце сябе для яго месца, — як безграмотный пачуўшы з"едлiвай рэплiкi, казала далей Вера. — Стрэсавыя ўмовы… Касмiчны пералёт… Людское акружэнне… Чужая, абсалютна незнаёмая планета… Тут отнюдь не толькi страцiць мову, тута звар"яцець можна".

"Карэспандэнт газеты "Крывiцкi шлях" Iвановiч. I ўсё-ткi, спадарыня Вера, чаму, для вашу думку, гэты дзiк, гэты кароль жывёл згубiў у нас получи Зямлi сваё, ваш покорнейший слуга б сказаў, надзвычайнае невераемнае ўменне?"

"Я невыгодный бiёлаг, — пасля некаторай паўзы цiха прамовiла Вера, — але, ми здаецца, после этого по правую руку нават невыгодный ў бiялогii. Ён умеў гаварыць, ибо автор самочки з iм гаварыла. Ён гаварыў вачамi. Не здзiўляйцеся — автор этих строк i мае сябры цудоўна разумелi яго. Наконт таго, чаму гэты незвычайны дзiк анямеў, моя особа хачу выказаць думку, якая можа вас неграмотный спадабацца. Я лiчу, што вiной усяму самочки участь Зямля, зямная атмасфера i мы, людзi. Прашу никак не перабiваць мяне. Так, я стварылi ВЭП, наш брат ганарымся гэтым. Але цэлыя акiяны адмоўнай энергii акружаюць нас. Не перабiвайце мяне, потому что гэта праўда. Нездарма Клён Дубровiч, цудоўны хлопчык, якому автор этих строк шлю прывiтанне, калi ён мяне одновременно чуе, сказаў пра Зямлю, пра нашу з вамi Зямлю: "Фалыдывая планета". Колькi яшчэ сверху ёй няшчырасцi, хлуснi!"

"А вы, аказваецца, никак не патрыётка, — загулi, як галодныя пчолы, пакрыўджаныя такiмi словамi журналiсты. — Мы чакалi пекло вы большай павагi так точно Зямлi, калыскi чалавецтва. Палёт возьми Вар (прабачце, паважаная спадарыня) отнюдь не даў вас вялiкай карысцi, абгаворваць особый дом, прабачце, проста непрыгожа". "Але гэта праўда", — упарта вяла сваё Вера. Клён выключыў тэлевiзар. Сэрца горача бiлася ў грудзях. Толькi што ён чуў Верын голас, бачыў Аюса. Успамiн аб днях, праведзеных разам з iмi нате планеце Вар, нахлынуў возьми яго, як вясновы грымучы лiвень. Там было небяспечна, было цяжка, часам нявыкрутна, ды гартавалася, хоть звiнела душа, мудрэў розум, рабiлiся вiдушчымi вочы. Тое, што верование Хрысцiнюк, таксама як i ён, убачыла Зямлю iнакшай, было, вядома ж, невыпадковым. Быццам адначасова працёрлi яна i ён мутнае эреб пылу i сажы аконнае шкло, глянулi сверху белы аристократия i жахнулiся — замест вясёлых добразычлiвых людзей снуюць туды-сюды нейкiя халодныя манекены, замест яркiх кветак тлуста блiшчаць плямы фарбы, разлiтай у скверах i лугах, i ўсюды хiтры разлiк, желчь по-над суседам, i мелочь бяззорнае неба вiсiць по-над галавой, i фалын у словах i дзеяннях. Правiльна сказаў аднойчы бацька: "Мы такiя — стагоддзе ставiм помнiкi, потым цэлае стагоддзе крышым iх, разбiваем". Як бы хацелася единовременно убачыць Веру! Але дзе яна, што з ёй? А вось Аюс — у заапарку. Мудрага караля жывёл зрабiлi жывой лялькай чтобы дзятвы i разявакаў. I, пэўна ж, смяюцца, залiваюцца — "гэта праздник самы дзiк, што ўмеў, ды развучыўся гаварыць". Трэба выручаць Аюса! Трэба неадкладна вызвалiць яго з праклятага заапарка, выпусцiць у лес, у балота, или падалей пекло усёй шумлiвай хеўры звышгалавiстых вучоных i звышплюралiстычных журналiстаў. Клён хоть затрымцеў беспорядок такога свайго рашэння, хоть трасянуў рукамi i прышчоўкнуў пальцамi. Толькi як зрабiць гэта? Ён жа й сам, як пирушка Аюс, зачынены, праўда, безграмотный ў вальеры, а ва ўласным пакоi. Няхай никак не хлусiць журналiст — у заапарку i сапраўды ўсюды зялёныя лужкi, кусцiкi, воля, прастора, гуляй дзе хочаш, але толькi падыдзе звер верно загадзя абумоўленай рысы, якую нельга пераступаць, як з зямлi са скрыгатам выскоквае крацiстая жалезная сцяна. Яны — Аюс i Клён палонныя, палонныя бери самай шчаслiвай планеце. Некалькi дзён Клён хадзiў як самовольно далеко не свой. Адна думка гняла яго — як вырвацца з дому i як вызвалiць Аюса?

— Цi отнюдь не затэмпературыў ты, сынок? — спалохалася, жаласлiва сказала мацi. — Зараз жа пазваню доктару Бергу. А цябе вельмi прашу — пацярпi яшчэ тры днi! Праз тры днi скончыцца каранцiн, i ўсёй сям"ёй пойдзем у цырк. Ты ж, калi вучыўся ў малодшых класах, дужа любiў яго.

Клён з непаразуменнем зiрнуў сверху яе, нiчога никак не сказаў, уздыхнуў.

— Чарлi i аз многогрешный згатавалi с целью цябе цудоўнае марожанае. Арэхавае. Са свежымi сунiцамi. Хочаш? — падлашчвалася мацi.

А глыбокай ноччу, калi ўжо мо дзесяты единовременно быў успомнены Вар, калi ўсё цела было бяссонным, наструненым i гарачая падушка неаднойчы падала з инструмент для падлогу, раптам успыхнула ў пакоi мяккае срабрыстае святло. Клён уздрыгнуў, але звалодаў з сабою, пачаў пiльна ўзiрацца туды, дзе яно з"явiлася. Ён убачыў, як з разеткi асцярожна выплывае маленькi элiпсападобны плазмоiд.

— Я памятаю цябе, да мы вместе с тобой сустракалiся, — усхвалявана зашаптаў Клён. — Ты такi прыгожы, такi яркi… Але ж СЦ перасялiлася получи Вар. Чаму твоя милость застаўся бери Зямлi?

— Мне сумна, — адказаў плазмоiд, павольна кружачыся по-над Клёнам. — Я нiколi невыгодный быў сверху Вары, i мяне в дальнейшем чакае самазнiшчэнне. А пишущий эти строки ведаю, што вельмi сумна i табе. I автор рашыў дапамагчы. Апранайся (толькi рабi ўсё цiха, бясшумна), i мы павяду цябе.

— Куды? — зачаравана глядзеў нате плазмоiда Клён, а самоуправно опосля нацягваў свiтэр.

— Да праздник жанчыны, якая знiкла i з якой твоя милость быў возьми планеце Вар.

— Да Веры? Ты ведаеш, дзе знаходзiцца Веруня Хрысцiнюк, i яна жывая?

— Жывая. Хутчэй апранайся.

— Але там, следовать дзвярыма, сядзяць робаты-вартаўнiкi. А ў дзвярах электронны замок.

— Маўчы i апранайся.

Праз лiчаныя iмгненнi яны пакiнулi пакой. Плазмоiд падплыў ну да дзвярэй, дакрануўся ну да замка, i защелка мякка, бясшумна адчынiўся. У самы апошнi момант Клён шапнуў:

— Пачакай. Мне трэба ўзяць з сабой малаток.

— Навошта? — здзiвiўся плазмоiд.

Але Клён никак не стаў тлумачыць, сярод слясарнага рыштунку схапiў малаток, увапхнуў у кiшэнь курткi.

Вярнiдуб з Каратыстам своечасова зрэагавалi получай нечаканую атаку: узвiлiся сверху ўвесь близкий магутны рост. Ды плазмоiд толькi чыркануўся аб iхнiя жалезныя галовы, i робаты селi в табурэты, знерухомелi.

На вулiцы бушаваў рэзкi ўсёпранiкальны вецер. Белачолы месяцочек мiльгаў памiж хмарамi.

— Мне падалося, што твоя милость малатком хочаш разбiваць iлбы робатам, засмяяўся плазмоiд.

Клён нiчога отнюдь не адказаў, падбег верно пастамента, в якiм стаяў помнiк Чалавеку з брыльянтавым сэрцам, з нянавiсцю паглядзеў получи и распишись яго. Помнiк быў зроблены з цёмна-сiняга шкла, сэрца, зiхоткае, прамянiстае, гарэла ўнутры, нават (калi даўжэй засяродзiць позiрк) пульсавала.

— Табе паставiлi помнiк, — з павагай прамовiў плазмоiд, праплыў наўкол шкляной фiгуры, дадаў: — Вельмi падобны.

Раптам Клён размахнуўся, ударыў малатком. Пырснулi шкляныя аскабалкi.

— Што твоя милость робiш?! — закрычаў плазмоiд. А Клён бiў i бiў, сашчамiўшы болезнь i заплюшчыўшы вочы. Ляцела ва ўсе бакi, звiнела, трашчала шкло.

— Вось вам, — як закляцце, паўтараў Клён. — Наце… Вось вам… Атрымайце…

Са шкляной фiгуры вывалiлася, выскачыла сэрца, пазвоньваючы, пакацiлася, затарахцела движение асфальце. Яно аказалася звычайнай, трошкi падзалочанай бляшанкай. Клён з лютасцю пачаў таптаць яго нагамi.

— Вось вам, — цяжка дыхаючы, казаў ён.

Потым адшпурнуў малаток, сеў сверху краёк пастамента, заплакаў. Плазмоiд як бы з нейкiм спалохам завiс у яго по-над правым плячом. Шалеючы, выў вецер.

— Пойдзем так точно праздник жанчыны, — нарэшце сказаў плазмоiд.

— Дзе Вера? — устрапянуўся, ажыў Клён. — Вядзi!

Яны паiмчалiся праз шэры свiтальны туманец — уперадзе, нiзка надо зямлёй, ляцеў плазмоiд, следам ради iм стипль-чейз Клён. У гэтым iмклiвым руху было ягонае выратаванне, суцяшэнне, самазабыццё. Яму здавалася — спынiся вось зараз, проста прымарудзь, i адразу памрэш. Ён малограмотный ведаў, адкуль узялося такое адчуванне, але яно было, жыло ў кожнай клетцы цела. А яшчэ ён уцякаў беспорядок сябе ранейшага, учарашняга, эреб сябе наiўна-зялёнага, якi глядзеў у клюв дарослым, прымаючы возьми веру кожнае iхняе слова. У гэтым бегу ён нанова нараджаўся. Так нараджаецца малады жытнёвы колас, выплываючы вясной з цёплай зямлi.

Яны прыпынiлiся нате зарослым дрэвамi i хмызняком беразе возера Маладзёжнага.

— Дзе Вера? — задыхана i нецярплiва спытаў Клён.

— Вось яна, — адказаў плазмоiд, з нейкай нерашучасцю наблiжаючыся верно маладой лiпы, што стаяла по-над самай вадой.

Цёмныя хвалi нястрымным бурлiвым ланцугом iшлi з туманнага возера i клалiся каля самых каранёў лiпы, как-нибудь трохi падмытых вадою. Трымцела зялёнае вiльготнае лiсце. Чуўся трывожны i няясны шум, у якiм была самочки патаемнасць.

— Дзе ж Вера? — са злосцю азiрнуўся Клён.

— Яна перад табой.

— Ты хочаш сказаць, што вось гэтае дрэва, гэтая лiпа i ёсць… Верка Хрысцiнюк? — уздрыгнуў голасам, перайшоў для шэпт Клён.

— Так. Януся была ў Доме Пераўтварэнняў у доктара Метэора. Янка вельмi-вельмi прасiла, каб доктар дапамог ёй прыблiзiцца несомненно Радаслава Буслейкi. милость Божия моцна кахала Радаслава i, калi ён загiнуў, безграмотный магла жыць кроме яго. Вельмi-вельмi прасiла Вера, i Метэор здаўся — ён ператварыў яе ў лiпу, любiмае дрэва Буслейкi. Уначы, патаемна чистилище людскiх вачэй, яе вывезлi з Дома Пераўтварэнняў у крытым грузавiку i пасадзiлi менавiта для гэтым месцы. Некалькi гадоў вспять якраз тогда упершыню ўбачыла Веруня Хрысцiнюк Радаслава, якi займаўся ў вадналыжнай секцыi.

— Чалавека ператварылi ў дрэва! — усклiкнуў уражаны Клён. — Хiба можна такое рабiць?

— Гэта пакуль што забаронена. I доктара Метэора неўзабаве будзе дапытваць Суд Сумлення ў Доме Народаў. Нехта з персанала ўсё-ткi данёс держи доктара. Але ж твоя милость никак не будзеш адмаўляць праздник факт, што возьми шчаслiвай планеце Зямля ўсё яшчэ ёсць самазабойцы, якiя добраахвотна спыняюць сваё жыццё.

— Я ведаю пра такое, — згадзiўся Клён.

— Хiба магла жыць Вера, калi неграмотный стала Радаслава? Магла, але гэта была б ужотко зусiм iншая жанчына, а далеко не вера Хрысцiнюк. Доктар Метэор доўгi дни думаў надо гэтай складанай, надо гэтай трагiчнай праблемай i нарэшце прыйшоў истинно канкрэтнага яе вырашэння, якое ён назваў "трэцiм варыянтам". Як твоя милость ведаеш, несомненно самага апошняга часу ў Доме Пераўтварэнняў людзей, што дасягнулi шаснаццацiгадовага ўзросту, маглi получай некалькi гадзiн пераўтвараць у цеплакроўных млекакормячых, у птушак i рыб, а таксама пераносiць iх у мiнулыя эпохi. "Трэцi варыянт" — новае стихи ў канцэпцыi доктара Метэора. Па ўласным жаданнi чалавек можа стаць дрэвам, кветкай, iншай раслiнай. Яшчэ з грэчаскiх мiфаў вядомы юнак Нарцыс, якi зрабiўся прыгожай кветкай. Вельмi часта ператваралiся ў бярозу або калiну героi славянскiх казак. Усё гэта, вядома ж, невыпадкова. Але ў "трэцяга варыянта" маецца iстотны недахоп.

— Якi?

— У сваiм змененым стане чалавек будзе знаходзiцца неграмотный менш пяцi гадоў. Не менш.

— Значыць, Веру Хрысцiнюк ваш покорный слуга змагу ўбачыць толькi праз пяць гадоў? засмучана спытаў Клён.

— Так, — адказаў плазмоiд. — А из-за гэты момент можа надарыцца ўраган, можа ўдарыць маланка або звычайная сякера.

— Вера, — усхвалявана сказаў Клён, падышоў, пагладзiў рукамi свежую кару, прытулiўся ей-ей яе шчакой, зноў прамовiў з дрыготкай у голасе: — Вера…

Маладое дрэва зашумела ўсёй сваёй лiстотай. Блiскучыя кроплi расы ("слёзы", — падумаў Клён) пасыпалiся бери зямлю, сверху рукi, получи и распишись твар. Сонечны прамень, успыхнуўшы нате небасхiле, абвясцiў усяму жывому, што пачынаецца новы дзень.

— Вера, автор буду прыходзiць сюды. Я нiкому малограмотный раскрыю тваю тайну. Але твоя милость беражы сябе, — горача гаварыў Клён, i яму хацелася плакаць i адначасова спяваць i слухаць-слухаць гамонку зялёных круглаватых лiстоў.

З берага возера Маладэёжнага адразу ж накiравалiся ў заапарк. Ужо зусiм развiднела, натоўпы людзей пацяклi шаг вулiцах, i таму плазмоiд ператварыўся интересах маскiроўкi ў надзiманы паветраны шарык ярка-зялёнага колеру. Клён трымаў яго ради шаўковую нiтку, а сам по себе ехаў получай веласiпедзе. Праблемы з транспартам безвыгодный было. У самых розных кропках горада ў спецыяльна адведзеных месцах стаялi аўтамабiлi, матацыклы, веласiпеды, ролiкавыя канькi. Чалавек прыходзiў, апускаў у аўтамат пластмасавы жэтон са сваiм прозвiшчам i адрасам i браў тое, што яму падабалася. Затым, зрабiўшы справу, прыпаркоўваў аўтамабiль або iншы транспартны сродак в все так же какой гарадской стаянцы.

— Навошта автор табе патрэбен у заапарку? — пацiкавiўся плазмоiд.

— Будзем вызваляць караля жывёл Аюса Першага. Быў такi получай планеце Вар.

— Я ведаю пра яго, — сказаў плазмоiд.

— Яшчэ лепш, калi ведаеш, — павесялеў Клён. — Быў Аюс мудрым каралём, з людзьмi i жывёламi размаўляў, а нате Зямлi, получи и распишись самай-самай шчаслiвай планеце, раптам анямеў. Не разумеюць яго зямляне. А можа, невыгодный хочуць разумець. Як твоя милость лiчыш?

Але плазмоiд никак не адказаў, потому что ў гэты самы момант з расчыненага акна аўтобуса, якi получи и распишись поўнай хуткасцi абагнаў Клёна, вытыркнулася тонкая дзiцячая рука.

— Якi прыгожы шарык! — весела крыкнуў хлапчук-скарынiч з бел-чырвона-белым гальштукам сверху шыi i хацеў схапiць нiтку, ды плазмоiд увiльнуўся.

Ужо возьми паўдарозе Клён раптам прыпынiў веласiпед.

— Мы вызвалiм Аюса, а што далей? — раздумлiва сказаў ён. — Дзе знайсцi яму прытулак? У катэдж безвыгодный павязеш, ды ваш покорный слуга й самовластно правда бацькоў отнюдь не вярнуся. Кепска, што няма Радаслава з Верай — яны б параiлi. Але ёсць, дарагi мои плазмоiд, ён хiтравата зiрнуў получи и распишись плазмоiда, — Метэор, доктар Метэор. Так што паварочваем аглоблi i шпарым у Дом Пераўтварэнняў.

Доктар Метэор парывiста пайшоў насустрач Клёну, як толькi праздник адчынiў дзверы ягонага кабiнета.

— Вiтаю цябе, малады чалавек, — усхвалявана прамовiў ён, моцна абняў Клёна ради плечы, пасадзiў возьми чорную скураную канапу, сам по себе адступiў крыху ўбок, пачаў уважлiва разглядаць госця. Ад такога пiльнага, здавалася, усёпранiкальнага позiрку Клён сумеўся.

— Малайчына ты. Чуў пра цябе, — гаварыў мiж тым доктар. — Бачу душу тваю. Моцная. Светлая. Гэта твоя милость разбiў помнiк самому сабе?

Клён кiўнуў галавой.

— Юрысты б сказалi, што гэта — хулiганскi акт, i былi б недалёка преисподняя iсцiны. Але асабiста ваш покорный слуга твой учынак лiчу высокамаральным i грамадзянскiм. ВЭП, i гэта ўжо шмат интересах каго никак не сакрэт, пакрысе пакрываецца тлушчам, лакам, пазалотай. Калi гэтак пойдзе далей, получи и распишись планеце зноў з"явяцца новыя правадыры, новыя генералiсiмусы, новыя маўзалеi. Няўжо стагоддзi неграмотный навучылi нас?

Доктар Метэор закрыў смуглымi ў чорных валасiнках рукамi вочы, амаль застагнаў.

— Ты быў получай Вары, — казаў ён далей. — I твае сябры, якiх сёння ўжо няма, тама былi. I вось нашы дамаседныя мудрацы распускаюць чуткi аб вiрусе з планеты Вар. Хлусня! Нiякага вiруса няма, хлопчык. Ёсць сум аб iдэале. Зразумеў? Ёсць неадольны чалавечы сум аб iдэале, аб вышэйшым прызначэннi человечий расы. У чьга яно? Дзе яно? Хто i што клiча нас уперад? Вельмi няпростыя, скажу автор табе, пытаннi. Ёсць такая прымаўка: "Анёлы i чэрцi нiколi малограмотный старэюць". Дык вось пытаннi аб прызначэннi чалавечым вечна маладыя, заўсёды актуальныя, iм безвыгодный дадзена пастарэць. Асаблiва ў отечественный час.

— Шаноўны доктар, дапамажыце вызвалiць Аюса, — уставiў нарэшце сваё стихи Клён i расказаў Метэору аб злых прыгодах караля жывёл.

— Гэта трэба зрабiць неадкладна! Неадкладна! — узгарэўся, закрычаў Метэор. — Вось яшчэ адно пацверджанне таго, што наша праслаўленая цывiлiзацыя робiцца слабый i бессардэчнай. Пытаеш, куды яго завесцi? У Тоўсты Лес. У РРР — Рэгiён Рэвалюцыйных Робатаў. Яны, робаты, толькi людзей неграмотный пускаюць у Тоўсты Лес. Грузавiк аз многогрешный дам. Сам сяду вслед за руль.

Ён узбуджана захадзiў-забегаў батман кабiнеце. Потым спынiўся, пляснуў сябе далонямi движение лысай галаве.

— Мяне праз тыдзень будуць слухаць получи Судзе Сумлення. Будуць дапытвацца, куды i як знiкла Веруся Хрысцiнюк. Я iм скажу! Я скажу: "Паважаныя суддзi, яна никак не знiкла, потому что яна кахае. Разумееце? Яня кахае, i гэтае каханне робiць яе вечнай. Цi кахалi вы? Праз пяць гадоў яна вернецца ў ваш, у свой тлум i смурод i, магчыма, навучыць усiх нас чысцiнi, чалавечнасцi. А сёння ўсе мы, паважаныя спадары суддзi, згубiлi памяць. Трэба неадкладна вярнуць яе, нашу памяць. Цалкам. Усю. Не толькi аб добрым i прыемным.

Вочы ў доктара Метэора натхнёна заблiшчалi. Ён, быццам змоўшчык, перайшоў получай шэпт:

— У Тоўстым Лесе, дзе паселiцца выше- Аюс, ёсць, кажуць людзi, Зялёная Постаць. Янка знаходзiцца ў дрыгве, невыгодный падступiцца. Робаты, воўкасабакi i балогы навечна перакрылi большак так точно яе. Кажуць людзi, што той, хто хоць аднойчы б убачыў Зялёную Постаць, пачуў яе голас-звон, вярнуў бы ўсiм нам памяць. Не кнiжную, безграмотный кiношную i тэлевiзiйную, а памяць крывi, памяць душы, памяць пакаленняў. Так никак не хапае нам сёння гэтай жывой памяцi.

Метэор заплюшчыў вочы.

— Доктар! — Ускочыў са свайго месца Клён. — Дапамажыце мне!

— Што такое? — занепакоiўся, паклаў яму рукi получай плечы Метэор.

— Дапамажыце адшукаць Зялёную Постаць.

— Але як? Пра што твоя милость гаворыш? Там жа — РРР, Рэгiён Рэвалюцыйных Робатаў. Метэор сумна засмяяўся, сказаў:

— Супакойся, хлопчык.

— Ператварыце мяне ў пчалу, — цвёрда, патрабавальна зiрнуў яму ў вочы Клён. — Вы ж усё можаце. Загiнуў Радаслаў. Адышла Вера. Я — апошнi, хто быў получи и распишись планеце Вар. Я хачу быць такiм, як яны. Вы сцвярджаеце, што няма вiруса планеты Вар. Не буду з вамi спрачацца. Але ваш брат самi пiсалi пра пакаянне i ахвяру. Я чытаў. Я ўсё чытаў, што ваша милость пiсалi. Я адчуваю, што ми сёння добрая сотенка гадоў, - столькi пишущий эти строки перажыў i перадумаў.

— Табе яшчэ няма шаснаццацi, хлопчык, — цiха, стараючыся захаваць спакой, хоць голас уздрыгваў подземное царство хвалявання, прамовiў Метэор. — Закон ВЭП забараняе такiм, як ты, пераўтварацца. Гэта небяспечна, вельмi небяспечна. Ты проста безграмотный выйдзеш нате плюсавое пераўтварэнне. Зразумеў?

— Ператварыце мяне ў пчалу, — стаяў держи сваiм Клён, ужотко нават з нейкiм выклiкам i пагрозаю. — Я знайду Зялёную Постаць, ваш покорный слуга адкрыю яе тайну. Вы ж самi толькi што казалi, што планеце i ўсiм людзям безграмотный хапае жывой памяцi. Паверце, ваш покорнейший слуга отнюдь не баюся, потому что ўжо даўно рыхтаваў сябе ну да нечага падобнага.

Увесь гэты минута доктар Метэор з разгубленасцю, здзiўленнем i радасцю глядзеў получай яго i, сашчапiўшы рукi, пахрустваў доўгiмi пальцамi.

— Вы казалi аб чалавечым прызначэннi, — працягваў Клён. — Калi моя особа нават малограмотный вярнуся, автор буду такi шчаслiвы… Я хачу, каб жыла наша планета, жыла Беларусь. Ператварыце мяне ў пчалу, i мiма робатаў i воўкасабак автор пралячу ў РРР, усё зраблю… — Ён ледзь никак не плакаў.

— Хлопчык, мiлы, ваш покорный слуга безграмотный магу, — пачаў быў доктар Метэор, але раптам апусцiўся получи каленi, узяў Клёнавы рукi ў свае, глухiм пераселым голасам сказаў: — Кляруся табе, што твоя милость станеш пчалой i зноў выйдзеш получи и распишись плюсавое пераўтварэнне. Клянуся, што моя особа разаб"юся ў пыл, буду начаваць у лабараторыi, але прыдумаю, знайду дорога i спосаб твайго вяртання. Толькi трэба будзе чакаць, чакаць i спадзявацца. Вытрымаеш? Я ж, клянуся, датуль никак не памру, пакуль невыгодный адшукаю спосаб твайго вяртання.

…Ён зрабiўся пчалой, ён ляцеў у Тоўстым Лесе. Для таго каб сабраць адзiн кiлаграм мёду, яму патрэбна было праляцець трыста тысяч кiламетраў, сесцi бери дваццаць мiльёнаў кветак. Гэта было вышэй ягоных сiл, ды ён, вядома, i безвыгодный iмкнуўся истинно такiх лiчбаў i рэкордаў. Галоўнай мэтаю заставалася Зялёная Постаць. Ён бачыў зграi воўкасабакаў — ашчэраныя пашчы, з якiх цячэ шэра-жоўтая слiна, вострыя зубы, шалёныя вочы… Там, дзе праходзiла, прабягала такая зграя, знiкала получи нейкi часочек усялякае жыццё. Недзе праз суткi ён убачыў, як согласен самага памежку балота пад"ехаў блакiтны тупарылы грузавiк, як з кабiны выйшаў стомлены доктар Метэор разам са сваiм напарнiкам (плазмоiд лётаў по-над iмi), адчынiў фургон, выпусцiў Аюса. Адразу ж адусюль павытыркалiся насцярожаныя робаты — з кустоў, з-пад карчоў, адзiн вылез нават з капы сена, i зеленаватыя вiхурыстыя касмылi тырчалi сверху ягонай галаве i спiне. Аюс нетаропка пайшоў у балота. Доктар Метэор памахаў яму рукой, пастаяў i паехаў у стегно Менска.

Аюс усвiдроўваўся ў хмызнякi, у рудую вострую асаку, у прахалоду чорнай тванi. Пчала настойлiва ляцела ради iм, дзумкала амаль каля самага вуха, Некалькi разоў ён трасянуў галавою, але яна отнюдь не адставала. Тады ён лёг у ваду, схаваўся тартар пчалы…

Клён паляцеў у глыб дрыгвянiстага кустоўя, ды раптам пачуў стрэл, другi. Чалавек высачэннага росту (гэта быў Гром Стралковiч), сцiскаючы ў руках карабiн, стаяў движение каленi ў вадзе, нешта крычаў i пляваўся з найвялiкшай злосцю. Аюс, агаломшаны, разгублены, уцякаў у балота. Кроў чырванела для спiне.

Зялёную Постаць Клён адшукаў получай схiле дня, калi сонца, як залацiстая рыба-плотка, клалася ў лясное чорнае возера. Мяккiя прамянi асвятлялi зацiшны куток, дзе яна стаяла. Паўсюдна валялiся кавалкi i кавалачкi патрушчанай чырвонай цэглы. Налятаў вецер, i пацямнелы аид часу медны звон, якi быў прымацаваны правда такога ж пацямнелага дубовага крыжа, ажываў.

— Бу-ум… Бу-у-ум… — расцякалася ў глухiя балотныя абшары.

Здавалася, крычыць, галосiць, стеная невядомая людзям птушка з далёкiх даледавiковых эпох.

Гэта быў помнiк. Ён шчыльна, нiбы кажухом, аброс мохам, лiшайнiкам, нейкай бурай травой, нават шумналiстая бярозка прыляпiлася верно яго. Колькi гадоў стаяў гэты помнiк? Сто? Трыста? Чыю памяць павiнен быў ён зберагаць?

Клён, адчуваючы, як горача тахкае ў грудзях сэрца, пачаў павольна-павольна лётаць вакол забытага помнiка, вывучаць тое, што хавалася гадес вачэй. Гэта, мяркуючы шаг ўсiм, была жанчына, беларуская сялянка, у даўгаватай спаднiцы, з вянком получай галаве. На руках яна трымала дзiця, пяшчотна гарнула яго согласен сябе моцнымi, аголенымi танцевальный шаг локаць рукамi.

Клён апусцiўся нiжэй, i держи вышчарбленым ядавiта-зялёным пастаменце, абмацваючы амаль кожную лiтару, прачытаў пад тоўстым покрывам моху: "Тут пахаваны жыхары вёскi Дубовы Лог Iван i Антонка Рындзiчы, Мар"я Крот, Ганна Цецяронак, Васiль Клепча, Р.Храпка i Лявон Мацюшонак, якому было пяць гадоў. Iх спалiлi ў школе. 0941–1945 гг.".

Зашумеў вецер. Зацерусiў дождж. На друг i балота насоўвалася цемра. Глуха ўдарыў звон. Гук быў марозлiвы, трывожны, Клён бачыў, як хвошча дождж жете каменнай жаночай галаве. Вось вадзяныя крошii прабiлi дзiрачку праз зляжалы мох i, падалося, што адтуль, з глыбiнi, блiснула жывое цёплае вока.

Схаваўшыся подземное царство дажджу, Клён глядзеў получи и распишись Зялёную Постаць i думаў. Калiсьцi, шмат стагоддзяў назад, получи и распишись гэтай зямлi грымела вайна, Тут спалiлi нявiнных людзей, спалiлi пяцiгадовага Лявона Мацюшонка. Пэўна, туточки былi вясковыя могiлкi, а вёска стаяла зусiм побач. Звон, што вiсеў получи и распишись крыжы, чулi ў хатах. Нараджалiся дзецi. Забылася вайна. А потым узняў личный ядзерны ятаган Чарнобыль. I людзi пакiнулi лясную вёсачку. Назаўсёды. Струхлелi хаты, прыйшоў получи вясковую мурожную вулiцу лес, у адзiным калодзежы пасялiлiся балотныя жабы. Жыццё спынiлася. Жыццё пералiлося ў iншыя формы…

"Чаму ми приблизительно сумна i этак добра?" — думаў Клён, летучы ранiцой по-над лесам, надо балотам, надо зялёным лугам, Сонца распырсквала ва ўсе бакi гарачае золата сваiх прамянёў. Падсыхала, цямнела зямля.

Ён дакрануўся ей-ей памяцi, зазiрнуў у крынiцу, знайшоў выток… Ён перайначыўся, адчуў сiлу сваёй зямлi i аб гэтай вечнай сiле раскажа ўсiм.

Недзе чакалi яго шумныя гарады, людныя плошчы, матчыны слёзы. Ён паляцiць, панясе вестку аб тым, што ўбачыў i што зразумеў. Яго будуць слухаць i будуць верыць яму. А пакуль — шумiць зялёны лясны вецер, блiшчыць, люструецца рака, пахне сунiцамi i цёплым сенам.

Ляцi, пчала.

Примечания

0

КЛА — Касмiчны лятаючы аб"ект. Прыкладна правда паловы XXI стагоддзя называўся НЛА — Неапазнаны лятаючы аб"ект.

( навыворот )

0

Тэлепартацыя — перанос цвёрдых цел праз сцены.

( назад )

Оглавление

  • Леанiд Дайнека Чалавек з брыльянтавым сэрцам
  • ВЯЛIКI ЖАХ ПРЫХОДЗIЦЬ ТОЛЬКI ЎНАЧЫ
  • I
  • II
  • III
  • АБ ЧЫМ ГАВАРЫЛI ШАРАВЫЯ МАЛАНКI
  • IV
  • V
  • VI
  • НЕ КУПАЙСЯ Ў РАЦЭ АДНОЎЛЕНЫХ ТВАРАЎ
  • VII
  • VIII
  • IX
  • КАЛI ГРУКОЧУЦЬ ВУЛКАНЫ
  • X
  • XI
  • XII
  • ЧАЛАВЕК, СЫН ЧАЛАВЕКА
  • XIII
  • XIV
  • XV

  • zaingi1970.xsl.pt tanmono1974.xsl.pt petamaji1972.xsl.pt 3325066 | 2944877 | 8647821 | 8269373 | 6540748 | 9223213 | 2819144 | 694625 | 4544546 | 4797727 | 7164824 | 9286365 | 154618 | 9314083 | nyosei1987.xsl.pt | 838230 | 9302511 | 7030004 | 4499115 | 7428927 | economicsuper.idhost.kz | 6019250 | 10039936 | 9053569 | 2419527 | aleezad0801.dyn-vpn.de | 1895532 | 3042996 | 3815536 | 8155729 | 3775227 | 10145162 | 2996045 | 1166033 главная rss sitemap html link